Chùa Hội Xá (Thường Tín, Hà Nội)

Tên gọi và vị trí địa lý

Dọc theo cao tốc Pháp Vân – Cầu Giẽ về địa giới huyện Thường Tín, chùa Hội Xá, hay còn gọi là Tổ đình Sùng Phúc Thiền Tự, thuộc thiền phái Lâm Tế – Tỳ Ni Đa Lưu Chi, tọa lạc tại xã Thắng Lợi, huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội. Ngôi chùa mang trong mình bề dày lịch sử hàng trăm năm, không chỉ là nơi tu hành, hoằng pháp của chư Tăng mà còn là một chứng tích văn hóa – tâm linh tiêu biểu của vùng quê Bắc Bộ. Với vị trí nằm ven trục giao thông huyết mạch nối liền Thủ đô với các tỉnh phía Nam, chùa Hội Xá là điểm tựa tâm linh của nhân dân địa phương và là nơi lưu giữ tinh thần Phật giáo trải dài qua nhiều thế hệ.

Lịch sử và nhân vật

Chùa Hội Xá, hay còn gọi là Tổ đình Sùng Phúc Thiền Tự, được khởi dựng từ thời nhà Lý, trải qua nhiều thế kỷ tồn tại và phát triển, chùa không chỉ là nơi hành trì tu học mà còn là nơi phát tích của nhiều bậc danh tăng đất Bắc. Trong số đó, tiêu biểu là các vị: Tổ Tính Thược, Hải Quýnh, Tịnh Truyền, Chiếu Khoan, Phổ Tịnh… những bậc cao tăng đã kế thừa và lan tỏa dòng thiền Lâm Tế – Tỳ Ni Đa Lưu Chi, góp phần duy trì đạo mạch và nối tiếp đèn thiền tông phong từ Tổ Như Trường Lân Giác đến Đại lão Hòa thượng Thích Thanh Bích – Nguyên Phó Pháp Chủ kiêm Giám luật Hội đồng Chứng minh Giáo hội Phật giáo Việt Nam.

Các vị trụ trì tiêu biểu:

Dòng truyền thừa tại chùa được ghi lại rõ ràng qua bia tháp và tượng thờ trong tổ đường, với 14 vị trụ trì nổi bật:

Tổ Tính Thược (đời thứ nhất) – khai sơn chùa Sùng Phúc, được truyền y bát từ Cao Tổ Như Như Viên Giác chùa Liên Phái. Ngài không chỉ tu tập nghiêm mật mà còn có công lớn trong việc xây dựng chùa, đắp đường, dựng cầu, mở chợ… để hoằng hóa độ sinh.
Hải Quýnh (đời thứ hai) – học trò của Tính Thược, xuất gia từ nhỏ, tinh nghiêm giới hạnh, truyền pháp cho đệ tử là Tịnh Truyền.
Tịch Truyền (đời thứ 3) – là người kế thừa pháp mạch từ Hải Quýnh, từng trụ trì nhiều chốn già lam, trong đó có chùa Hội Xá.
Chiếu Khoan (đời thứ bảy) – nổi tiếng là người khiêm hạ, tinh tấn, sống đạo hạnh và có nhiều đệ tử, tiêu biểu là Từ Tính.
Minh Minh – Chiếu Quyền (đời thứ mười) và Đỗ Tâm Hỷ – Thanh Thao (đời 11) – các vị trụ trì đã đưa chùa phát triển mạnh trong thời kỳ chấn hưng Phật giáo, đặc biệt Thanh Thao từng là Chủ nhiệm báo “Tiếng chuông sớm” và là người có ảnh hưởng rộng lớn đến phong trào Phật giáo cứu quốc.
Tổ Thiên Phúc – Thích Thông Tiến (đời thứ mười hai) – là người có công lớn trong việc san định kinh sách, in ấn Đại Tạng, đào tạo tăng tài, và là người trực tiếp truyền pháp cho Tổ Hội Xá – Thích Thanh Bích. Ngài viên tịch tại chùa Hội Xá, và lăng tháp hiện được thờ phụng trong khuôn viên chùa.
Tổ Hội Xá – Thích Thanh Bích (dù không được liệt kê trong danh sách 14 trụ trì, nhưng có mối liên hệ sâu sắc với chùa) – là một trong những biểu tượng của giới luật, đạo hạnh, và là người gắn bó mật thiết với chùa Hội Xá trong suốt cuộc đời hành đạo. Ngài từng đứng trụ trì chùa Sủi, nhưng lăng tẩm của ngài hiện nay được tôn trí tại chùa Hội Xá, thể hiện mối quan hệ pháp phái và tâm linh sâu đậm với ngôi chùa này.
Tổ Tâm Bích – Thích Trí Tính (đời thứ mười ba) – nguyên Phó Pháp Chủ Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Trưởng BTS GHPGVN tỉnh Hà Tây, từng mở hạ trường tại Hội Xá và đóng góp nhiều cho sự nghiệp giáo dục Phật giáo.
Nguyên Thực – Trí Triệt (đời thứ mười bốn, đương kim trụ trì) – là người kế thừa trực tiếp và hiện đang gìn giữ, phát triển chùa Hội Xá. Ngài đã trùng tu Tam bảo, tổ đường, vườn tháp, và tôn tạo cảnh quan chùa, góp phần phục hưng vẻ uy nghiêm, thanh tịnh của tổ đình cổ tự này.

Tổng kết, chùa Hội Xá không chỉ là một di tích tôn giáo – lịch sử lâu đời mà còn là trung tâm truyền thừa Phật pháp có ảnh hưởng sâu rộng trong thiền phái Lâm Tế tại miền Bắc. Mỗi vị tổ sư trụ trì tại đây đều để lại dấu ấn đặc biệt trong hành trạng tu học và trong phong trào chấn hưng Phật giáo dân tộc. Với truyền thống đó, chùa Hội Xá – Sùng Phúc Thiền Tự xứng đáng là một điểm tựa tâm linh tiêu biểu của Phật giáo Thường Tín và cả nước.

Kiến trúc và cảnh quan

Chùa Hội Xá – Tổ đình Sùng Phúc Thiền Tự tọa lạc trên một khu đất có hình dáng biểu tượng đặc biệt – hình rùa thần. Đây là thế đất phong thủy mang nhiều ý nghĩa cát tường trong văn hóa Á Đông, biểu thị cho sự bền vững, trường tồn và linh thiêng. Chính điều này tạo nên nền tảng tâm linh vững chắc cho sự tồn tại lâu dài và ảnh hưởng sâu rộng của ngôi chùa trong đời sống tinh thần của người dân.

Kiến trúc chùa mang tính đối xứng, hài hòa, thể hiện sự tinh tế trong nghệ thuật tạo dựng không gian Phật giáo truyền thống. Trung tâm là gian Tam Bảo uy nghiêm, hai bên đối xứng với hồ nước và dãy hành lang – tháp đăng, tạo nên một bố cục cân xứng cả về thị giác lẫn phong thủy. Chùa được thiết kế với cấu trúc đặc biệt gồm ba chữ “quốc” liên thông và hai chữ “môn”, không chỉ thể hiện sự độc đáo kiến trúc mà còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc.

Theo truyền thống của chư Tổ, ngôi chùa ban đầu được xây dựng theo hình chữ “quốc” – cấu trúc điển hình của chùa Việt cổ. Tuy nhiên, với sự phát triển và bổ sung qua các thời kỳ, tổng thể kiến trúc hiện nay gồm ba chữ “quốc” liên hoàn, tượng trưng cho hành trình truyền bá Phật giáo từ Ấn Độ (quê hương đức Phật) đến Trung Quốc, rồi tiếp tục sang Việt Nam. Hai chữ “môn” được đặt ở hai đầu, biểu thị cho hai cửa ngõ du nhập của Phật giáo, từ Ấn Độ vào Trung Hoa, và từ Trung Hoa sang Đại Việt – như những cánh cửa mở ra đạo lý và từ bi cho muôn dân.

Trải qua hàng trăm năm lịch sử với nhiều biến động xã hội và thời cuộc, chùa Hội Xá vẫn bảo tồn được sự nguyên vẹn trong kiến trúc tổng thể – một điều hiếm thấy ở các ngôi chùa cổ vùng đồng bằng Bắc Bộ. Theo ghi nhận, chùa đã trải qua 4 lần trùng tu lớn, nhưng vẫn giữ được tính thống nhất, nguyên bản và tinh thần kiến trúc truyền thống, phản ánh sự tôn trọng của các thế hệ sau đối với di sản quý báu của chư Tổ tiền bối.

Sự kiện và lễ hội

Chùa Hội Xá – Tổ đình Sùng Phúc Thiền Tự không chỉ là nơi tu học và sinh hoạt tâm linh thường nhật của Tăng Ni, Phật tử trong vùng, mà còn là trung tâm tổ chức nhiều lễ hội và sự kiện Phật giáo trọng đại, thể hiện vai trò lịch sử, tinh thần truyền thống và sức sống hiện tại của Phật giáo vùng Thường Tín.

Tổ chức trường hạ tập trung – Nơi đào luyện giới đức Tăng Ni

Chùa Hội Xá từ nhiều năm nay được Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Hà Nội tin tưởng giao phó làm địa điểm tổ chức trường hạ tập trung cho Tăng Ni huyện Thường Tín và khu vực lân cận. Vào mỗi mùa hạ (bắt đầu từ ngày 16 tháng 4 âm lịch), hàng trăm hành giả vân tập về đây để an cư, hành trì giới luật, lắng nghe pháp thoại, thực hành đời sống nội tu. Điểm nổi bật là chùa đã nhiều lần tổ chức lễ khai pháp An cư kiết hạ trang nghiêm và quy mô, có sự tham dự của chư tôn đức Hòa thượng, Thượng tọa, Ni trưởng, Ni sư thuộc Ban Trị sự các cấp. Đặc biệt, trong lễ khai pháp năm 2013, chùa Hội Xá vinh dự được đón tiếp Đức Pháp chủ GHPGVN – Đại lão Hòa thượng Thích Phổ Tuệ về chứng minh, ban đạo từ. Sự kiện này thể hiện vị thế cao quý của tổ đình trong đời sống Phật giáo thủ đô và cả nước.

Lễ giỗ Tổ – Tri ân và tiếp nối dòng truyền thừa

Hằng năm, chùa Hội Xá tổ chức lễ giỗ Tổ – ngày tưởng niệm các bậc tổ sư khai sơn, trụ trì tiền bối, đặc biệt là cố Đại lão Hòa thượng Thích Thanh Bích – vị cao tăng lỗi lạc có công lớn trong việc trùng hưng và gìn giữ ngôi chùa giữa thế kỷ XX. Lễ giỗ Tổ không chỉ là dịp để chư Tăng, đệ tử pháp quyến và Phật tử tưởng nhớ công hạnh tiền nhân, mà còn là cơ hội kết nối thế hệ, giữ gìn mạch sống pháp môn và truyền thống tu học nghiêm mật của chốn tổ đình Bắc Bộ.

Trung tâm sinh hoạt Phật sự cấp huyện và thành phố

Không chỉ là nơi an cư, chùa Hội Xá còn thường xuyên tổ chức các sinh hoạt Phật sự trọng yếu của Giáo hội như hội nghị tổng kết, hội thảo chuyên đề, các buổi sách tấn hành giả trong mùa an cư, lễ cầu siêu anh linh liệt sĩ, và tổng kết công tác Phật sự năm. Chư tôn đức lãnh đạo GHPGVN TP. Hà Nội và Ban Trị sự huyện Thường Tín đều chọn chùa làm điểm kết nối và phát triển đạo pháp địa phương. Đây là minh chứng rõ ràng cho vai trò trung tâm điều phối Phật sự của chùa Hội Xá trong vùng châu thổ sông Hồng.

Các lễ hội truyền thống Phật giáo – Gìn giữ hồn dân tộc

Chùa Hội Xá thường niên tổ chức các lễ hội truyền thống như Phật Đản, Vu Lan Báo Hiếu, cầu an đầu năm, cầu siêu chư hương linh,… Trong lễ Phật Đản, chùa trang nghiêm thiết đàn tắm Phật, tổ chức chương trình văn nghệ Phật giáo, phát quà từ thiện cho người khó khăn. Lễ Vu Lan được cử hành cảm động với nghi thức cài hoa hồng, tụng kinh Vu Lan Bồn, thuyết giảng về đạo hiếu trong Phật giáo và dân tộc. Những lễ hội này không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, mà còn là cầu nối giữa đạo pháp và đời sống cộng đồng, giúp người dân gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống giữa đời sống hiện đại.

Vai trò tâm linh và văn hóa của chùa Hội Xá trong cộng đồng

Với chuỗi sự kiện tôn giáo, lễ hội và hoạt động giáo dục liên tục được duy trì, chùa Hội Xá – Tổ đình Sùng Phúc Thiền Tự đã và đang phát huy vai trò là trung tâm sinh hoạt tâm linh – văn hóa lớn của huyện Thường Tín, vừa bảo tồn truyền thống Phật giáo Bắc Bộ, vừa đóng góp tích cực vào đời sống cộng đồng. Nơi đây là nơi quy ngưỡng của người dân vùng châu thổ, nơi truyền thừa đạo lý và đạo tình, kết tinh tinh thần “đạo pháp – dân tộc – chủ nghĩa xã hội” một cách sống động và cụ thể.

Tài liệu tham khảo

Hà Nội: Trường hạ Hội Xá, huyện Thường Tín cử hành đại lễ khai Pháp An cư, phatgiao.org.vn
Tự Viện : Chùa Hội Xá – Nơi phát tích của các bậc danh Tăng đất Bắc, Youtube: Phật sự Thủ đô
Pháp mạch chùa Hội Xá – Sùng Phúc tự (xã Thắng Lợi, huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội), Tiến sĩ Nguyễn Tiến Sơn (Thích Di Sơn).