Tên gọi và vị trí địa lý
Khu lăng mộ và đền thờ các vị vua triều Trần là một di tích lịch sử quan trọng của dân tộc, gắn liền với vùng đất Thái Bình. Di tích có nhiều tên gọi khác nhau qua các thời kỳ: tên chính thức và phổ biến là Khu lăng mộ và đền thờ các vị vua triều Trần; trong các văn bản hành chính và nghiên cứu, thường được gọi là Di tích lịch sử Khu lăng mộ và đền thờ các vị vua triều Trần; sau khi được xếp hạng, mang tên Di tích quốc gia đặc biệt lăng mộ và đền thờ các vua Trần, hoặc Di tích quốc gia đặc biệt Đền Trần Thái Bình. Ngoài ra, trong dân gian và một số ngữ cảnh khác, nơi đây còn được biết đến với các tên gọi khu di tích lịch sử nhà Trần, Đền Trần (Long Hưng), Thái Đường Lăng, và người xưa quen gọi đơn giản là Thái Đường.
Di tích tọa lạc tại thôn Tam Đường, xã Tiến Đức, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình. Về phương diện lịch sử, đây vốn là vùng đất Long Hưng xưa, còn gọi là hương Tinh Cương, quê gốc của họ Trần. Sau khi Thái Tổ Trần Thừa qua đời, hương Tinh Cương chính thức được đổi tên thành Thái Đường để tưởng niệm. Với vị trí địa – kinh tế – chính trị – văn hóa đặc biệt quan trọng, khu di tích gắn liền với nhiều sự kiện lớn trong thời Trần cũng như trong lịch sử dân tộc, trở thành hậu phương vững chắc và nền tảng cho sự nghiệp thay thế vai trò chính trị của nhà Lý, mở ra một triều đại huy hoàng trong tiến trình lịch sử Việt Nam.
Lịch sử và nhân vật
Khu lăng mộ và đền thờ các vị vua triều Trần gắn liền với lịch sử dựng nước và giữ nước của vương triều Trần, được coi là nơi phát tích và an táng tổ tiên họ Trần. Vùng đất Long Hưng xưa, hay còn gọi là hương Tinh Cương (nay thuộc thôn Tam Đường, xã Tiến Đức, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình), chính là quê hương khởi nghiệp của họ Trần, nơi đặt nền móng cho việc thay thế vai trò chính trị của nhà Lý. Theo truyền thuyết, cụ Trần Hấp đã dời mộ tổ của dòng họ từ hương Tức Mặc về táng tại gò Mả Sao thuộc hương Tinh Cương. Sau khi Thái Tổ Trần Thừa qua đời, vùng đất này chính thức được đổi tên thành Thái Đường, trở thành khu lăng tẩm của các vua và hoàng tộc nhà Trần. Cũng tại đây, hành cung Long Hưng được xây dựng để làm nơi ngự của các vua Trần mỗi lần về quê bái yết tổ tiên, đồng thời là nơi diễn ra nhiều sự kiện trọng đại, trong đó có các đại lễ tế tự và lễ mừng chiến thắng quân Nguyên Mông.
Từ năm 1320 trở đi, việc an táng các vua và hoàng hậu được chuyển dần về khu vực An Sinh (Đông Triều, Quảng Ninh). Năm 1381, Trần Phế Đế còn rước thần tượng các vua về thờ tại An Sinh. Tuy nhiên, khu lăng mộ ở Thái Đường vẫn luôn được triều đình và cộng đồng sở tại quan tâm tu bổ, mở rộng. Việc chuyển dời lăng mộ được xem là một giải pháp bất đắc dĩ nhằm tránh sự tàn phá của giặc Chiêm Thành, đồng thời việc rước thần tượng cũng nhằm đánh lừa kẻ thù để bảo vệ tôn miếu. Trải qua nhiều biến cố, nơi đây từng bị tàn phá bởi giặc Nguyên, Chiêm Thành, giặc Minh và quân Tây Sơn. Đến thời Nguyễn, năm Thành Thái thứ 6 (1894), mộ tổ nhà Trần tại Thái Đường được công sứ Mi-no cho tu sửa tường điện bằng gạch và cấp tiền hương khói hàng năm. Sau năm 1945, một số phần mộ như Phần Cựu và khu “thất tinh” bị chia đất cho dân sinh sống và canh tác; đền thờ các vua Trần, xưa có tên là Trần đế miếu, cũng bị hủy hoại. Từ những năm 1990, nhờ sự quan tâm của chính quyền và nhân dân địa phương, ngôi đền đã được phục dựng trên nền cũ.
Khu di tích là nơi an nghỉ và thờ phụng nhiều nhân vật quan trọng của vương triều Trần. Trong đó, Thái Tổ Trần Thừa an táng tại Thọ Lăng, Trần Thái Tông an táng tại Chiêu Lăng, Trần Thánh Tông an táng tại Dụ Lăng, Trần Nhân Tông an táng tại Đức Lăng. Bên cạnh các vua, nhiều hoàng hậu và công chúa đầu triều Trần cũng được an táng tại đây, trong đó Lê Quý Đôn từng ghi chép có tới bốn lăng hoàng hậu. Khu “thất tinh” với bảy phần mộ (Ốc, Quang, Ổi, Lợn, Mao, Gà và Bà Già) tương truyền là nơi chôn cất các hoàng hậu, công chúa, đồng thời là nơi đặt mộ cụ Trần Hấp (phần Ốc) và lăng Nguyên tổ Trần Lý (phần Quang). Hiện nay, khu lăng có tổng diện tích hơn 38.000m², gồm ba phần chính là Phần Đa, Phần Trung và Phần Bụt, tương ứng với Chiêu Lăng, Dụ Lăng và Đức Lăng, nơi an táng ba vị vua đầu triều. Năm 2004, cả ba lăng đã được tôn tạo với hệ thống tường gạch đồng tâm kiên cố, chính giữa mỗi phần đều khắc chữ “Trần” (陳). Ngoài ra còn có Phần Cựu, một ngôi mộ cổ nằm gần sông Hồng, được xác định là mộ hoàng tộc theo đạo Phật. Khu di chỉ khảo cổ học Tam Đường, qua nhiều lần khai quật từ năm 1979 đến 1990, đã phát hiện dấu vết kiến trúc cùng nhiều hiện vật quý, đặc biệt là gốm ngói và đầu rồng bằng đất nung mang phong cách nghệ thuật cuối thời Trần.
Bên cạnh các khu mộ, nơi đây còn có hệ thống đền thờ trang nghiêm. Đền Vua thờ ba vị vua đầu triều Trần là Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông và Trần Nhân Tông, phối thờ Thượng hoàng Trần Thừa, cùng các vị cao tổ, tằng tổ như Trần Kinh, Trần Hấp, Trần Lý, và hai nhân vật có công lớn trong việc khai sáng vương triều là Trần Thị Dung và Trần Thủ Độ. Đền Thánh thờ Quốc công tiết chế Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, cùng phu nhân Nguyên Từ Quốc mẫu và hai con gái Quyên Thanh quận chúa, Đại Hoàng công chúa. Đền Mẫu là nơi thờ các vị quốc mẫu và công chúa đầu triều Trần. Tất cả hợp thành một quần thể di tích đặc biệt, vừa là nơi lưu giữ dấu tích lịch sử, vừa là không gian tưởng niệm và tri ân công đức của vương triều Trần đối với dân tộc.
Kiến trúc và cảnh quan
Theo các thư tịch cổ, cảnh quan khu lăng mộ các vua Trần được mô tả bằng thế “tiền tam thai, hậu thất tinh”, tức phía trước có ba gò lớn và phía sau có bảy gò nhỏ. “Tiền tam thai” gồm ba ngôi mộ lớn ở phía Nam là Phần Trung, Phần Bụt và Phần Đa; “hậu thất tinh” gồm bảy ngôi mộ ở phía Bắc là phần Ốc, Quang, Ổi, Lợn, Mao, Gà và Bà Già. Trong đó, Phần Ốc tương truyền là mộ cụ Trần Hấp, Phần Quang là lăng Nguyên tổ Trần Lý, các phần còn lại là nơi chôn cất các hoàng hậu, công chúa đầu triều. Phía Tây đền, cách đê sông Hồng khoảng 500m, có Phần Cựu – một ngôi mộ cổ; phía Đông Bắc đền còn có Mả Tít, Vườn Màn, Bến Ngự và chùa Bến, góp phần hoàn chỉnh bố cục không gian của khu lăng mộ.
Vào năm Thành Thái thứ 6 (1894), mộ tổ nhà Trần ở xã Thái Đường được tu sửa với ba cột đá tròn dựng phía trước, mặt sau khắc chữ vương (王), hai bên xếp kiếm thờ thành hàng, bốn mặt có tường hoa bao quanh, tạo nên khung cảnh tôn nghiêm, trang nhã. Các kết quả khảo cổ học cũng khẳng định nơi đây là vùng đất đặt tôn miếu, lăng mộ các vua và hoàng hậu đầu triều, đồng thời là vị trí của hành cung Long Hưng – nơi các vua Trần ngự khi về bái yết tổ tiên. Năm 1979, khai quật tại khu vực Cồn Nhãn (nay là sân lễ hội đền Trần) đã phát hiện nhiều gạch ngói vụn, ngói mũi hài, ngói bò và dải gạch hoa, chứng tỏ nền đất được đắp và xây dựng từ thời Trần. Năm 1980, khai quật tại Phần Bia (cạnh ao đình Ngọc Đường) tìm thấy đầu rồng bằng đất nung, ngói bò lớn có hình rồng niên đại cuối Trần. Tại Phần Cựu, các nhà khảo cổ phát hiện một ngôi mộ hỏa táng thuộc hoàng tộc, cấu trúc phức tạp với hai lớp quan và quách sơn đỏ, bên trong có tro than, xương cháy dở, đồng tiền “Khai nguyên thông bảo”, hoa kim loại màu vàng, hai chuông đồng nhỏ và ba lọ sứ, phản ánh ảnh hưởng Phật giáo sâu sắc trong hoàng tộc Trần. Những công trình tế lễ và hành cung Long Hưng có thể đã nằm ở phía Bắc các ngôi mộ, tức khu vực sân lễ hội ngày nay.
Hiện nay, khu lăng mộ các vua Trần có tổng diện tích 38.221m². Ba lăng mộ chính còn tồn tại là Phần Đa, Phần Trung và Phần Bụt, tương ứng với Chiêu Lăng, Dụ Lăng và Đức Lăng – nơi an nghỉ của Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông và Trần Nhân Tông. Năm 2004, cả ba lăng đều được tôn tạo, mỗi lăng có tường gạch kè bao quanh hình tròn đồng tâm, đường kính 65m, cao 1,2m; riêng phần mộ ở giữa có đường kính 55m, cao 7m so với sân tế, giữa mộ đặt chữ “Trần” (陳) trong khung sắt chữ nhật. Trong khuôn viên còn có một ngôi đền thờ Thượng hoàng Trần Thừa cùng ba vị vua đầu triều. Các công trình kiến trúc được bố trí theo trục chính, phân định thành các không gian hành lễ, nội tự và vườn cây xanh. Bên cạnh đó, cảnh quan khu vực gắn liền với dòng sông Thái Sư, vừa gợi nhớ không gian lịch sử vừa tạo nên nét đặc trưng cho di tích. Với vị trí thuận lợi gần Quốc lộ 39, cầu Thái Hà và tuyến đường nối các cao tốc lớn, khu di tích dễ dàng kết nối với các trung tâm kinh tế – văn hóa vùng đồng bằng Bắc Bộ. Tuy nhiên, đáng tiếc là Phần Cựu cùng các mộ thuộc khu “thất tinh” đã bị phá hủy hoàn toàn và chia đất cho dân cư từ giữa thế kỷ XX, khiến diện mạo nguyên gốc của quần thể phần nào bị biến đổi.
Hiện vật
Nơi đây hiện lưu giữ nhiều di vật quý giá, phản ánh rõ nét về lịch sử, văn hóa và kiến trúc của vương triều Trần trên đất Long Hưng xưa.
Từ các cuộc khai quật khảo cổ, nhiều dấu tích kiến trúc và vật liệu xây dựng đã được phát hiện. Năm 1979, tại Cồn Nhãn (nay là sân lễ hội đền Trần), các nhà khảo cổ tìm thấy nhiều gạch ngói vụn chồng xếp lớp, gồm ngói mũi hài, ngói bò và vật liệu mái nhà. Ở độ sâu hơn 40cm, xuất lộ các dải gạch hoa đóng nghiêng xuống nền đất sét. Đặc biệt, trong lần khai quật năm 1980 tại khu Phần Bia (cạnh ao đình Ngọc Đường), đã tìm thấy đầu rồng bằng đất nung với nhiều kích cỡ và ngói bò lớn có hình rồng đặt trên các bờ nóc, niên đại cuối thời Trần (giữa thế kỷ XV trở đi).
Ngôi mộ cổ Phần Cựu, nằm chếch về phía Tây, cách đê sông Hồng khoảng 500m, cũng cho thấy nhiều hiện vật đặc biệt: than tro mịn lẫn đồng tiền bị rỉ nát, trong đó có đồng tiền “Khai nguyên thông bảo”; một số cánh hoa và nhị hoa bằng kim loại màu vàng; mẩu xương cháy dở; hai quả chuông nhỏ bằng đồng đặt đối xứng trong lòng quách; cùng ba lọ sứ cao 30cm đặt phía đuôi quan tài. Các nhà khảo cổ xác định đây là mộ thời Trần, nơi an táng tro cốt một nhân vật hoàng tộc theo Phật giáo. Ngoài ra, ở phía Bắc phần mộ các vua Trần, Bảo tàng tỉnh Thái Bình cũng phát hiện thêm nhiều hiện vật đất nung thời Trần, tương tự các phát hiện trước đó của Viện Khảo cổ học.
Những hiện vật quý hiếm này là bằng chứng vật chất quan trọng, không chỉ minh chứng cho sự tồn tại và giá trị lịch sử của di tích, mà còn góp phần tái hiện diện mạo quần thể kiến trúc lăng mộ và hành cung Long Hưng xưa kia uy nghi, tráng lệ. Công tác kiểm kê, bảo quản và giữ gìn nguyên trạng các yếu tố gốc của di tích vẫn đang được chú trọng, nhằm bảo tồn những di sản vật chất vô giá cho các thế hệ mai sau.
Sự kiện và lễ hội
Khu lăng mộ và đền thờ các vị vua triều Trần gắn liền với vùng đất Long Hưng (hương Tinh Cương xưa) – nơi phát tích và dựng nghiệp của nhà Trần. Đây là vùng đất có vị trí địa – kinh tế – chính trị – văn hóa đặc biệt, lưu giữ hài cốt của các bậc tổ tiên như Thủy tổ Trần Kinh, Ninh tổ Trần Hấp, Nguyên tổ Trần Lý, Thái tổ Trần Thừa, cùng các vị vua đầu triều như Trần Thái Tông (Chiêu Lăng), Trần Thánh Tông (Dụ Lăng), Trần Nhân Tông (Đức Lăng). Các hoàng hậu và công chúa đầu triều Trần cũng được an táng tại đây.
Trong lịch sử, nơi này từng chứng kiến nhiều sự kiện trọng đại của vương triều Trần. Nổi bật nhất là Đại lễ dâng thắng trận sau kháng chiến chống Nguyên Mông (1288), khi vua Trần Nhân Tông, Trần Anh Tông và Hưng Đạo Vương đem tù binh giặc về Chiêu Lăng dâng lễ mừng chiến thắng. Về sau, các nghi lễ báo Tiệp, bái yết tổ tiên sau các cuộc chinh chiến, cũng như những lần tu sửa, tôn tạo hay cả sự tàn phá của giặc ngoại xâm đều in đậm dấu ấn nơi đây. Đến thời Nguyễn, khu lăng mộ tiếp tục được quan tâm tu sửa; tuy nhiên sau năm 1945 nhiều phần mộ cổ bị hủy hoại, để lại dấu tích hiện nay.
Bên cạnh giá trị lịch sử, nơi đây còn nổi bật với Lễ hội đền Trần Long Hưng, một trong những lễ hội lớn của tỉnh Thái Bình, đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (Quyết định số 231/QĐ-BVHTTDL ngày 27/01/2014). Lễ hội diễn ra thường niên vào tháng Giêng âm lịch, tập trung từ ngày 13 đến 16 (hoặc 18) với mục đích tri ân công lao dựng nước, giữ nước của triều Trần, đồng thời giáo dục truyền thống yêu nước và gắn kết cộng đồng.
Trong lễ hội, nhiều nghi thức và hoạt động phong phú được tổ chức. Nghi thức rước nước và tế tự trang trọng khẳng định tính linh thiêng của không gian thờ tự. Các trò diễn dân gian như thi cỗ cá, thi gói bánh chưng, thi vật cầu, kéo co, thi thả diều, thi nấu cơm cần, thi pháo đất… tạo nên không khí sôi nổi, hấp dẫn. Lễ hội cũng gắn liền với tục kết chạ giữa hai làng Tam Đường và Vân Đài, biểu tượng cho sự cố kết cộng đồng.
Đặc biệt, lễ hội năm 2025 sẽ có nhiều hoạt động điểm nhấn như lễ dâng hương tưởng niệm 791 năm ngày Đức Thái tổ Trần Thừa băng hà, hội thi Kéo lửa nấu cơm cần, liên hoan hát văn – chầu văn, hội thi pháo đất, thi cỗ cá, cùng lễ khai mạc trang trọng.
Với ý nghĩa lịch sử, văn hóa và tâm linh sâu sắc, khu lăng mộ và đền thờ các vua Trần cùng lễ hội truyền thống nơi đây không chỉ là điểm đến linh thiêng cho nhân dân cả nước, mà còn là nơi để tìm hiểu, tôn vinh và gìn giữ những giá trị trường tồn của vương triều Trần trong dòng chảy lịch sử dân tộc.
Xếp hạng
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và khoa học, khu lăng mộ và đền thờ các vị vua triều Trần đã được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2408/QĐ-TTg ngày 31/12/2014 của Thủ tướng Chính phủ.
Tài liệu tham khảo
- Đền Trần (Long Hưng), Wikipedia, chỉnh sửa lần cuối ngày 25/08/2025.
- Hội đồng chỉ đạo xuất bản sách xã, phường, thị trấn (2016), Một số di tích tiêu biểu ở Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, tr.124 – 126.
- Lăng Mộ Các Vua Trần Ở Hưng Hà Thái Bình Độc Nhất Vô Nhị Trong Cả Nước, Youtube Hà Nội Phố, đăng tải ngày 03/07/2021.
- Lăng mộ các vua Trần tại Khu di tích Quốc gia đặc biệt Đền Trần Thái Bình, Ban quản lý di tích quốc gia đặc biệt đền Trần Thái Bình, đăng tải ngày 17/02/2024.
- Lê Phước, Khu lăng mộ và đền thờ các vị vua triều Trần, Báo Lâm Đồng, đăng tải ngày 29/11/2019.
- Nguyễn Khắc Đoài (theo Hồ sơ di tích Cục Di sản Văn hóa), Di tích lịch sử Khu lăng mộ và đền thờ các vị Vua triều Trần, Cục Di sản Văn hóa.
- Nguyễn Tri Phương, Quản lý di tích quốc gia đặc biệt lăng mộ và đền thờ các vua Trần ở Thái Bình, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, đăng tải ngày 18/09/2020.
- Vài nét về lịch sử vương triều Trần và khu di tích đền thờ và lăng mộ các vị vua triều Trần tại Tiến Đức – Hưng Hà, Ban quản lý di tích quốc gia đặc biệt đền Trần Thái Bình, đăng tải ngày 24/01/2025.
