Thân thế
Trịnh Lỗi (? – 1434), còn được chép là Lê Lỗi, là một trong những công thần tham gia cuộc khởi nghĩa Lam Sơn từ buổi đầu và có quá trình hoạt động liên tục từ chiến trường đến triều chính dưới triều Lê sơ. Ông quê ở thôn Cự Lại, xã Sơn Lạc, huyện Gia Viễn, nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Đây là vùng đất nằm ở phía nam đồng bằng Bắc Bộ, có vị trí chuyển tiếp giữa đồng bằng và miền núi, đồng thời là địa bàn có truyền thống lịch sử, văn hóa lâu đời. Tuy nhiên, những tư liệu hiện còn được biết đến chưa cho phép xác định cụ thể năm sinh, xuất thân gia đình cũng như quá trình học tập và trưởng thành của Trịnh Lỗi trước khi tham gia khởi nghĩa Lam Sơn.
Trịnh Lỗi được ban quốc tính (họ vua), cho thấy địa vị của ông trong quá trình hình thành và củng cố chính quyền Lê sơ, đây cũng là một hình thức ban thưởng có ý nghĩa đặc biệt. Sau khi tham gia khởi nghĩa và lập nhiều chiến công, ông từng bước được phong tước, thăng chức và giữ những vị trí quan trọng trong triều đình. Từ một võ tướng hoạt động chủ yếu trên chiến trường, Trịnh Lỗi trở thành một đại thần tham dự triều chính, phản ánh quá trình chuyển đổi vai trò của lớp công thần Lam Sơn trong những năm đầu của triều Lê. Trịnh Lỗi theo Lê Lợi từ khi khởi nghĩa binh, cùng với nhiều tướng lĩnh khác thuộc cả văn ban và võ ban, trải qua nhiều năm chiến đấu trong điều kiện đặc biệt gian khổ. Ông “trước sau chống giữ, trải bao gian lao nguy hiểm”, nhiều lần được thăng chức, cuối cùng đạt đến hàm Thiếu úy.
Bối cảnh lịch sử
Trịnh Lỗi trưởng thành trong một giai đoạn đặc biệt biến động của lịch sử Đại Việt, khi đất nước rơi vào ách đô hộ của nhà Minh sau khi nhà Hồ thất bại. Chính quyền đô hộ tiến hành nhiều biện pháp nhằm kiểm soát về chính trị, quân sự và kinh tế, đồng thời thiết lập một bộ máy cai trị trực tiếp trên lãnh thổ Đại Việt. Trong hoàn cảnh đó, các cuộc khởi nghĩa chống Minh diễn ra ở nhiều địa phương, nhưng phần lớn đều không đủ sức duy trì lâu dài. Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo từ năm 1418 đã từng bước vượt qua những khó khăn ban đầu, phát triển thành một phong trào đấu tranh có quy mô rộng lớn và cuối cùng giành thắng lợi.
Đội ngũ tướng lĩnh tham gia Lam Sơn có nguồn gốc và vai trò rất đa dạng, bên cạnh những người xuất thân từ tầng lớp quý tộc, quan lại hoặc hào trưởng địa phương, còn có những nhân vật trưởng thành từ thực tiễn chiến đấu và từng bước được Lê Lợi trọng dụng. Họ đảm nhiệm những nhiệm vụ khác nhau, từ chỉ huy quân đội, giữ thành, vận chuyển lương thực đến tham gia công việc ngoại giao và tổ chức chính quyền. Trịnh Lỗi thuộc lớp tướng lĩnh gắn bó với nghĩa quân trong suốt quá trình khởi nghĩa, từ những năm đầu gian khó cho đến giai đoạn quyết định kết thúc chiến tranh.
Đến những năm cuối của cuộc khởi nghĩa, cục diện chiến tranh đã có sự thay đổi căn bản, nghĩa quân Lam Sơn mở rộng hoạt động ra Bắc, đánh chiếm nhiều vị trí quan trọng và từng bước cô lập lực lượng quân Minh tại Đông Quan. Năm 1427, việc bao vây thành Đông Quan trở thành một trong những nhiệm vụ quân sự có ý nghĩa quyết định đối với thắng lợi cuối cùng của cuộc khởi nghĩa. Đây cũng là thời điểm Trịnh Lỗi được giao một vị trí trực tiếp trong hệ thống phòng thủ và bao vây thành.
Tháng Giêng năm Đinh Mùi (1427), khi Lê Lợi cho quân bao vây thành Đông Quan, Trịnh Lỗi, lúc đó đang giữ chức Thiếu úy, cùng nhiều tướng lĩnh khác được phân công đóng quân ở những vị trí trọng yếu. Theo tư liệu, ông cùng Tư không Đinh Lễ, Thiếu úy Lê Sát, Nguyễn Lý, Nguyễn Chích và các tướng lĩnh khác tham gia việc kiểm soát khu vực phía nam thành. Việc được giao nhiệm vụ tại một vị trí quan trọng trong giai đoạn cuối của cuộc chiến cho thấy Trịnh Lỗi đã có được sự tín nhiệm đáng kể của người đứng đầu nghĩa quân.
Sau khi quân Minh chấp nhận rút khỏi Đại Việt, cuộc khởi nghĩa Lam Sơn kết thúc thắng lợi. Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, mở đầu triều Lê sơ. Một nhiệm vụ quan trọng của triều đại mới là xác lập trật tự chính trị, tổ chức lại bộ máy nhà nước và ban thưởng cho những người đã có công trong cuộc kháng chiến. Trong bối cảnh đó, những tướng lĩnh như Trịnh Lỗi chuyển từ vai trò của người cầm quân trên chiến trường sang tham gia xây dựng và vận hành chính quyền trung ương.
Sự nghiệp
Ngay từ khi Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa, Trịnh Lỗi đã tham gia nghĩa quân, những năm đầu của cuộc khởi nghĩa là thời kỳ đặc biệt khó khăn, khi lực lượng Lam Sơn còn nhỏ, phải đối mặt với quân Minh có ưu thế về quân số, vũ khí và hệ thống thành lũy. Nghĩa quân nhiều lần phải di chuyển, tổ chức đánh phục kích, bảo toàn lực lượng và dựa vào địa hình để chống lại những cuộc truy kích của đối phương. Trong hoàn cảnh ấy, sự tồn tại của nghĩa quân phụ thuộc rất lớn vào khả năng chịu đựng, tổ chức và chiến đấu của đội ngũ tướng lĩnh. Ông trước sau chống giữ, trải bao gian lao nguy hiểm cho thấy quá trình hoạt động của ông kéo dài qua nhiều năm và gắn với những thời điểm khó khăn nhất của cuộc khởi nghĩa. Qua từng giai đoạn, ông nhiều lần được thăng chức, cuối cùng giữ hàm Thiếu úy.
Năm 1427, trong chiến dịch bao vây thành Đông Quan, Trịnh Lỗi được giao nhiệm vụ đóng quân ở phía nam thành. Đây là một vị trí có ý nghĩa quan trọng trong việc duy trì thế bao vây, kiểm soát các hướng vận động của quân Minh và bảo đảm cho toàn bộ hệ thống quân sự của nghĩa quân hoạt động ổn định. Trịnh Lỗi được bố trí cùng những tướng lĩnh quan trọng như Đinh Lễ, Lê Sát, Nguyễn Lý và Nguyễn Chích cho thấy ông thuộc đội ngũ chỉ huy chủ chốt trong giai đoạn cuối của cuộc chiến.
Sau khi chiến tranh kết thúc, năm Thuận Thiên thứ nhất (1428), Trịnh Lỗi được phong Nhập nội Thị trung.
Năm Thuận Thiên thứ hai (1429), khi Lê Thái Tổ tiến hành khắc biển ghi công thần, Trịnh Lỗi được phong Đình Thượng hầu.
Đến năm Thuận Thiên thứ năm (1432), Trịnh Lỗi tiếp tục được thăng chức Nhập nội Đại hành khiển Tả bộc xạ, đồng thời được ghi nhận là người “tham dự triều chính”. Chức Đại hành khiển thuộc hệ thống quan chức cao cấp của triều đình, gắn với việc xử lý công việc hành chính và điều hành chính sự. Vì vậy, việc Trịnh Lỗi được bổ nhiệm vào vị trí này cho thấy triều đình không chỉ nhìn nhận ông như một võ tướng có công mà còn sử dụng ông trong quá trình tổ chức và vận hành chính quyền mới. Đây cũng là biểu hiện của quá trình chuyển hóa đội ngũ công thần Lam Sơn từ lực lượng quân sự thời chiến thành tầng lớp quan lại giữ vai trò trong thiết chế nhà nước thời bình.
Qua đời – thờ phụng
Trịnh Lỗi mất ngày 7 tháng 11 năm Thiệu Bình thứ nhất (1434), vào những năm đầu dưới triều Lê Thái Tông. Sau khi qua đời, ông được truy tặng nhiều danh hiệu và ban thụy Trung Giản. Việc truy tặng không chỉ nhằm ghi nhận công lao của một cá nhân mà còn đặt Trịnh Lỗi vào hệ thống tưởng niệm chính thức của triều đình đối với những người có công trong quá trình dựng nghiệp của nhà Lê.
Đặc biệt, đến năm 1484, dưới triều Lê Thánh Tông, Trịnh Lỗi tiếp tục được gia tặng tước hiệu, từ Tuyên Hy hầu đến Thái úy Đạo Quốc công. Khoảng cách hơn nửa thế kỷ giữa thời điểm ông qua đời và lần truy tặng dưới triều Lê Thánh Tông cho thấy ký ức về công thần Lam Sơn không chỉ tồn tại trong thời gian ngắn sau khi triều đại được thành lập mà còn được tái khẳng định trong quá trình nhà Lê xây dựng và củng cố truyền thống chính trị của mình.
Bên cạnh sự tưởng niệm trong không gian Khu di thích lịch sử Lam Sơn, Trịnh Lỗi còn được nhân dân địa phương thờ phụng tại Đền Sầy, xã Sơn Thành, huyện Nho Quan, Ninh Bình. Việc một khai quốc công thần được thờ tại quê hương cho thấy hình ảnh của ông không chỉ tồn tại trong chính sử mà còn được duy trì trong đời sống tín ngưỡng cộng đồng. Đền thờ vì thế là một nguồn tư liệu quan trọng để tìm hiểu cách cộng đồng địa phương ghi nhớ và diễn giải công trạng của nhân vật lịch sử.
Nhận định – đánh giá
Trịnh Lỗi là một trong những nhân vật tiêu biểu của lớp khai quốc công thần triều Lê sơ đầu thế kỷ XV. Sau khi qua đời năm 1434, ông được truy tặng nhiều lần, đến năm 1484 tiếp tục được gia tặng tước hiệu dưới triều Lê Thánh Tông cho thấy công trạng của ông được đặt trong hệ thống tưởng thưởng dành cho lớp công thần khai quốc và được duy trì trong ký ức chính thống của vương triều.
Con đường công danh của Trịnh Lỗi từ một võ tướng đạt hàm Thiếu úy, ông trở thành Nhập nội Thị trung, Đình Thượng hầu rồi Nhập nội Đại hành khiển Tả bộc xạ, tham dự triều chính. Sự chuyển đổi ấy cho thấy vai trò của những người có công với cuộc khởi nghĩa không kết thúc khi chiến tranh chấm dứt mà tiếp tục được thể hiện trong quá trình thiết lập và vận hành triều đình.
Tài liệu tham khảo
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Viên Sử học (dịch), Nxb Giáo dục.
- Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
- Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập III, Nxb Khoa học Xã hội.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Background
Trịnh Lỗi (?–1434), also recorded as Lê Lỗi, was one of the meritorious officials who participated in the Lam Sơn uprising from its earliest stage and whose activities extended continuously from the battlefield to court affairs under the Early Lê dynasty. He was a native of Cự Lại hamlet, Sơn Lạc Commune, Gia Viễn District, in present-day Ninh Bình Province. This region lies in the southern part of the Red River Delta, forming a transitional zone between the lowlands and the mountainous areas, and is also a land with a long historical and cultural tradition. However, the surviving sources currently known do not allow for a precise determination of Trịnh Lỗi’s year of birth, family background, or the course of his education and early development before he joined the Lam Sơn uprising.
Trịnh Lỗi was granted the royal surname, an indication of his status in the process of forming and consolidating the Early Lê government and a particularly significant form of reward. After joining the uprising and achieving numerous military successes, he was gradually granted noble titles, promoted in office, and entrusted with important positions at court. From a military commander whose activities were mainly conducted on the battlefield, Trịnh Lỗi became a senior official who participated in court affairs, reflecting the transformation in the role of the Lam Sơn meritorious officials during the early years of the Lê dynasty. Trịnh Lỗi followed Lê Lợi from the time the uprising was first launched and, together with many other officials from both the civil and military branches, endured many years of fighting under exceptionally difficult conditions. He “defended and resisted from beginning to end, enduring countless hardships and dangers,” was promoted many times, and ultimately attained the rank of Thiếu úy.
Historical Context
Trịnh Lỗi came of age during a particularly turbulent period in the history of Đại Việt, when the country fell under Ming occupation following the defeat of the Hồ dynasty. The occupying administration implemented numerous measures to exercise political, military, and economic control while establishing a system of direct rule over the territory of Đại Việt. Under these circumstances, anti-Ming uprisings broke out in many localities, but most were unable to sustain themselves for long. The Lam Sơn uprising, led by Lê Lợi from 1418 onward, gradually overcame its early difficulties, developed into a resistance movement of broad scope, and ultimately achieved victory.
The commanders who participated in the Lam Sơn uprising came from highly diverse backgrounds and performed different roles. Alongside those who came from aristocratic families, official households, or local notable lineages were figures who matured through the practical experience of warfare and gradually gained Lê Lợi’s confidence. They undertook a wide range of responsibilities, from commanding troops, defending citadels, and transporting provisions to participating in diplomacy and organizing government. Trịnh Lỗi belonged to the group of commanders who remained closely associated with the insurgent army throughout the uprising, from its difficult early years to the decisive phase that brought the war to an end.
By the final years of the uprising, the military situation had changed fundamentally. The Lam Sơn army expanded its operations northward, captured many important positions, and gradually isolated the Ming forces at Đông Quan. In 1427, the siege of Đông Quan became one of the military tasks of decisive importance to the final victory of the uprising. It was also at this time that Trịnh Lỗi was assigned a direct position within the system of defense and encirclement around the citadel.
In the first lunar month of the year Đinh Mùi (1427), when Lê Lợi ordered his forces to surround Đông Quan, Trịnh Lỗi, then holding the rank of Thiếu úy, was assigned together with several other commanders to positions of strategic importance. According to the sources, he joined Tư không Đinh Lễ, Thiếu úy Lê Sát, Nguyễn Lý, Nguyễn Chích, and other commanders in controlling the area to the south of the citadel. His assignment to an important position during the final phase of the war shows that Trịnh Lỗi had gained a considerable degree of confidence from the leader of the insurgent army.
After the Ming forces agreed to withdraw from Đại Việt, the Lam Sơn uprising ended in victory. In 1428, Lê Lợi ascended the imperial throne, inaugurating the Early Lê dynasty. One of the new dynasty’s important tasks was to establish political order, reorganize the state apparatus, and reward those who had contributed to the resistance. Against this background, commanders such as Trịnh Lỗi moved from their role as battlefield leaders to participation in the construction and operation of the central government.
Career
Trịnh Lỗi’s career can be divided into two relatively distinct stages: the period of military activity during the Lam Sơn uprising and the period in which he held office at the Early Lê court. These two stages followed one another and reflect a characteristic path of advancement among a section of the founding meritorious officials of the early Lê dynasty.
From the time Lê Lợi first raised the banner of revolt, Trịnh Lỗi joined the insurgent army. The early years of the uprising were particularly difficult, when the Lam Sơn forces remained small and had to confront a Ming army superior in manpower, weaponry, and fortified positions. The insurgents repeatedly had to relocate, organize ambushes, preserve their forces, and make use of the terrain to resist enemy pursuit. Under such circumstances, the survival of the insurgent army depended heavily on the endurance, organizational ability, and combat capacity of its commanders.
The surviving sources do not provide a complete record of every battle in which Trịnh Lỗi participated. However, the historical statement that he “defended and resisted from beginning to end, enduring countless hardships and dangers” indicates that his activities extended over many years and were associated with some of the most difficult periods of the uprising. Through successive stages, he was promoted several times and ultimately attained the rank of Thiếu úy. This indicates that Trịnh Lỗi’s position among the Lam Sơn commanders rose in accordance with his contributions on the battlefield.
In 1427, during the campaign to besiege Đông Quan, Trịnh Lỗi was assigned to station his troops to the south of the citadel. This position was important for maintaining the encirclement, controlling the movements of the Ming forces, and ensuring the stable operation of the insurgent army’s overall military system. The fact that Trịnh Lỗi was stationed together with important commanders such as Đinh Lễ, Lê Sát, Nguyễn Lý, and Nguyễn Chích shows that he belonged to the principal command structure during the final phase of the war.
After the war ended, in the first year of the Thuận Thiên era (1428), Trịnh Lỗi was appointed Nhập nội Thị trung.
In the second year of Thuận Thiên (1429), when Lê Thái Tổ ordered plaques to be engraved recording the merits of the founding officials, Trịnh Lỗi was granted the title Đình Thượng hầu.
By the fifth year of Thuận Thiên (1432), Trịnh Lỗi was further promoted to Nhập nội Đại hành khiển Tả bộc xạ and was also recorded as one who “participated in court affairs.” The office of Đại hành khiển belonged to the upper ranks of the court bureaucracy and was associated with the handling of administrative affairs and the conduct of government. Thus, Trịnh Lỗi’s appointment to this position shows that the court regarded him not only as a meritorious military commander but also employed him in organizing and operating the new government. This also reflects the broader transformation of the Lam Sơn meritorious officials from a wartime military force into a body of officials who played roles within the institutions of the state in peacetime.
Death and Worship
Trịnh Lỗi died on the seventh day of the eleventh lunar month in the first year of the Thiệu Bình era (1434), during the early years of Lê Thái Tông’s reign. After his death, he was posthumously granted several titles and given the posthumous name Trung Giản. These posthumous honors not only recognized the contributions of an individual but also placed Trịnh Lỗi within the court’s official commemorative system for those who had contributed to the establishment of the Lê dynasty.
Notably, in 1484, under the reign of Lê Thánh Tông, Trịnh Lỗi continued to receive additional posthumous honors, from the title Tuyên Hy hầu to Thái úy Đạo Quốc công. The interval of more than half a century between his death and the further honors granted under Lê Thánh Tông shows that the memory of the Lam Sơn meritorious officials did not exist only briefly after the dynasty’s establishment but continued to be reaffirmed as the Lê dynasty developed and consolidated its own political traditions.
In addition to commemoration within the official sphere of the court, Trịnh Lỗi is also worshipped by local people at Sầy Temple in Sơn Thành Commune, Nho Quan District, Ninh Bình Province. The worship of a founding meritorious official in his native region shows that his image survived not only in official histories but was also maintained within local religious life. The temple therefore constitutes an important source for understanding how local communities remembered and interpreted the contributions of this historical figure.
Assessment
Trịnh Lỗi was one of the meritorious officials who held an important position in the establishment of the Early Lê dynasty. The fact that he repeatedly received posthumous honors and additional noble titles extending into the reign of Lê Thánh Tông shows that his achievements were incorporated into the system of rewards accorded to the dynasty’s founding meritorious officials and were maintained within the official memory of the royal court.
References
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Viên Sử học (dịch), Nxb Giáo dục.
- Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
- Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập III, Nxb Khoa học Xã hội.
Tiếng Pháp (Français)
Origines et biographie
Trịnh Lỗi (? – 1434), également mentionné sous le nom de Lê Lỗi, fut l’un des grands serviteurs ayant participé à l’insurrection de Lam Sơn dès ses débuts et dont l’activité se poursuivit sans interruption, du champ de bataille aux affaires de la cour, sous la première dynastie des Lê. Il était originaire du hameau de Cự Lại, commune de Sơn Lạc, district de Gia Viễn, territoire aujourd’hui rattaché à la province de Ninh Bình. Cette région, située au sud du delta du fleuve Rouge, constitue une zone de transition entre la plaine et les montagnes et possède également une longue tradition historique et culturelle. Toutefois, les sources actuellement connues ne permettent pas de déterminer avec précision son année de naissance, son milieu familial, ni son parcours d’étude et de formation avant sa participation à l’insurrection de Lam Sơn.
Trịnh Lỗi reçut le nom de famille royal, ce qui témoigne de sa position dans le processus de formation et de consolidation du pouvoir de la première dynastie des Lê et constituait une forme de récompense particulièrement significative. Après avoir rejoint l’insurrection et accompli de nombreux exploits militaires, il reçut progressivement des titres, fut promu à plusieurs reprises et occupa des fonctions importantes à la cour. De général principalement actif sur les champs de bataille, Trịnh Lỗi devint un haut dignitaire participant aux affaires de l’État, ce qui reflète l’évolution du rôle des grands serviteurs de Lam Sơn au cours des premières années de la dynastie Lê.
Trịnh Lỗi suivit Lê Lợi dès le début de l’insurrection. Avec de nombreux autres officiers appartenant aussi bien au corps civil qu’au corps militaire, il traversa de longues années de combats dans des conditions particulièrement difficiles. Il « résista et défendit sans relâche du début à la fin, traversant d’innombrables épreuves et dangers », fut promu à plusieurs reprises et atteignit finalement le rang de Thiếu úy.
Contexte historique
Trịnh Lỗi atteignit l’âge adulte durant une période particulièrement troublée de l’histoire du Đại Việt, lorsque le pays tomba sous la domination de la dynastie Ming après la défaite de la dynastie Hồ. L’administration d’occupation mit en œuvre de nombreuses mesures destinées à exercer un contrôle politique, militaire et économique, tout en établissant un appareil administratif direct sur le territoire du Đại Việt. Dans ce contexte, des soulèvements contre les Ming éclatèrent dans de nombreuses régions, mais la plupart ne purent se maintenir durablement. L’insurrection de Lam Sơn, dirigée par Lê Lợi à partir de 1418, parvint progressivement à surmonter les difficultés initiales, se transforma en un mouvement de lutte de grande ampleur et finit par remporter la victoire.
Les généraux participant au mouvement de Lam Sơn étaient d’origines très diverses et assumaient des rôles variés. À côté de ceux qui provenaient de familles aristocratiques, de l’administration ou de la couche des notables locaux, certains personnages se formèrent directement à travers l’expérience du combat et furent progressivement promus par Lê Lợi. Ils accomplissaient des missions diverses, allant du commandement des troupes et de la défense des citadelles au transport des vivres, en passant par la diplomatie et l’organisation du pouvoir. Trịnh Lỗi appartenait à cette génération de généraux qui demeura liée aux forces insurgées durant l’ensemble du soulèvement, depuis les premières années difficiles jusqu’à la phase décisive qui mit fin à la guerre.
Au cours des dernières années de l’insurrection, la situation militaire connut un changement fondamental. Les forces de Lam Sơn étendirent leurs opérations vers le Nord, s’emparèrent de nombreuses positions importantes et isolèrent progressivement les troupes Ming stationnées à Đông Quan. En 1427, le siège de la citadelle de Đông Quan devint l’une des missions militaires déterminantes pour la victoire finale de l’insurrection. C’est également à cette époque que Trịnh Lỗi reçut une position directe dans le dispositif de défense et d’encerclement de la citadelle.
Au premier mois de l’année Đinh Mùi (1427), lorsque Lê Lợi ordonna l’encerclement de Đông Quan, Trịnh Lỗi, qui détenait alors la fonction de Thiếu úy, fut affecté avec plusieurs autres généraux à des positions stratégiques. Selon les sources, il participa avec le Tư không Đinh Lễ, le Thiếu úy Lê Sát, Nguyễn Lý, Nguyễn Chích et d’autres généraux au contrôle de la zone située au sud de la citadelle. Le fait qu’une telle mission lui ait été confiée à une position importante durant la phase finale de la guerre montre que Trịnh Lỗi bénéficiait déjà d’une confiance considérable de la part du chef des forces insurgées.
Après que les Ming eurent accepté de retirer leurs troupes du Đại Việt, l’insurrection de Lam Sơn s’acheva par une victoire. En 1428, Lê Lợi monta sur le trône impérial et inaugura la première dynastie des Lê. L’une des tâches essentielles du nouveau régime fut d’établir l’ordre politique, de réorganiser l’appareil de l’État et de récompenser ceux qui avaient contribué à la guerre de résistance. Dans ce contexte, des généraux tels que Trịnh Lỗi passèrent du rôle de chefs militaires sur les champs de bataille à celui de participants à la construction et au fonctionnement du pouvoir central.
Carrière
La carrière de Trịnh Lỗi peut être divisée en deux grandes phases relativement distinctes : la période d’activité militaire pendant l’insurrection de Lam Sơn et la période durant laquelle il occupa des fonctions au sein de la cour de la première dynastie des Lê. Ces deux phases se succèdent et reflètent le parcours caractéristique d’une partie des grands serviteurs fondateurs de la dynastie Lê.
Dès que Lê Lợi leva l’étendard de l’insurrection, Trịnh Lỗi rejoignit les forces insurgées. Les premières années du mouvement furent particulièrement difficiles : les forces de Lam Sơn étaient encore réduites et devaient affronter une armée Ming supérieure en nombre, en armement et disposant d’un système de fortifications. Les insurgés durent à plusieurs reprises se déplacer, organiser des embuscades, préserver leurs forces et s’appuyer sur le relief afin de résister aux poursuites ennemies. Dans de telles circonstances, la survie même de l’armée insurgée dépendait largement de l’endurance, de l’organisation et des capacités de combat de ses généraux.
Les sources concernant Trịnh Lỗi ne consignent pas de manière complète chacune des batailles auxquelles il participa. Toutefois, le fait que les chroniques indiquent qu’il « résista et défendit sans relâche du début à la fin, traversant d’innombrables épreuves et dangers » montre que son activité s’étendit sur plusieurs années et fut liée aux périodes les plus difficiles de l’insurrection. Au fil des différentes phases, il fut promu à plusieurs reprises et finit par atteindre le rang de Thiếu úy. Cette progression montre que sa position parmi les généraux de Lam Sơn s’éleva parallèlement à ses contributions sur le champ de bataille.
En 1427, durant la campagne de siège de Đông Quan, Trịnh Lỗi reçut la mission de stationner au sud de la citadelle. Cette position avait une importance particulière pour le maintien du dispositif d’encerclement, le contrôle des mouvements de l’armée Ming et la stabilité de l’ensemble du système militaire des forces insurgées. Le fait que Trịnh Lỗi ait été affecté aux côtés de généraux importants tels que Đinh Lễ, Lê Sát, Nguyễn Lý et Nguyễn Chích montre qu’il appartenait au groupe des principaux commandants durant la phase finale de la guerre.
Après la fin de la guerre, en la première année de l’ère Thuận Thiên (1428), Trịnh Lỗi fut nommé Nhập nội Thị trung.
En la deuxième année de Thuận Thiên (1429), lorsque Lê Thái Tổ fit graver les noms des grands serviteurs méritants, Trịnh Lỗi reçut le titre de Đình Thượng hầu.
En la cinquième année de Thuận Thiên (1432), Trịnh Lỗi fut de nouveau promu à la fonction de Nhập nội Đại hành khiển Tả bộc xạ et fut expressément mentionné comme « participant aux affaires de la cour ».
La fonction de Đại hành khiển appartenait au système des hautes fonctions de la cour et était liée au traitement des affaires administratives ainsi qu’à la conduite du gouvernement. Par conséquent, la nomination de Trịnh Lỗi à cette charge montre que la cour ne le considérait pas uniquement comme un général méritant, mais l’employait également dans l’organisation et le fonctionnement du nouveau pouvoir.
Cela constitue également une manifestation du processus de transformation des grands serviteurs de Lam Sơn, qui passèrent du statut de force militaire en temps de guerre à celui de hauts fonctionnaires jouant un rôle dans les institutions de l’État en temps de paix.
Mort et culte posthume
Trịnh Lỗi mourut le 7e jour du 11e mois de la première année de l’ère Thiệu Bình (1434), au cours des premières années du règne de Lê Thái Tông. Après sa mort, plusieurs distinctions lui furent conférées à titre posthume et il reçut le nom posthume de Trung Giản. Ces distinctions ne visaient pas seulement à reconnaître les mérites d’un individu, mais inscrivaient également Trịnh Lỗi dans le système officiel de commémoration par lequel la cour honorait ceux qui avaient contribué à l’établissement de la dynastie Lê.
En particulier, en 1484, sous le règne de Lê Thánh Tông, Trịnh Lỗi reçut encore de nouveaux titres, depuis celui de Tuyên Hy hầu jusqu’aux dignités de Thái úy et de Đạo Quốc công. L’intervalle de plus d’un demi-siècle entre sa mort et cette nouvelle distinction sous Lê Thánh Tông montre que la mémoire des grands serviteurs de Lam Sơn ne se limita pas aux premières années suivant la fondation de la dynastie, mais fut réaffirmée au cours du processus par lequel les Lê construisirent et consolidèrent leur tradition politique.
À côté de cette commémoration officielle par la cour, Trịnh Lỗi fut également honoré par les habitants de sa région au temple Sầy, situé dans la commune de Sơn Thành, district de Nho Quan, province de Ninh Bình. Le fait qu’un grand serviteur ayant participé à la fondation de la dynastie soit vénéré dans sa région natale montre que son image ne subsista pas uniquement dans les chroniques officielles, mais continua également à vivre dans les pratiques religieuses et mémorielles de la communauté locale. Le temple constitue ainsi une source importante pour comprendre la manière dont la communauté locale a conservé et interprété les mérites de cette figure historique.
Appréciation et évaluation
Trịnh Lỗi fut l’un des grands serviteurs ayant occupé une place importante dans le processus de fondation de la première dynastie des Lê. Le fait qu’il ait reçu à plusieurs reprises des distinctions et des titres posthumes, jusqu’au règne de Lê Thánh Tông, montre que ses mérites furent intégrés au système de récompenses réservé aux grands serviteurs fondateurs et maintenus dans la mémoire officielle de la dynastie.
Références bibliographiques
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Viên Sử học (dịch), Nxb Giáo dục.
- Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
- Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập III, Nxb Khoa học Xã hội.
Tiếng Trung (中文)
身世
Trịnh Lỗi（？—1434），又记作 Lê Lỗi，是自 Lam Sơn 起义初期便参加其中的开国功臣之一，并在黎初王朝时期经历了从战场到朝政的持续活动。
他出生于 Gia Viễn 县 Sơn Lạc 社 Cự Lại 村，今属 Ninh Bình 省。这里位于北部平原南缘，处于平原与山区之间的过渡地带，同时也是一个具有悠久历史文化传统的地区。
然而，目前已知的资料尚不足以具体确定 Trịnh Lỗi 的出生年份、家庭出身，以及他在参加 Lam Sơn 起义之前的学习和成长经历。
Trịnh Lỗi 后来获赐国姓，这既反映出他在黎初政权形成与巩固过程中所具有的地位，也是一种具有特殊意义的奖赏形式。
参加起义并建立多项战功以后，他逐步获得封爵、升迁，并在朝廷中担任重要职务。
从一名主要活动于战场的武将，Trịnh Lỗi 后来成为参与朝政的大臣。这反映了黎朝初年 Lam Sơn 功臣群体角色转变的过程。
Trịnh Lỗi 自 Lê Lợi 起兵时便追随其左右，与包括文官、武将在内的众多将领一道，在极其艰苦的条件下经历多年战争。
他“前后捍御，备历艰危”，多次获得升迁，最终官至 Thiếu úy。
历史背景
Trịnh Lỗi 成长于 Đại Việt 历史上一个剧烈动荡的时期。
胡朝失败以后，国家陷入明朝的统治之下。明朝统治政权采取多种措施，对政治、军事和经济进行控制，同时在 Đại Việt 领土上建立直接统治机构。
在这种情况下，各地不断爆发反明起义，但大多数都无法长期维持。
1418年，由 Lê Lợi 领导的 Lam Sơn 起义逐步克服最初的困难，发展成为一场规模广泛的斗争运动，并最终取得胜利。
参加 Lam Sơn 起义的将领来源与作用十分多样。
除了出身贵族、官僚或地方豪强阶层的人物之外，还有一些是在长期战斗实践中成长起来，并逐步受到 Lê Lợi 重用的人物。
他们承担的任务各不相同，包括指挥军队、守卫城池、运输粮食，以及参与外交活动和政权组织工作。
Trịnh Lỗi 就属于在整个起义过程中始终与义军并肩作战的一批将领，从早期最艰苦的阶段一直坚持到战争结束的决定性时期。
到起义后期，战争局势发生了根本变化。
Lam Sơn 义军将活动范围扩大到北方，占领多个重要据点，并逐步孤立驻守 Đông Quan 的明军力量。
1427年，对 Đông Quan 城的围困成为决定起义最终胜利的重要军事任务之一。
这也是 Trịnh Lỗi 被安排直接进入围城和防御体系的重要时期。
丁未年（1427）正月，Lê Lợi 下令包围 Đông Quan 城时，当时担任 Thiếu úy 的 Trịnh Lỗi 与多名将领被分别部署在重要位置。
据资料记载，他与 Tư không Đinh Lễ、Thiếu úy Lê Sát、Nguyễn Lý、Nguyễn Chích 以及其他将领一同负责控制城南地区。
在战争最后阶段能够被安排到如此重要的位置，表明 Trịnh Lỗi 已经获得义军最高领导者相当程度的信任。
明军同意撤离 Đại Việt 后，Lam Sơn 起义取得最终胜利。
1428年，Lê Lợi 即皇帝位，建立黎初王朝。
新王朝的一项重要任务，是重新确立政治秩序、组织国家机构，并奖赏那些在抗战中建立功劳的人物。
在这种背景下，像 Trịnh Lỗi 这样的将领，其身份由战场上的军事指挥者逐步转变为参与中央政权建设和运行的官员。
生平事业
Trịnh Lỗi 的生涯大体可以分为两个较为清楚的阶段：一是在 Lam Sơn 起义期间从事军事活动的阶段，二是在黎初朝廷担任官职的阶段。
这两个阶段相互衔接，反映了黎朝初期一部分开国功臣具有代表性的仕途道路。
从 Lê Lợi 举旗起义开始，Trịnh Lỗi 便已经加入义军。
起义最初几年是一个极其艰难的时期。
当时 Lam Sơn 势力仍然弱小，面对的明军不仅人数占优，而且在武器装备和城防体系方面也具有优势。
义军多次被迫转移，组织伏击，保存力量，并依托地形抵抗敌军的追击。
在这种情况下，义军能否继续存在，很大程度上取决于将领队伍的耐力、组织能力以及战斗能力。
现有资料并未完整记录 Trịnh Lỗi 所参加的每一场战役。
然而，史料称他“前后捍御，备历艰危”，说明他的活动持续多年，并经历了起义过程中最为艰难的时期。
随着战争不断发展，他多次获得升迁，最终升至 Thiếu úy。
这表明 Trịnh Lỗi 在 Lam Sơn 将领群体中的地位，随着其在战场上的贡献不断提高。
1427年，在围攻 Đông Quan 城的战役中，Trịnh Lỗi 奉命驻扎于城南。
这一位置对于保持包围态势、控制明军的行动方向，以及确保义军整个军事体系稳定运转，都具有重要意义。
Trịnh Lỗi 与 Đinh Lễ、Lê Sát、Nguyễn Lý、Nguyễn Chích 等重要将领共同部署于此，说明他属于战争最后阶段的重要指挥人员。
战争结束后，顺天元年（1428），Trịnh Lỗi 被任命为 Nhập nội Thị trung。
顺天二年（1429），Lê Thái Tổ 刻立功臣名牌时，Trịnh Lỗi 被封为 Đình Thượng hầu。
到了顺天五年（1432），Trịnh Lỗi 又升任 Nhập nội Đại hành khiển Tả bộc xạ，并被记载为“参预朝政”。
Đại hành khiển 属于朝廷高级官职体系，与处理行政事务和主持政务有关。
因此，Trịnh Lỗi 获任这一职务表明，朝廷已经不仅将他视为有战功的武将，也将其用于组织和运行新政权。
这同样反映出 Lam Sơn 功臣群体由战时军事力量逐渐转变为和平时期国家官僚阶层的过程。
去世与奉祀
Trịnh Lỗi 于 Thiệu Bình 元年（1434）十一月初七去世，当时正值 Lê Thái Tông 统治初期。
去世以后，他被追赠多项荣衔，并赐谥号“Trung Giản”。
这种追赠不仅是对个人功绩的肯定，也意味着 Trịnh Lỗi 被纳入朝廷对于黎朝创业功臣的官方纪念体系之中。
尤其是到了1484年，在 Lê Thánh Tông 统治时期，Trịnh Lỗi 又继续获得加赠，爵位由 Tuyên Hy hầu 进一步加至 Thái úy Đạo Quốc công。
从他去世到 Lê Thánh Tông 时期的追赠，相隔已超过半个世纪。
这一时间跨度说明，对于 Lam Sơn 功臣的历史记忆并未在王朝建立初期之后迅速消失，而是在黎朝不断建立并强化自身政治传统的过程中持续得到重新确认。
除朝廷官方层面的纪念之外，当地民众还在 Ninh Bình 省 Nho Quan 县 Sơn Thành 社 Đền Sầy 奉祀 Trịnh Lỗi。
一位开国功臣在故乡受到祭祀，说明他的形象不仅存在于正史记载之中，也长期保存在地方社会的信仰生活中。
因此，这座祠庙也是了解当地社区如何记忆和解释这位历史人物功绩的重要资料来源。
评价
Trịnh Lỗi 是黎初王朝创业过程中占有重要位置的功臣之一。
他在去世以后多次获得追赠和加封，直至 Lê Thánh Tông 时期仍继续受到褒奖，这表明他的功绩被纳入对开国功臣的官方奖赏体系之中，并长期保存在王朝的正统历史记忆里。
参考文献
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Viên Sử học (dịch), Nxb Giáo dục.
- Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
- Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập III, Nxb Khoa học Xã hội.
