Tên gọi và vị trí địa lý
Đền Thượng toạ lạc trên đỉnh đồi Hỏa Hiệu (đỉnh Mai Lĩnh), phía sau là núi Mai Lĩnh, phía trước là sông Nậm Thi hiền hòa trong xanh tại phường Lào Cai, thị xã Lào Cai, sát đường biên giới Việt – Trung.
Lịch sử và nhân vật
Ngôi đền gắn liền với những dấu ấn lịch sử liên quan đến hoạt động của Trần Hưng Đạo ở mảnh đất biên giới Lào Cai trong cuộc kháng chiến chống quân Mông – Nguyên thế kỷ XIII của nhà Trần. Đền được xây dựng vào thời Lê, niên hiệu Chính Hòa (1680 – 1705).
Trong Danh thắng, di tích và lễ hội truyền thống Việt Nam viết rằng:
Trong suốt thời kỳ lịch sử từ nhà Lê đến Tây Sơn, đồi này được gọi là đài hỏa hiệu. Lịch sử đã ghi nhận: Vào tháng 9/1257, giặc Nguyên có âm mưu xâm lược nước ta, chủ trại Quy Hóa (Lào Cai, lúc bấy giờ thuộc tỉnh Hưng Hoa) tên là Hà Khuất đã cử người xuống kinh đô báo triều đình. Nhà Trần ban lệnh cả nước sắm vũ khí và điều quân lên biên giới diệt giặc. Dưới sự chỉ huy tài tình của Trần Hưng Đạo, binh sĩ triều Trần đã ba lần đánh tan quân Nguyên, trong đó có sự góp phần không nhỏ của quân sĩ Lào Cai, nơi địa đầu Tây Bắc Tổ quốc. Sau này, trong các cuộc chiến chống giặc ngoại xâm, Lào Cai luôn là pháo đài vững chắc bảo vệ biên giới đất nước. Năm 1794, giặc Thanh sang cướp nước ta, quân dân Lào Cai đánh đuổi giặc và lập điện thờ Đức Thánh Trần giúp sức.(1)
Những năm đầu thế kỷ XIX, cửa khẩu Lào Cai được củng cố xây dựng thành một trong ba cửa khẩu lớn nhất triều Nguyễn, vùng Lào Cai trở thành một thương trường lớn có tên là Lão Nhai. Cùng với việc phòng thủ biên giới, phát triển quan hệ buôn bán và chính trị, nhà Nguyễn còn chú trọng đến đời sống văn hóa tâm linh.
Cuốn Danh thắng, di tích và lễ hội truyền thống Việt Nam cho biết thêm:
Năm 1836, từ điện thờ, dân làng Lão Nhai đã quyên góp tiền của xây thành đình. Đình Thượng thờ một vị tướng quân của Trần Hưng Đạo có tên nôm là ông Sét, sau này được dân làng Lão Nhai suy tôn làm Thành Hoàng làng, cử người về Vạn Kiếp rước vong linh của Trần Hưng Đạo lên đình để thờ, rồi đổi thành Đền Thượng. Đền Thượng thực chất là nơi thờ vọng Đức Thánh Trần(2)
Bài viết Đền Thượng Lào Cai – Hào khí Đông A nơi cửa ngõ biên giới cũng viết về lịch sử đền:
Đến năm 1917 (năm Khải Định thứ 2), các bô lão và dân chúng lại tôn tạo ngôi đình mở rộng quy mô để tỏ lòng ngưỡng vọng các bậc thánh hiền, cũng tỏ rõ ý chí noi theo các bậc tiền nhân mà giữ gìn bờ cõi. Năm Giáp tý (1923), các vị tiên chỉ chức sắc, lão nhiêu, anh em các cấp trên dưới và nhân dân ở thôn Tân Bảo, xã Lao Kay, châu Bảo Thắng cùng hội họp đồng tâm chung sức tu tạo đình Thượng. Sau khi tu tạo đình uy nghi, bề thế, Tiên chỉ Hoàng Đình Ninh đã tổ chức một đoàn người về Kiếp Bạc xin âm phúc, bát nhang Đức Thánh Trần rước lên đặt tại đình Thượng để thờ phụng. Từ đó, đình Thượng chuyển thành đền Thượng(3).
Kiến trúc cảnh quan
Đền Thượng đã trải qua nhiều lần tu bổ, tôn tạo, lần gần đây nhất vào giữa năm 2024.
Để đảm bảo công tác tu bổ, tôn tạo quần thể di tích Đền Thượng và Đền Am, thành phố Lào Cai đã có thông báo tạm dừng các hoạt động tham quan, chiêm bái, thực hành nghi lễ tại Đền Thượng và Đền Am từ ngày 16/4 đến 31/8/2024 (tức ngày 8/3 đến 28/7 âm lịch). Đồng thời, Ban Quản lý Di tích thành phố đã hoàn thành việc di chuyển tượng pháp, đồ thờ, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho đơn vị thi công tiến hành hạ giải(4).
Ông Ngô Ngọc Hà, Trưởng Ban Quản lý di tích thành phố Lào Cai cho biết:
Lần đại trùng tu này vừa tròn 100 năm đền được chuyển lên vị trí hiện nay. Sau khi trùng tu, Đền Thượng và Đền Am có diện tích rộng hơn, đẹp hơn đáp ứng nhu cầu tham quan, chiêm bái của du khách thập phương nhưng vẫn giữ nguyên lối kiến trúc cổ thời nhà Trần(5).
Vị trí ngôi đền có cảnh quan “Sơn thủy hữu tình”. Mặt đền quay theo hướng Tây Nam nhìn ra nơi hai con sông Hồng và sông Nậm Thi hợp dòng chảy vào Tổ quốc, tạo nên vùng biên giới ngã ba sông tươi đẹp. Bên cạnh cổng vào ngôi đền có cây đa cổ thụ cao tới hơn ba chục mét với chu vi gần chục người ôm không xuể, tỏa bóng xum xuê giữa bầu trời lộng gió.
Kiến trúc đền Thượng được xây dựng theo kiểu chữ “Đinh”. Cổng ngôi đền có miếu thờ bà Chúa Thượng Ngàn, trung tâm ngôi đền có nhà hậu đường, tòa đại bái và phủ chính. Gian chính của đền được bài trí các pho tượng: Tam tòa Đức Thánh Mẫu, tượng Đức Thánh Trần, các bàn thờ thổ địa cùng các cờ lọng, hoành phi câu đối tạo tính uy nghiêm thần thánh.
Sự kiện và lễ hội
Đền Thượng tổ chức mỗi năm ba ngày lễ, là: rằm tháng giêng, rằm tháng Bảy và 20 tháng Tám. Cứ mỗi dịp lễ hội đền, nhất là lễ tết đầu năm mới, không chỉ có những người con của Lào Cai đi xa về gần mà cả khách du lịch bốn phương cũng ghé thăm Đền Thượng thắp một nén nhang tỏ lòng thành kính trước các bậc tiền nhân.
Xếp hạng
Năm 1996, Đền Thượng được xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.
Năm 2012, cây đa tại Đền Thượng cũng được công nhận là Cây di sản Việt Nam.
Với giá trị tiêu biểu, Lễ hội Đền Thượng được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tại Quyết định số 3247/QĐ-BVHTTDL ngày 16/9/2016.
Chú thích
[1] TS Lưu Minh Trị, Danh thắng, di tích và lễ hội truyền thống Việt Nam, tập 2, Nxb Hà Nội, 2004, tr 67.
[2] TS Lưu Minh Trị, Danh thắng, di tích và lễ hội truyền thống Việt Nam, tập 2, sđd, tr 68.
[3] Lan Phương, Đền Thượng Lào Cai – Hào khí Đông A nơi cửa ngõ biên giới, website vanhoavaphattrien.vn, ngày 02/02/2023.
[4] Nguyễn Thành Phú, Đại trùng tu Đền Thượng, website baolaocai.vn, ngày 01/05/2024.
[5] Nguyễn Thành Phú, Đại trùng tu Đền Thượng, website baolaocai.vn, ngày 01/05/2024.
Tham khảo
- TS Lưu Minh Trị (2004), Danh thắng, di tích và lễ hội truyền thống Việt Nam, tập 2, Nxb Hà Nội.
- Nguyễn Thành Phú (2024), Đại trùng tu Đền Thượng, website baolaocai.vn.
- Lan Phương (2023), Đền Thượng Lào Cai – Hào khí Đông A nơi cửa ngõ biên giới, website vanhoavaphattrien.vn.
__________________________
Các ngôn ngữ khác
1. English
Name and Geographical Location
Thuong Temple is situated atop Hoa Hieu Hill (Mai Linh Peak), with Mai Linh Mountain behind and the tranquil Nam Thi River flowing before it, in Lao Cai Ward, Lao Cai City, adjacent to the Vietnam–China border.
History and Figures
The temple is associated with the historic campaigns of Hung Dao Dai Vuong Tran Quoc Tuan in the 13th century during the Tran Dynasty’s wars of resistance against the Mongol–Yuan invaders.
It was first constructed in the Le Dynasty, under the Chinh Hoa era (1680–1705).
According to Famous Landscapes, Relics, and Traditional Festivals of Vietnam:
“From the Le Dynasty to the Tay Son period, this hill was known as the Fire Signal Tower (Dai Hoa Hieu).
In September 1257, upon learning of the Yuan invasion plot, Ha Khuat, head of Quy Hoa garrison (present-day Lao Cai), reported to the royal court.
The Tran emperor ordered the entire nation to arm for defense.
Under the brilliant command of Tran Hung Dao, Tran troops repelled the Mongol army three times, with the Lao Cai garrison contributing greatly from this northern frontier.”
Later, in 1794, when the Qing army invaded, the people of Lao Cai repelled them and erected a shrine to honor Saint Tran.
By the early 19th century, the Lao Cai border gate had become one of the three major trade and defense posts under the Nguyen Dynasty. Alongside frontier security, trade, and diplomacy, the Nguyen rulers also supported the growth of local spiritual culture.
Famous Landscapes, Relics, and Traditional Festivals of Vietnam further notes:
“In 1836, villagers of Lao Nhai raised funds to build a communal hall on the former shrine site.
The hall worshiped a general of Tran Hung Dao, known locally as ‘Mr. Set’.
Later, they invited the spirit of Tran Hung Dao from Van Kiep to enshrine here, transforming the hall into a temple — Thuong Temple, a sanctuary dedicated to Saint Tran.”
In 1917 (Khai Dinh year 2), elders and villagers expanded the temple to express loyalty to their ancestors. In 1923 (Year of the Rat), the people of Tan Bao Hamlet and surrounding areas united to renovate the temple on a grand scale.
After restoration, Chief Elder Hoang Dinh Ninh led a delegation to Kiep Bac to receive sacred ashes and incense from Saint Tran to install at the temple, formally establishing the current Thuong Temple.
Architecture and Landscape
Thuong Temple has undergone several restorations, the most recent in mid-2024.
During this period, the Lao Cai City People’s Committee temporarily suspended visits and rituals (April 16 – August 31, 2024) to ensure the safe relocation of relics and statues for restoration.
According to Ngo Ngoc Ha, Head of the City Relic Management Board:
“This major restoration marks exactly 100 years since the temple’s relocation to its current site.
After completion, both Thuong Temple and Am Temple will be more spacious and harmonious, yet preserve the Tran-era architectural style.”
The temple enjoys a picturesque “mountain-water harmony” (son thuy huu tinh) setting, facing southwest toward the confluence of the Red River and Nam Thi River—a symbol of Vietnam’s northern gateway.
Beside the entrance stands a giant banyan tree over 30 m high and centuries old, its vast canopy shading the temple grounds.
Built in the “Dinh” (T-shaped) architectural plan, Thuong Temple includes the Main Gate, Shrine of Lady Thuong Ngan, Rear Sanctuary, Great Worship Hall, and Main Altar Pavilion.
Inside are statues of the Three Mothers, Saint Tran Hung Dao, and local guardian deities, with banners, parallel sentences, and gilded boards adding solemnity.
Events and Festivals
Thuong Temple Festival is held three times a year:
- 15th day of the 1st lunar month
- 15th day of the 7th lunar month
- 20th day of the 8th lunar month (Saint Tran’s Commemoration Day)
During these occasions, pilgrims from Lao Cai and across Vietnam visit to offer incense in reverence to the nation’s ancestral heroes.
Classification
In 1996, Thuong Temple was designated a National Historical and Cultural Relic.
In 2012, its ancient banyan tree was recognized as a Vietnam Heritage Tree.
In 2016, the Thuong Temple Festival was inscribed on the National Intangible Cultural Heritage List under Decision No. 3247/QD-BVHTTDL (September 16, 2016).
2. Français
Nom et Localisation géographique
Le Temple Thuong est situé au sommet de la colline Hoa Hieu (pic Mai Linh), adossé à la montagne du même nom et faisant face à la paisible rivière Nam Thi, dans le quartier Lao Cai, ville de Lao Cai, tout près de la frontière vietnamo-chinoise.
Histoire et Personnages
Le temple est lié aux campagnes du généralissime Hung Dao Dai Vuong Tran Quoc Tuan lors des guerres contre les Mongols-Yuans au XIIIᵉ siècle.
Il fut construit sous la dynastie des Le, durant l’ère Chinh Hoa (1680–1705).
Selon l’ouvrage Paysages, monuments et fêtes traditionnelles du Vietnam, la colline servait autrefois de tour de feu (Dai Hoa Hieu).
En 1257, après l’alerte donnée par Ha Khuat à Quy Hoa, le roi Tran mobilisa l’armée et, sous la conduite de Tran Hung Dao, les troupes vietnamiennes repoussèrent trois fois les envahisseurs.
Plus tard, en 1794, lors de l’invasion des Qing, les habitants de Lao Cai bâtirent un sanctuaire pour remercier le Saint Tran.
En 1836, les villageois de Lao Nhai collectèrent des fonds pour élever un pavillon communal, puis invitèrent l’esprit de Tran Hung Dao depuis Van Kiep, transformant le lieu en Temple Thuong, sanctuaire voué au culte du Saint.
En 1917, la population agrandit le temple ; en 1923, sous la direction de Hoang Dinh Ninh, on ramena d’encens sacré de Kiep Bac pour l’installer dans le temple, lui conférant sa configuration actuelle.
Architecture et Paysage
Le Temple Thuong a été restauré à plusieurs reprises, la plus récente en 2024.
Cette restauration, un siècle après son installation actuelle, vise à agrandir l’espace tout en préservant le style architectural de la dynastie des Tran.
Situé dans un environnement “montagne-rivière harmonieux”, le temple fait face au confluent du Fleuve Rouge et de la rivière Nam Thi. À côté de la porte principale s’élève un banian séculaire, haut d’une trentaine de mètres.
Construit selon le plan en forme de “Dinh” (T), le temple comprend : la porte principale, le sanctuaire de la Dame Thuong Ngan, la salle arrière, la grande salle des offrandes et le pavillon principal.
Les statues de la Triple Mère, du Saint Tran Hung Dao et des divinités locales confèrent au lieu une majesté solennelle.
Événements et Festivals
Le Festival du Temple Thuong a lieu trois fois par an :
- le 15ᵉ jour du 1er mois lunaire,
- le 15ᵉ jour du 7ᵉ mois lunaire,
- et le 20ᵉ jour du 8ᵉ mois lunaire (fête du Saint Tran).
À ces dates, des milliers de pèlerins viennent honorer la mémoire des héros nationaux.
Classement
En 1996, le Temple Thuong a été classé Monument historique et culturel national.
En 2012, son banian a été reconnu Arbre du patrimoine du Vietnam.
En 2016, son festival a été inscrit à la liste du patrimoine culturel immatériel national (décision n° 3247/QD-BVHTTDL, 16 septembre 2016).
3. 中文（繁體）
名稱與地理位置
上廟坐落於火號山（梅嶺頂）之巔，背倚梅嶺山，前臨南梯河清流，位於越南老街市老街坊，緊靠越中邊界。
歷史與人物
上廟相傳與興道大王陳國峻之抗蒙史跡相關，建於黎朝正和年間（1680–1705）。
史籍載：1257年九月，元軍圖侵越，歸化寨主河闊急報朝廷。陳朝舉國備戰，陳興道統帥諸軍三敗元兵，老街士卒功不可沒。1794年清軍再犯，軍民擊退之，遂建殿祀聖。
1836年，老街居民募資建亭，奉祀陳興道麾下將軍，後迎其神靈自捷帛（Kiep Bac）來祀，遂改稱上廟。
1917年及1923年兩度修建，擴其規模，重迎聖香聖灰奉安，廟貌焕然。
建築與景觀
上廟歷經屢次修繕，最近一次於2024年中進行。此番大修恰逢上廟遷址百年，完工後與庵廟並成更宏敞之景。
廟前山水相依，面西南，臨紅河與南梯河匯流處。門旁古榕參天，樹圍十人不合，蔭覆全境。
建築採「丁」字形佈局，設主門、上元夫人祠、後殿、大拜殿及正殿。殿內奉三聖母像、聖陳像及諸神壇，幡幢懸掛，金匾聯句，莊嚴肅穆。
事件與節慶
上廟每年舉行三大節慶：
- 農曆正月十五日；
- 農曆七月十五日；
- 農曆八月二十日（聖陳祭日）。
屆時信眾雲集，焚香敬祖，追思先賢。
等級與保護
上廟於1996年被列為國家級歷史文化遺跡；
2012年廟前古榕被認定為越南遺產樹；
2016年，上廟廟會入列國家級非物質文化遺產名錄（決定文號：3247/QD-BVHTTDL）。
