Vua Bảo Đại (1913 – 1997)

Thân thế

Bảo Đại, tên khai sinh Nguyễn Phúc Vĩnh Thụy (阮福永瑞), sinh ngày 22 tháng 10 năm 1913 tại kinh thành Huế, là vị hoàng đế thứ 13 và là vị vua cuối cùng của triều đại nhà Nguyễn, cũng là vị hoàng đế cuối cùng của chế độ quân chủ trong lịch sử Việt Nam. Ông là con trai duy nhất của vua Khải Định và Nhất giai Hậu phi Hoàng Thị Cúc. Thuộc dòng dõi chính thống của hoàng tộc Nguyễn Phúc, Vĩnh Thụy từ nhỏ đã được nuôi dạy trong môi trường cung giáo nghiêm ngặt.

Ngày 28 tháng 4 năm 1922, khi được 9 tuổi, ông được xác lập làm Đông cung Hoàng Thái tử. Ngày 15 tháng 6 năm 1922, ông cùng Khải Định sang Pháp để tham gia cuộc triển lãm hàng hóa tại Marseille. Đây là lần đầu tiên ông đi sang một quốc gia ở Châu Âu.

Bối cảnh lịch sử

Những năm đầu thế kỷ XX, Đại Nam đã nằm trọn dưới ách bảo hộ của Pháp. Triều Nguyễn tồn tại trong hình thức, còn mọi quyền lực thực tế đều do Tòa Khâm sứ kiểm soát. Năm 1922, theo sắp đặt của chính quyền bảo hộ, Vĩnh Thụy được đưa sang Pháp và được vợ chồng cựu Khâm sứ Trung Kỳ Jean François Eugène Charles nhận làm con nuôi, trực tiếp giám sát đời sống và học tập. Ông theo học tại Lycée Condorcet rồi Hattemer, tiếp tục sống trong khuôn khổ kỷ luật chặt chẽ, hoàn toàn tách rời với môi trường văn hóa truyền thống của hoàng tộc.

Năm 1924, Vĩnh Thụy chỉ trở về nước một thời gian ngắn để dự lễ tứ tuần đại khánh của vua Khải Định rồi lại sang châu Âu. Chính trong giai đoạn ông ở Pháp, triều đình Huế ngày càng bị chia rẽ, quyền nhiếp chính rơi vào tay các đại thần già nua, còn thực quyền tiếp tục bị Pháp siết chặt. Bên cạnh đó, phong trào yêu nước trong nước và tại Pháp không ngừng dâng lên, hướng mũi nhọn phê phán vào triều đình và cả nhà vua trẻ.

Ngày 6 tháng 11 năm 1925, vua Khải Định qua đời, Vĩnh Thụy trở về nước để chịu tang và ngày 8 tháng 1 năm 1926, khi mới 12 tuổi, ông được tôn lập làm hoàng đế, lấy niên hiệu Bảo Đại. Tuy nhiên, theo yêu cầu của Pháp, tân hoàng đế lại sớm quay về Paris để tiếp tục học tập, tách khỏi mọi ảnh hưởng Đông phương, và gần như không được trang bị kiến thức về lịch sử cũng như truyền thống, trị quốc của triều Nguyễn. Bảo Đại sau này thú nhận rằng ông gần như không biết gì về con đường suy bại của triều đại mà mình kế thừa.

Sự nghiệp

Hoàng đế Đại Nam (1925 – 1945)

Năm 1925, sau khi vua Khải Định mất, Vĩnh Thụy lên ngôi, lấy niên hiệu Bảo Đại. Dù là hoàng đế trên danh nghĩa, mọi quyền lực thực tế đều nằm trong tay chính quyền bảo hộ Pháp và Khâm sứ Trung Kỳ. Suốt tuổi trẻ, ông được giáo dục trong môi trường Pháp, mang nhiều thói quen và lối nghĩ Tây phương, khác với nếp sống cổ kính của triều đình Huế.

Trở về nước năm 1932, ở tuổi 20, Bảo Đại cố gắng “hiện đại hóa” triều đình. Ông ra đạo dụ số 1 tuyên bố trực tiếp chấp chính, hủy bỏ “Quy ước” sau khi Khải Định băng hà, khẳng định lại chế độ quân chủ Đại Nam. Từ đây, Nhà vua chủ trương cải tổ nội các, sắp xếp lại nội chính, hành chính, giảm bớt lễ nghi rườm rà:

Bỏ lệ thần dân phải quỳ lạy, cho phép ngẩng mặt nhìn vua.
Quan Tây vào chầu không cần chắp tay lạy, chỉ bắt tay như trong nghi lễ châu Âu.
Quan lại, hoạn thần bỏ thói để móng tay quá dài, râu tóc kiểu cũ, chỉ dám nhìn xuống đất.
Giảm bớt các đồ đạc, nghi trượng phô trương vô ích, bỏ cả những tập tục cũ như cách giết mổ trâu bò theo lối chọc tiết.

Ông cũng bổ nhiệm nhiều quan chức mới xuất thân từ giới trí thức tân học như Phạm Quỳnh, Ngô Đình Diệm, Bùi Bằng Đoàn…, cải tổ Viện Dân biểu Trung Kỳ, cho phép một số đại diện người Việt tham gia nội các, cố gắng tiến tới mô hình quân chủ lập hiến.

Tuy nhiên, mọi cải cách của Bảo Đại đều vận hành trong khuôn khổ chặt chẽ do Pháp đặt ra. Khâm sứ Trung Kỳ có quyền phủ quyết mọi quyết định của vua, kể cả việc nhỏ nhặt. Ngân sách triều đình, lương bổng quan lại, kể cả khoản phụ cấp riêng của nhà vua, đều do Toà Khâm sứ Pháp duyệt chi. Ngay chuyện làm một cuốn album, đóng khung ảnh, hay sưu tập tem của nhà vua cũng phải qua ký tá, hồ sơ, hóa đơn của viên chức bảo hộ.

Trong cung, ông còn phải đối mặt với những thói quen cũ: các bà nội, bà ngoại, thái hoàng thái hậu mê cờ bạc, nhiều lần vay mượn, bắt triều đình trích tiền quỹ riêng của vua để trả nợ; can thiệp xin xỏ, nâng đỡ quan lại thân tín. Bảo Đại muốn xóa bỏ nạn hối lộ, thay đổi quy tắc quan trường mang dấu ấn Trung Hoa cũ kỹ, nhưng bộ máy cai trị vẫn nằm trong tay Pháp, và chính quyền bảo hộ chỉ chấp nhận những cải cách “vừa phải”, không động đến nền tảng thống trị.

Bản thân Bảo Đại, sau nhiều năm sống ở Pháp, cũng dần mang lối sống quý tộc hưởng lạc, tránh khí hậu ẩm thấp Huế, thường xuyên lên Đà Lạt xây biệt điện, săn bắn, nghỉ mát; hình ảnh một ông vua hiện đại nhưng xa dần đời sống thực trọng của đa số thần dân.

Đế quốc Việt Nam (1945) và quyết định thoái vị

Tháng 3 năm 1945, Nhật đảo chính Pháp ở Đông Dương. Bộ máy hành chính Pháp tan rã, Nhật cần một chính phủ bản xứ để che chắn cho sự chiếm đóng quân sự. Ngày 11 tháng 3 năm 1945, tại điện Kiến Trung, Bảo Đại ký “Tuyên cáo Việt Nam độc lập” do phía Nhật thảo sẵn tuyên bố hủy bỏ Hòa ước Patenôtre 1884, thống nhất Bắc – Trung – Nam Kỳ, chấm dứt chế độ bảo hộ. Quốc hiệu Đế quốc Việt Nam ra đời, chính phủ Trần Trọng Kim được thành lập.

Dù mang danh độc lập, Đế quốc Việt Nam vẫn lệ thuộc vào quân đội Nhật và bị ràng buộc dưới khẩu hiệu Khối thịnh vượng chung Đại Đông Á. Chính phủ non trẻ lại không có thực lực quân sự và không đủ thời gian xây dựng uy tín.

Khi Nhật đầu hàng Đồng minh (tháng 8/1945), chính quyền Trần Trọng Kim lâm vào thế rỗng quyền lực. Việt Minh chớp thời cơ, phát động Tổng khởi nghĩa. Khắp nơi, chính quyền cũ bị buộc giao lại cho lực lượng cách mạng. Trước tình thế ấy, được Phạm Khắc Hòe thuyết phục, Bảo Đại chọn thoái vị để tránh nội chiến và biểu thị sự nhượng bước trước làn sóng dân chủ mới.

Ngày 30 tháng 8 năm 1945, trước hàng nghìn người tụ tập trước Ngọ Môn, Bảo Đại đọc Chiếu thoái vị, trao ấn kiếm cho phái viên Việt Minh Trần Huy Liệu, Cù Huy Cận, chính thức chấm dứt hơn một thế kỷ vua Nguyễn. Câu nói nổi tiếng “Trẫm muốn làm dân một nước tự do, hơn làm vua một nước nô lệ” được ông phát biểu trong bối cảnh ấy. Từ đó, ông trở thành công dân Vĩnh Thụy.

Cố vấn tối cao, rồi rời bỏ chính phủ Hồ Chí Minh

Sau thoái vị, Bảo Đại ra Hà Nội, được Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp đón trọng thị, mời làm Cố vấn tối cao của Chính phủ Lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, tham gia Ủy ban soạn thảo Hiến pháp và được bầu làm đại biểu Quốc hội khóa I.

Tháng 3 năm 1946, ông được cử dẫn đầu một phái đoàn hữu nghị đi Trùng Khánh (Trung Hoa), nhưng sau đó không trở về nước mà ở lại Côn Minh, rồi Hồng Kông. Ban đầu, Chính phủ Hồ Chí Minh vẫn tin ông xa mặt chứ không cách lòng, còn gửi vàng và ngoại tệ để ông chi tiêu, hy vọng ông vẫn làm việc cho chính nghĩa kháng chiến.

Tại Hồng Kông, trong cảnh sống xa hoa, cờ bạc, giao du chính khách, mật thám Pháp và các thế lực thân Pháp từng bước lôi kéo, chu cấp tài chính. Cuối cùng, Vĩnh Thụy dần nghiêng hẳn về phía giải pháp do Pháp đề nghị: dùng ông như một con bài chính trị để đối trọng với Chính phủ Hồ Chí Minh. Ông gửi thư xin từ chức Cố vấn tối cao, từng bước bước sang chiến tuyến đối lập.

Quốc trưởng Quốc gia Việt Nam

Từ năm 1947, Pháp xúc tiến Bảo Đại dựng lên một chính quyền Quốc gia Việt Nam trong khuôn khổ Liên hiệp Pháp, do Bảo Đại đứng đầu, nhằm thu hút các lực lượng chống cộng và hợp thức hóa cuộc chiến chống Việt Minh. Sau nhiều vòng thương lượng ở Vịnh Hạ Long, Genève, Paris, Hồng Kông…, ngày 8 tháng 3 năm 1949, Hiệp định Élysée được ký kết.

Quốc gia Việt Nam ra đời, trên danh nghĩa là một nước “độc lập, thống nhất” trong Liên hiệp Pháp, có quân đội và chính phủ riêng. Tháng 7 năm 1949, Bảo Đại về nước, nhận chức Quốc trưởng. Các thủ tướng lần lượt thay nhau điều hành chính phủ: Nguyễn Văn Xuân, Nguyễn Phan Long, Trần Văn Hữu, Bửu Lộc, rồi Ngô Đình Diệm.

Nhưng trên thực tế, quyền lực quân sự – tài chính vẫn nằm trong tay Pháp. Pháp giữ quyền can thiệp vào các quyết định lớn, kiểm soát lợi nhuận, ngoại hối, duy trì quân đội viễn chinh. Quân đội Quốc gia Việt Nam do người Việt mang quân phục, nhưng vẫn phụ thuộc vào tư lệnh và hệ thống chỉ huy Pháp.

Bản thân Bảo Đại sống chủ yếu ở Đà Lạt, dành nhiều thời gian nghỉ mát, săn bắn, ít can dự sâu vào điều hành chính phủ. Hình ảnh một Quốc trưởng bù nhìn được nhiều người nhắc đến khi nói về ông trong giai đoạn này.

Sau thất bại Điện Biên Phủ (1954) và Hiệp định Genève, quân Pháp rút dần. Quốc gia Việt Nam co về miền Nam, đứng trước thử thách mới: cạnh tranh quyền lực với Thủ tướng Ngô Đình Diệm.

Bị lật đổ và những năm cuối đời lưu vong

Năm 1955, Ngô Đình Diệm tổ chức trưng cầu dân ý phế truất Quốc trưởng Bảo Đại, lập ra Việt Nam Cộng hòa và trở thành Tổng thống. Cuộc bỏ phiếu đầy gian lận, lá phiếu cho Diệm được tô đỏ, cho Bảo Đại màu xanh, cử tri bị kiểm soát chặt. Ở Pháp, Bảo Đại tuyên bố cách chức Diệm, nhưng quyền lực thực tế đã nằm ngoài tầm tay ông. Từ đây, ông vĩnh viễn sống kiếp lưu vong.

Tại Pháp, Bảo Đại sống ở Cannes, rồi Alsace. Nhiều tài sản, bất động sản, cơ sở kinh doanh gắn với ông ở Việt Nam bị tịch thu hoặc mất giá. Không còn dòng tiền từ các hệ thống kinh tế cũ, lại vướng thuế khóa, ông dần phải bán bớt lâu đài, xe hơi, máy bay, đồ quý. Về sau, ông sống dựa vào khoản trợ cấp khiêm tốn của chính phủ Pháp.

Đời sống tình cảm của ông cũng nhiều biến động: xa Nam Phương hoàng hậu (bà mất năm 1963), có con ngoại hôn, rồi chung sống với Monique Baudot – người sau này được ông cưới làm vợ (1982). Năm 1988, ông cải sang Công giáo, lấy tên thánh Jean-Robert.

Trong thập niên 1970 – 1980, dù không còn quyền lực, cái tên Bảo Đại vẫn còn ảnh hưởng biểu tượng ở một số vùng miền Trung, nên cả chính quyền Việt Nam sau 1975 lẫn cộng đồng người Việt hải ngoại đều đôi lần tìm cách tiếp xúc, vận động ông như một biểu tượng hòa giải. Ông cũng sang Mỹ, thăm cộng đồng người Việt tại California, Texas, nhận danh hiệu công dân danh dự ở một vài thành phố.

Cuộc đời Bảo Đại, từ ngai vàng đến xứ người, phản chiếu bi kịch của một giai đoạn lịch sử: một vị vua chịu ảnh hưởng phương Tây, muốn cải cách nhưng bị trói trong guồng máy thực dân; rồi trở thành quân bài chính trị trong tay các thế lực quốc tế; cuối cùng kết thúc trong lặng lẽ, xa rời quê hương mà mình từng là biểu tượng tối cao.

Gia quyến

Ông nội: Vua Đồng Khánh (Nguyễn Cảnh Tông)

Bà nội: Hựu Thiên Thuần Hoàng hậu Dương Thị Thục (1868–1944), được tôn Khôn Nghi Xương Đức Thái Hoàng Thái Hậu, thường gọi Đức Tiên Cung; là người trực tiếp nuôi dưỡng Bảo Đại thuở nhỏ.

Cha: Vua Khải Định (Nguyễn Hoằng Tông)

Mẹ: Đoan Huy Hoàng thái hậu Hoàng Thị Cúc (1890–1980), tức Đức Từ Cung; vốn là Cung nhân, sau được tấn phong Huệ phi khi mang thai Bảo Đại.

Vợ

Nam Phương Hoàng hậu Nguyễn Hữu Thị Lan (1914 – 1963), con của Nguyễn Hữu Hào và Lê Thị Bính; quê Gò Công. Kết hôn năm 1934, là Hoàng hậu duy nhất và là mẹ của 5 con chính thức.
Monique Marie Eugène Baudot (1946 – 2021), người Pháp; quen Bảo Đại từ 1971, cưới năm 1982. Được xưng Hoàng phi, không có con chung.

Hậu duệ: Bảo Đại có 13 người con:

5 con c với Nam Phương Hoàng hậu:

Bảo Long (1936 – 2007), Trưởng nam, Hoàng thái tử
Phương Mai (1937 – 2021)
Phương Liên (1938 – ? )
Phương Dung (1942 – ? )
Bảo Thăng (1943 – 2017)

Các con ngoại hôn:

Phương Thảo (1946- ?), mẹ: Thứ phi Mộng Điệp
Phương Minh (1949 – 2012), mẹ: Thứ phi Phi Ánh
Bảo Ân (1951- ? ), mẹ: Thứ phi Phi Ánh có hai con: Nguyễn Phúc Thụy Sĩ (1976) và Nguyễn Phúc Quý Khang (1977), người cháu đích tôn của Bảo Đại
Bảo Hoàng (1954 – 1955), mất từ nhỏ, mẹ: Thứ phi Mộng Điệp
Phương Từ (1955- ? ), mẹ: Quý bà Vicky
Phương An (1955 – ?), mẹ: Hoàng Tiểu Lan
Bảo Sơn (1957 – 1987), tử nạn tại Nhật, mẹ: Thứ phi Mộng Điệp
Patrick-Édouard Bloch-Carcenac (sinh 1958), mẹ: Christiane Bloch-Carcenac

Ngoài ra, Bảo Đại còn một người con do Đức Từ Cung nuôi, nhưng không rõ mẹ là ai.

Qua đời

Những năm cuối đời, Bảo Đại sống lặng lẽ trong một căn hộ nhỏ tại số 29 đường Fresnel, quận 16, Paris. Tất cả hào quang và quyền lực của một cựu hoàng triều Nguyễn đã lùi vào dĩ vãng; ông sinh hoạt chủ yếu dựa vào khoản trợ cấp 20.000 franc mỗi tháng do chính phủ Pháp cấp.

Ông qua đời lúc 5 giờ sáng ngày 31 tháng 7 năm 1997 tại Quân y viện Val-de-Grâce, thọ 83 tuổi. Bảo Đại là vị vua sống thọ nhất của triều Nguyễn, đồng thời cũng là một trong những phế đế có tuổi thọ cao nhất thời hiện đại.

Lễ tang của ông diễn ra lúc 11 giờ ngày 6 tháng 8 năm 1997 tại nhà thờ Saint-Pierre de Chaillot, số 35 đại lộ Marceau, quận 16, Paris. Sau đó, linh cữu được an táng tại Nghĩa trang Passy trên đồi Trocadéro.

Nhận định – đánh giá

Bảo Đại, vị vua cuối cùng của triều Nguyễn, nổi bật với lối sống xa hoa và hưởng thụ, nhưng lại thiếu năng lực lãnh đạo thực sự cho đất nước. Ông sinh ra và lớn lên trong môi trường cung đình, được giáo dục phương Tây, và sớm hình thành phong cách hào hoa, lịch lãm, mê chơi thể thao, săn bắn, lái xe, chơi golf, quần vợt và du hí tại các thành phố châu Âu. Những sở thích cá nhân của ông, như việc sở hữu chiếc đồng hồ Rolex “Reference 6062” hay mê đánh bạc tại các sòng bài, đã trở thành biểu tượng cho sự tiêu xài xa xỉ chưa từng có trong lịch sử triều Nguyễn. Nhiều học giả và nhà báo từng ví Bảo Đại với vua Louis XVI của Pháp, vừa xa hoa vừa khiến triều đại suy yếu.

Về chính trị, Bảo Đại được đánh giá là một vị vua thiếu quyết đoán và không thực sự quan tâm đến việc cai quản đất nước. Ông mơ hồ tin tưởng vào “nền độc lập trong khuôn khổ Liên hiệp Pháp” mà không nhận ra rằng con đường thực sự để giành độc lập phải đi kèm với những hy sinh và đấu tranh kiên trì, như các vua Hàm Nghi, Duy Tân trước ông. Trong suốt thời gian tại vị, Bảo Đại chủ yếu di chuyển theo chỉ dẫn của Pháp, ít tiếp xúc trực tiếp với dân chúng và hầu như không thể can thiệp vào các vấn đề trọng đại của quốc gia. Ông từng thừa nhận rằng hai mươi năm làm vua, ông chỉ ra Bắc một lần, vào Nam kỳ một lần và luôn bị giám sát bởi các mật thám, khiến ông cảm thấy bất lực trong việc đóng góp cho đất nước. Một điểm quan trọng trong sự nghiệp của Bảo Đại là quyết định thoái vị năm 1945. Hành động này được ghi nhớ lịch sử qua câu nói nổi tiếng: “Tôi muốn làm dân một nước tự do hơn là làm vua một nước nô lệ”. Dù đây là quyết định lịch sử, nhưng phần lớn thời gian tại vị, ông chưa để lại dấu ấn về năng lực cai trị hay khả năng lãnh đạo chính trị.

Trong bối cảnh chiến tranh và giành độc lập, Bảo Đại cũng bị phê phán vì quan hệ với Pháp. Khi cơ hội hợp tác với Chủ tịch Hồ Chí Minh để cùng xây dựng nhà nước Việt Nam độc lập xuất hiện, ông đã từ chối, chọn con đường hợp tác với Pháp để duy trì quyền lực, dẫn tới việc nhiều người coi ông là “tên phản quốc” hay một phần của âm mưu phục hồi chế độ thuộc địa. Hình ảnh Bảo Đại trong ký ức dân gian, như các câu ca dao tại An Giang, đều phản ánh sự thất vọng và phê phán hành động của ông và cả dòng họ Nguyễn.

Tóm lại, Bảo Đại là một nhân vật phức tạp, ông là biểu tượng của sự xa hoa, hào hoa cá nhân nhưng thiếu năng lực lãnh đạo và thiếu tầm nhìn chính trị, dẫn tới việc triều Nguyễn kết thúc, đất nước rơi vào biến động. Ông được nhớ đến không phải vì công lao trị nước, mà vì hình ảnh của một vị vua ăn chơi và những quyết định chính trị gây tranh cãi, đặc biệt là thoái vị và sự lệ thuộc vào ngoại bang.

Tài liệu tham khảo

Tôn Thất Bình (1997), Kể chuyện chín chúa mười ba vua triều Nguyễn, Nxb Đà Nẵng.
Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (1999), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh niên.
Bảo Đại (1990), Con Rồng Việt Nam, Nguyễn Phước Tộc Xuất Bản.
Phạm Khắc Hòe (1997), Kể chuyện vua quan Nhà Nguyễn, Nxb Thuận Hóa
Phạm Khắc Hòe (1987), Từ Triều đình Huế đến chiến khu Việt Bắc, Nxb Thuận Hóa.
Phan Thứ Lang (2006), Giai thoại và sự thật về Bảo Đại – Vua cuối cùng triều Nguyễn, Nxb Đà Nẵng.
Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa.

___________________

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Background

Bao Dai, birth name Nguyen Phuc Vinh Thuy (阮福永瑞), was born on 22 October 1913 in the imperial capital of Hue. He was the 13th emperor and the last monarch of the Nguyen dynasty, as well as the last emperor of the monarchical regime in Vietnamese history. He was the only son of Emperor Khai Dinh and First-rank Imperial Concubine Hoang Thi Cuc. As a legitimate descendant of the Nguyen Phuc imperial clan, Vinh Thuy was raised from childhood in the strict, ritualized environment of the royal court.

On 28 April 1922, at the age of nine, he was formally designated Crown Prince. On 15 June 1922, he accompanied Khai Dinh to France to attend the Colonial Exhibition in Marseille. This was the first time he set foot in a European country.

Historical background

In the early decades of the 20th century, Dai Nam lay entirely under French protectorate rule. The Nguyen court survived only as a formality, while all real power was exercised by the office of the Resident Superior. In 1922, under arrangements made by the colonial authorities, Vinh Thuy was taken to France and adopted by the former Resident Superior of Central Vietnam, Jean François Eugène Charles, and his wife, who directly supervised his life and studies. He attended Lycée Condorcet and then Hattemer, continuing to live under strict discipline and being completely cut off from the traditional cultural environment of the royal family.

In 1924, Vinh Thuy returned home briefly to attend the 40th-birthday celebrations of Emperor Khai Dinh, then went back to Europe. During the period he was in France, the Hue court became increasingly divided; the regency fell into the hands of aging grandees, while real power continued to be tightened by the French. At the same time, patriotic movements inside the country and in France rose steadily, directing their criticism against the court and the young emperor alike.

On 6 November 1925, Emperor Khai Dinh died. Vinh Thuy returned to Vietnam for the funeral, and on 8 January 1926, at the age of 12, he was enthroned as emperor under the reign title Bao Dai. However, at the request of the French, the new emperor soon went back to Paris to continue his studies, separated from all Eastern influences and almost entirely deprived of education in the history, traditions, and statecraft of the Nguyen dynasty. Bao Dai later admitted that he knew practically nothing about the path of decline of the dynasty he inherited.

Reign and political career

Emperor of Dai Nam (1925–1945)

After the death of Khai Dinh in 1925, Vinh Thuy ascended the throne, taking the reign title Bao Dai. Although emperor in name, all real power lay in the hands of the French protectorate authorities and the Resident Superior of Central Vietnam. Throughout his youth, he was educated in a French environment, adopting many Western habits and ways of thinking, in contrast to the archaic lifestyle of the Hue court.

Returning to Vietnam in 1932 at the age of 20, Bao Dai attempted to “modernize” the court. He promulgated Imperial Decree No. 1, declaring that he would henceforth personally exercise authority, abrogating the “Convention” put in place after Khai Dinh’s death, and reaffirming the monarchical regime of Dai Nam. From then on, the emperor sought to reorganize the cabinet, restructure domestic and administrative affairs, and reduce cumbersome rituals:

Abolishing the rule that subjects must kneel and kowtow, allowing them to look up at the emperor.

Allowing French officials at audience to dispense with ritual prostrations and instead shake hands, in the European manner.

Ordering officials and palace eunuchs to abandon the habit of growing excessively long fingernails and keeping archaic hairstyles and beards, and forbidding them from staring at the ground in the emperor’s presence.

Reducing ostentatious regalia and useless ceremonial items, and abolishing old customs such as slaughtering buffalo and cattle by throat-cutting rituals.

He also appointed a number of new officials drawn from the modern educated intelligentsia, such as Pham Quynh, Ngo Dinh Diem, Bui Bang Doan and others; reformed the People’s Council of Central Vietnam; and allowed some Vietnamese representatives to participate in the cabinet, in an effort to move toward a constitutional monarchy.

However, all of Bao Dai’s reforms operated within the tight framework set by the French. The Resident Superior of Central Vietnam had the right to veto any imperial decision, even in minor matters. The court budget, officials’ salaries, and even the emperor’s own allowance were all subject to approval by the French Residences. Even matters such as making a personal photo album, framing pictures, or collecting stamps required paperwork, signatures, and invoices from colonial officials.

Within the palace, he also had to contend with old habits: his paternal and maternal grandmothers and the Empress Dowager were addicted to gambling, frequently borrowing money and forcing the court to draw on the emperor’s private funds to pay their debts; they intervened to demand favors and promotions for favored officials. Bao Dai wanted to eliminate bribery and change the archaic, Sinicized rules of officialdom, but the machinery of governance remained in French hands, and the protectorate authorities only accepted “moderate” reforms that did not touch the foundations of their rule.

Bao Dai himself, after many years in France, gradually adopted a pleasure-seeking aristocratic lifestyle. To avoid the damp climate of Hue, he often stayed in Da Lat, where he built villas, went hunting, and took holidays. His image was that of a modern monarch who was, however, increasingly distant from the harsh realities of life for most of his subjects.

The Empire of Vietnam (1945) and the abdication

In March 1945, Japan carried out a coup de force against the French in Indochina. The French administrative apparatus collapsed, and Japan needed a native government to provide a façade for its military occupation. On 11 March 1945, at Kien Trung Palace, Bao Dai signed the “Proclamation of Vietnamese Independence,” drafted by the Japanese, nullifying the 1884 Patenôtre Treaty, proclaiming the reunification of Tonkin, Annam, and Cochinchina, and ending the protectorate regime. The Empire of Vietnam (De quoc Viet Nam) was established, and the Tran Trong Kim government was formed.

Although it bore the label of independence, the Empire of Vietnam remained dependent on the Japanese army and was constrained by the slogan of the Greater East Asia Co-Prosperity Sphere. The fledgling government had no real military force and insufficient time to build legitimacy.

When Japan surrendered to the Allies in August 1945, the Tran Trong Kim administration fell into a power vacuum. The Viet Minh seized the opportunity and launched the August Revolution. Across the country, the old administration was compelled to hand over power to the revolutionary forces. Facing this situation, and persuaded by Pham Khac Hoe, Bao Dai chose to abdicate to avoid civil war and to show that he was yielding to the new democratic tide.

On 30 August 1945, before thousands gathered at the Ngo Mon Gate, Bao Dai read the Edict of Abdication and handed the imperial seal and sword to Viet Minh envoys Tran Huy Lieu and Cu Huy Can, formally ending more than a century of Nguyen rule. His famous statement, “I would rather be a citizen of an independent country than the king of a subjugated one,” was made in this context. From then on, he became citizen Vinh Thuy.

Supreme Counselor – then breaking with the Ho Chi Minh government

After abdication, Bao Dai went to Hanoi, where President Ho Chi Minh received him with respect and invited him to serve as Supreme Counselor to the Provisional Government of the Democratic Republic of Vietnam. He joined the committee drafting the Constitution and was elected a deputy to the First National Assembly.

In March 1946, he was appointed head of a goodwill delegation to Chongqing (China), but he did not return to Vietnam, staying instead in Kunming and later in Hong Kong. At first, Ho Chi Minh’s government still believed that distance did not mean disloyalty, and even sent him gold and foreign currency for living expenses, hoping that he would continue to serve the resistance cause.

In Hong Kong, amid a life of luxury, gambling, and contact with politicians, French intelligence agents, and pro-French forces gradually drew him in and provided financial support. In the end, Vinh Thuy increasingly inclined toward a solution proposed by the French: using him as a political card to counterbalance the Ho Chi Minh government. He sent a letter resigning as Supreme Counselor and step by step crossed over to the opposing camp.

Chief of State of the State of Vietnam

From 1947, France pushed the “Bao Dai solution,” creating a State of Vietnam within the French Union under Bao Dai’s leadership, in order to attract anti-communist forces and legitimize the war against the Viet Minh. After multiple rounds of negotiations in Ha Long Bay, Geneva, Paris, Hong Kong and elsewhere, the Élysée Agreements were signed on 8 March 1949.

The State of Vietnam was born, nominally an “independent and unified” country within the French Union, with its own government and army. In July 1949, Bao Dai returned to Vietnam and assumed the position of Chief of State. Prime ministers successively headed the government: Nguyen Van Xuan, Nguyen Phan Long, Tran Van Huu, Buu Loc, and Ngo Dinh Diem.

In practice, however, military and financial power remained in French hands. France retained the right to intervene in major decisions, controlled profits and foreign exchange, and maintained expeditionary forces. The National Army of Vietnam was Vietnamese in uniform but still dependent on French commanders and the French chain of command.

Bao Dai himself lived mainly in Da Lat, spending much of his time on holidays and hunting, and taking little direct part in running the government. The image of a puppet Chief of State is frequently invoked when people speak of him in this period.

After the defeat at Dien Bien Phu (1954) and the Geneva Accords, French troops gradually withdrew. The State of Vietnam shrank to the South and faced a new challenge: a struggle for power with Prime Minister Ngo Dinh Diem.

Overthrow and final years in exile

In 1955, Ngo Dinh Diem held a referendum to depose Chief of State Bao Dai, establish the Republic of Vietnam, and become president. The vote was marred by extensive fraud: ballots for Diem were printed in red, those for Bao Dai in green, and voters were tightly controlled. In France, Bao Dai announced Diem’s dismissal, but real power had already slipped from his hands. From then on, he lived permanently in exile.

In France, Bao Dai lived in Cannes and later in Alsace. Many properties, real estate, and businesses associated with him in Vietnam were confiscated or lost value. Without revenue from earlier economic networks and faced with taxes, he gradually had to sell off castles, cars, airplanes, and valuables. Later, he relied on a modest monthly allowance from the French government.

His personal life was also turbulent: he lived apart from Empress Nam Phuong (who died in 1963), had children out of wedlock, and later lived with Monique Baudot, whom he eventually married in 1982. In 1988, he converted to Catholicism, taking the Christian name Jean-Robert.

In the 1970s and 1980s, although stripped of power, the name Bao Dai still carried symbolic weight in some central regions of Vietnam. Both the post-1975 Vietnamese government and overseas Vietnamese communities at times sought contact with him, hoping to use him as a symbol of reconciliation. He also visited the United States, met Vietnamese communities in California and Texas, and received honorary citizenship in several cities.

Bao Dai’s life, from the throne to exile, reflects the tragedy of a historical era: a monarch influenced by the West who wished to reform but was bound within the colonial apparatus; who then became a political pawn in the hands of international forces; and who finally died in obscurity, far from the homeland of which he had once been the supreme symbol.

Family

Paternal grandparents

Grandfather: Emperor Dong Khanh (Nguyen Canh Tong)

Grandmother: Huu Thien Thuan Empress Dowager Duong Thi Thuc (1868–1944), later honored as Khon Nghi Xuong Duc Grand Empress Dowager, commonly called Duc Tien Cung; she directly raised Bao Dai in his childhood.

Parents

Father: Emperor Khai Dinh (Nguyen Hoang Tong)

Mother: Doan Huy Empress Dowager Hoang Thi Cuc (1890–1980), also known as Duc Tu Cung; originally a palace consort, later promoted to Consort Hue when pregnant with Bao Dai.

Wives

Empress Nam Phuong (Nguyen Huu Thi Lan) (1914–1963), daughter of Nguyen Huu Hao and Le Thi Binh, from Go Cong. They married in 1934. She was the only empress and the mother of his five legitimate children.

Monique Marie Eugène Baudot (1946–2021), a Frenchwoman; she met Bao Dai in 1971 and married him in 1982. She was styled Imperial Consort but had no children with him.

Descendants

Bao Dai had 13 children:

Five children with Empress Nam Phuong:

Bao Long (1936–2007), eldest son, Crown Prince

Phuong Mai (1937–2021)

Phuong Lien (1938– ?)

Phuong Dung (1942– ?)

Bao Thang (1943–2017)

Children born out of wedlock:

Phuong Thao (1946– ?), mother: Secondary Consort Mong Diep

Phuong Minh (1949–2012), mother: Secondary Consort Phi Anh

Bao An (1951– ?), mother: Secondary Consort Phi Anh; he has two sons, Nguyen Phuc Thuy Si (born 1976) and Nguyen Phuc Quy Khang (born 1977), Bao Dai’s eldest grandsons in the male line

Bao Hoang (1954–1955), died in infancy, mother: Secondary Consort Mong Diep

Phuong Tu (1955– ?), mother: Madame Vicky

Phuong An (1955– ?), mother: Hoang Tieu Lan

Bao Son (1957–1987), killed in an accident in Japan, mother: Secondary Consort Mong Diep

Patrick-Édouard Bloch-Carcenac (born 1958), mother: Christiane Bloch-Carcenac

In addition, there was one child raised by Empress Dowager Tu Cung as Bao Dai’s, but the identity of the mother is unknown.

Death

In his final years, Bao Dai lived quietly in a small apartment at 29 rue Fresnel, 16th arrondissement, Paris. All the splendor and power of the former Nguyen emperor had receded into the past; he lived mainly on a monthly allowance of 20,000 francs from the French government.

He died at 5 a.m. on 31 July 1997 at the Val-de-Grâce military hospital, aged 83. Bao Dai was the longest-lived emperor of the Nguyen dynasty and also one of the longest-lived deposed monarchs of the modern era.

His funeral was held at 11 a.m. on 6 August 1997 at the church of Saint-Pierre de Chaillot, 35 avenue Marceau, 16th arrondissement, Paris. His remains were then interred at Passy Cemetery on the Trocadéro hill.

Assessments and evaluations

Bao Dai, the last emperor of the Nguyen dynasty, is often remembered for his luxurious and hedonistic lifestyle, but is widely regarded as lacking real leadership capacity for the nation. Born and raised in the palace, educated in the West, he developed an elegant, urbane style and was fond of sports and leisure activities such as hunting, driving, golf, tennis, and travel in European cities. His personal tastes, such as owning a Rolex “Reference 6062” watch and his passion for gambling in casinos, became symbols of unprecedented extravagance in Nguyen history. Many scholars and journalists have compared Bao Dai to Louis XVI of France, both lavish and presiding over a weakening dynasty.

Politically, Bao Dai is often judged as indecisive and not truly interested in governing the country. He somewhat naively believed in “independence within the French Union” without realizing that genuine independence required sacrifice and sustained struggle, as had been undertaken by earlier emperors such as Ham Nghi and Duy Tan. Throughout his reign, Bao Dai mainly moved according to French direction, had little direct contact with the populace, and could hardly intervene in major national affairs. He once admitted that in twenty years as emperor he traveled to the North only once and to Cochinchina only once, always under surveillance by secret police, leaving him feeling powerless to contribute to the country.

A key moment in his political career was his abdication in 1945. This act is remembered in history through his famous statement: “I would rather be a citizen of a free country than the king of a slave nation.” Although this was a historic decision, for most of his time on the throne he left little mark in terms of governing ability or political leadership.

In the context of war and the struggle for independence, Bao Dai was also criticized for his relationship with France. When the opportunity arose to cooperate with President Ho Chi Minh in building an independent Vietnamese state, he refused and chose instead to work with the French in order to maintain his own position. As a result, many viewed him as a “traitor” or a component of a scheme to restore colonial rule. Popular memory of Bao Dai, reflected for example in folk verses from An Giang and elsewhere, expresses disappointment and criticism toward his actions and those of the Nguyen family more broadly.

In summary, Bao Dai was a complex figure: a symbol of personal luxury and elegance but lacking in leadership capacity and political vision, contributing to the end of the Nguyen dynasty and the country’s subsequent upheavals. He is remembered not for achievements in governance, but for the image of a pleasure-seeking monarch and for controversial political decisions, particularly his abdication and dependence on foreign powers.

References

Tôn Thất Bình (1997), Kể chuyện chín chúa mười ba vua triều Nguyễn, Nxb Đà Nẵng.
Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (1999), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh niên.
Bảo Đại (1990), Con Rồng Việt Nam, Nguyễn Phước Tộc Xuất Bản.
Phạm Khắc Hòe (1997), Kể chuyện vua quan Nhà Nguyễn, Nxb Thuận Hóa
Phạm Khắc Hòe (1987), Từ Triều đình Huế đến chiến khu Việt Bắc, Nxb Thuận Hóa.
Phan Thứ Lang (2006), Giai thoại và sự thật về Bảo Đại – Vua cuối cùng triều Nguyễn, Nxb Đà Nẵng.
Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa.

Tiếng Pháp (Français)

Origines

Bao Dai, nom de naissance Nguyen Phuc Vinh Thuy (阮福永瑞), né le 22 octobre 1913 à la cite impériale de Hue, est le treizième empereur et le dernier souverain de la dynastie Nguyen, ainsi que le dernier monarque de l’histoire du Viet Nam. Il est le fils unique de l’empereur Khai Dinh et de la premiere concubine de rang, Hoang Thi Cuc. Issu de la branche legitime de la famille impériale Nguyen Phuc, Vinh Thuy est eleve dès l’enfance dans un environnement de cour marqué par une discipline rigoureuse.

Le 28 avril 1922, à l’âge de 9 ans, il est officiellement etabli comme Dong cung Hoang Thai tu (prince héritier). Le 15 juin 1922, il accompagne Khai Dinh en France pour participer à l’exposition commerciale de Marseille. C’est la première fois qu’il se rend dans un pays européen.

Contexte historique

Au debut du XXe siècle, Dai Nam est entierement place sous le regime du protectorat français. La dynastie Nguyen ne subsiste plus que formellement, tandis que tout le pouvoir réel est entre les mains de la Residence superieure (Toa Kham su). En 1922, selon les arrangements de l’administration coloniale, Vinh Thuy est envoye en France et adopte par le couple de l’ancien resident superieur de l’Annam, Jean Francois Eugene Charles, qui supervise directement sa vie et ses etudes. Il etudie au Lycee Condorcet puis à l’ecole Hattemer, continuant à vivre dans un cadre très discipline, complètement coupe de l’univers culturel traditionnel de la cour Nguyen.

En 1924, Vinh Thuy ne rentre au pays que pour une breve periode afin d’assister à la ceremonie du quarantieme anniversaire de regne de Khai Dinh, avant de repartir pour l’Europe. C’est pendant qu’il se trouve en France que la cour de Hue se divise de plus en plus; la regence tombe entre les mains de grands mandarins âgés, tandis que le pouvoir reel continue d’être resserre par les Français. Parallèlement, le mouvement patriotique, tant au pays qu’en France, ne cesse de monter, dirigeant ses critiques contre la cour et le jeune souverain.

Le 6 novembre 1925, l’empereur Khai Dinh meurt. Vinh Thuy revient au pays pour porter le deuil, et le 8 janvier 1926, alors qu’il n’a que 12 ans, il est proclame empereur sous le nom de regne Bao Dai. Cependant, à la demande de la France, le nouveau souverain retourne rapidement à Paris pour poursuivre ses etudes, afin d’être coupe de toute influence orientale, et il n’est pratiquement pas forme à l’histoire, aux traditions ni à l’art de gouverner de la dynastie Nguyen. Plus tard, Bao Dai reconnaitra qu’il ne connaissait presque rien de la trajectoire declinante de la dynastie dont il avait herite.

Carrière de souverain

Empereur de Dai Nam (1925–1945)

En 1925, après la mort de l’empereur Khai Dinh, Vinh Thuy monte sur le trône et adopte le nom de regne Bao Dai. Bien qu’empereur de jure, tout le pouvoir réel reste aux mains de l’administration française du protectorat et du resident superieur de l’Annam (Kham su Trung Ky). Durant toute sa jeunesse, il est eduque dans un environnement français, adoptant de nombreuses habitudes et façons de penser occidentales, en decalage avec le mode de vie traditionnel et solennel de la cour de Hue.

De retour au pays en 1932, à l’âge de 20 ans, Bao Dai tente de « moderniser » la cour. Il promulgue l’ordonnance no 1, declarant assumer personnellement le pouvoir, abrogeant les « Conventions » etablies après la mort de Khai Dinh et reiterant le regime monarchique de Dai Nam. A partir de là, le souverain s’attache à reformer le Conseil des ministres, à reorganiser les affaires internes et administratives, et à reduire les ceremonies encombrantes :

Il abolit l’usage qui obligeait les sujets à se prosterner, les autorisant à lever les yeux sur le roi.

Les Français reçus en audience ne sont plus tenus de joindre les mains et de s’incliner, mais se contentent d’une poignée de mains dans le style europeen.

Les mandarins et eunuques doivent renoncer à la coutume de laisser pousser des ongles excessivement longs et d’entretenir des barbes et coiffures anciennes, et n’ont plus à garder constamment les yeux baisses.

Il reduit les objets, emblèmes et equipements de ceremonie juges ostentatoires et inutiles, et abolit certaines coutumes anciennes, comme la mise à mort des buffles et boeufs selon le rituel de saignee traditionnelle.

Il nomme aussi de nombreux hauts fonctionnaires issus de la nouvelle intelligentsia occidentalisée, tels que Pham Quynh, Ngo Dinh Diem, Bui Bang Doan…, reforme l’Institut des Representatives du peuple d’Annam (Vien Dan bieu Trung Ky), permet à certains représentants vietnamiens de participer au gouvernement, et tente de se rapprocher d’un modele de monarchie constitutionnelle.

Cependant, l’ensemble des reformes de Bao Dai reste enferme dans le cadre strict impose par la France. Le resident superieur de l’Annam dispose du droit de veto sur toutes les decisions de l’empereur, même les plus mineures. Le budget de la cour, les traitements des mandarins, ainsi que les allocations privees du souverain, doivent tous être approuves par la Residence superieure. Jusqu’à la confection d’un simple album, l’encadrement d’un portrait ou la collection de timbres de l’empereur necessitent dossiers, signatures et factures des fonctionnaires du protectorat.

A l’interieur du palais, il doit en outre affronter les anciennes habitudes : ses grand-mères et l’ancienne impératrice douairiere sont passionnees de jeux d’argent, contractent de nombreuses dettes et poussent souvent la cour à puiser dans les fonds prives du souverain pour les rembourser; elles interviennent pour recommander ou proteger des mandarins de leur entourage. Bao Dai souhaite abolir la corruption, modifier les regles du mandarinat marquees par l’empreinte d’une Chine archaïque, mais l’appareil de gouvernement reste entre les mains des Français, et l’administration coloniale n’accepte que des reformes « moderees », qui ne touchent pas aux fondements de sa domination.

Lui-même, après de nombreuses années passees en France, adopte peu à peu un mode de vie aristocratique et hedoniste : fuyant le climat humide de Hue, il se rend souvent à Da Lat, où il fait construire des villas de villégiature, s’adonne à la chasse et au repos; l’image d’un monarque moderne s’eloigne de plus en plus de la réalité quotidienne de la grande majorité de ses sujets.

L’Empire du Viet Nam (1945) et la decision d’abdication

En mars 1945, le Japon renverse la France en Indochine. L’appareil administratif français s’effondre, et le Japon a besoin d’un gouvernement indigene pour couvrir son occupation militaire. Le 11 mars 1945, au palais Kien Trung, Bao Dai signe la « Declaration d’independance du Viet Nam », redigee d’avance par les Japonais, proclamant l’abrogation du Traite de protectorat de Patenotre de 1884, l’unification du Bac, du Trung et du Nam Ky, et la fin du protectorat. Le nom d’Empire du Viet Nam est adopte, et le gouvernement Tran Trong Kim est forme.

Bien que proclame independant, l’Empire du Viet Nam reste soumis à l’armee japonaise et place sous la baniere de la « Sphère de coprospérité de la Grande Asie Orientale ». Le gouvernement, encore jeune, ne dispose ni de forces militaires reelles ni du temps necessaire pour asseoir son prestige.

Lorsque le Japon capitule devant les Allies (août 1945), le gouvernement Tran Trong Kim se retrouve en situation de vide de pouvoir. Le Viet Minh saisit l’occasion pour lancer l’Insurrection generale. Partout, les anciennes administrations sont contraintes de remettre le pouvoir aux forces revolutionnaires. Dans ces circonstances, sous l’influence de Pham Khac Hoe, Bao Dai choisit d’abdiquer pour eviter la guerre civile et marquer son ralliement à la nouvelle vague de democratisation.

Le 30 août 1945, devant des milliers de personnes rassemblees devant la porte du Ngo Mon, Bao Dai lit l’Edit d’abdication et remet le sceau et l’epee imperiaux aux emissaires du Viet Minh, Tran Huy Lieu et Cu Huy Can, mettant officiellement fin à plus d’un siècle de regne des Nguyen. La phrase celebre « Je veux être citoyen d’un pays libre plutôt que roi d’un pays esclave » est prononcee par lui dans ce contexte. À partir de ce moment, il devient le citoyen Vinh Thuy.

Conseiller supreme, puis rupture avec le gouvernement de Ho Chi Minh

Après son abdication, Bao Dai se rend à Hanoi, où le president Ho Chi Minh le reçoit avec egards et l’invite à devenir Conseiller supreme du Gouvernement provisoire de la Republique democratique du Viet Nam. Il participe au Comité de redaction de la Constitution et est elu depute de la premiere legislature de l’Assemblee nationale.

En mars 1946, il est designe pour conduire une delegation d’amitie à Chongqing (Chine), mais il ne revient pas ensuite au pays, s’installant à Kunming puis à Hong Kong. Au debut, le gouvernement de Ho Chi Minh pense qu’il n’est eloigne que physiquement, non moralement, et continue de lui envoyer de l’or et des devises pour subvenir à ses besoins, esperant qu’il reste fidèle à la cause de la resistance.

A Hong Kong, menant une vie fastueuse faite de jeux d’argent, de contacts politiques et de relations avec les services secrets français et les milieux pro-français, il est peu à peu attire et soutenu financièrement par ces derniers. Finalement, Vinh Thuy penche de plus en plus en faveur de la solution proposee par la France : l’utiliser comme piece maitresse d’un dispositif politique destine à contrebalancer le gouvernement de Ho Chi Minh. Il envoie une lettre pour demissionner de son poste de Conseiller supreme et passe progressivement dans le camp oppose.

Chef de l’Etat du Viet Nam

À partir de 1947, la France pousse Bao Dai à etablir un Etat du Viet Nam dans le cadre de l’Union française, avec Bao Dai comme chef de l’Etat, afin de rallier les forces anticommunistes et de legitimer la guerre contre le Viet Minh. Après de multiples rounds de negociations dans la baie d’Ha Long, à Geneve, à Paris, à Hong Kong…, les Accords de l’Elysee sont signes le 8 mars 1949.

L’Etat du Viet Nam voit le jour, en principe comme un pays « independant et unifie » au sein de l’Union française, avec sa propre armee et son propre gouvernement. En juillet 1949, Bao Dai rentre au pays et prend ses fonctions de Chef de l’Etat (Quoc truong). Les Premiers ministres se succedent à la tête du gouvernement : Nguyen Van Xuan, Nguyen Phan Long, Tran Van Huu, Buu Loc, puis Ngo Dinh Diem.

Dans les faits, cependant, le pouvoir militaire et financier reste entre les mains de la France. Celle-ci conserve un droit d’intervention dans les grandes decisions, controle les profits et les devises, et maintient une armee d’occupation. L’Armee nationale vietnamienne porte un uniforme vietnamien, mais reste sous la dependance des commandants et de la chaine de commandement français.

Bao Dai lui-même vit principalement à Da Lat, consacrant beaucoup de temps au repos, à la chasse et aux vacances, et intervenant peu dans la direction quotidienne du gouvernement. L’image d’un Chef de l’Etat fantoche (Quoc truong bù nhin) revient souvent lorsqu’on evoque cette periode de sa vie.

Après la defaite de Dien Bien Phu (1954) et les Accords de Geneve, l’armee française se retire progressivement. L’Etat du Viet Nam se replie sur le Sud et fait face à un nouveau defit : la concurrence pour le pouvoir avec le Premier ministre Ngo Dinh Diem.

Renversement et dernières années d’exil

En 1955, Ngo Dinh Diem organise un referendum pour destituer le Chef de l’Etat Bao Dai, proclamer la Republique du Viet Nam et devenir president. Le scrutin est largement truque : les bulletins en faveur de Diem sont imprimes en rouge, ceux pour Bao Dai en vert, et les electeurs sont étroitement surveilles. Depuis la France, Bao Dai annonce la destitution de Diem, mais le pouvoir reel lui echappe definitivement. À partir de là, il vit pour toujours en exil.

En France, Bao Dai reside à Cannes puis en Alsace. Une grande partie de ses biens, propriétés immobilières et affaires au Viet Nam sont saisis ou perdent de leur valeur. Ne disposant plus des sources de revenus autrefois liees à l’economie coloniale et confronte au systeme fiscal, il doit progressivement vendre ses chateaux, voitures, avions et objets précieux. Plus tard, il vit essentiellement d’une allocation modeste verse par le gouvernement français.

Sa vie sentimentale est elle aussi marque par de nombreux bouleversements : separation d’avec l’imperatrice Nam Phuong (decedee en 1963), enfants nes hors mariage, puis vie commune avec Monique Baudot – qu’il epousera par la suite (1982). En 1988, il se convertit au catholicisme et prend le prenom de bapteme Jean-Robert.

Dans les annees 1970–1980, bien qu’il ne detienne plus aucun pouvoir reel, le nom de Bao Dai conserve une valeur symbolique dans certaines regions du Centre; ainsi, tant l’Etat vietnamien après 1975 que la diaspora vietnamienne tentent occasionnellement de le contacter et de l’utiliser comme symbole de reconciliation. Il se rend aussi aux Etats-Unis pour visiter la communaute vietnamienne de Californie et du Texas et recoit le titre de citoyen d’honneur dans quelques villes.

La vie de Bao Dai, du trône à l’exil, reflète la tragedie d’une periode historique : un souverain marque par l’influence occidentale, desireux de reformes mais prisonnier de la machine coloniale; devenu ensuite un pion politique entre les mains des grandes puissances internationales; et qui finit sa vie dans la discretion, eloigne du pays dont il avait jadis incarne l’autorite supreme.

Famille

Grand-père paternel : l’empereur Dong Khanh (Nguyen Canh Tong)

Grand-mère paternelle : l’imperatrice Huu Thien Thuan Hoang hau Duong Thi Thuc (1868–1944), elevee au rang de Khon Nghi Xuong Duc Thai Hoang Thai Hau, couramment appelee Duc Tien Cung; elle est celle qui eleve directement Bao Dai durant son enfance.

Père : l’empereur Khai Dinh (Nguyen Hoang Tong)

Mère : l’imperatrice douairiere Doan Huy Hoang Thai Hau, Hoang Thi Cuc (1890–1980), dite Duc Tu Cung; à l’origine simple concubine, elle est elevee au rang de Hue phi pendant sa grossesse de Bao Dai.

Epouses

Imperatrice Nam Phuong, nee Nguyen Huu Thi Lan (1914–1963), fille de Nguyen Huu Hao et de Le Thi Binh; originaire de Go Cong. Ils se marient en 1934; elle est l’unique imperatrice et la mère de cinq enfants legitimes.

Monique Marie Eugene Baudot (1946–2021), Française; elle rencontre Bao Dai en 1971 et l’epouse en 1982. Elle porte le titre de Hoang phi, et le couple n’a pas d’enfant.

Descendance

Bao Dai a 13 enfants :

Cinq enfants avec l’imperatrice Nam Phuong :

Bao Long (1936–2007), fils aîné, prince hereditaire (Hoang Thai tu)

Phuong Mai (1937–2021)

Phuong Lien (1938– ?)

Phuong Dung (1942– ?)

Bao Thang (1943–2017)

Enfants nes hors mariage :

Phuong Thao (1946– ?), mère : seconde concubine Mong Diep

Phuong Minh (1949–2012), mère : seconde concubine Phi Anh

Bao An (1951– ?), mère : seconde concubine Phi Anh; il a deux enfants : Nguyen Phuc Thuy Si (1976) et Nguyen Phuc Quy Khang (1977), petit-fils aîné de Bao Dai

Bao Hoang (1954–1955), mort en bas âge, mère : Mong Diep

Phuong Tu (1955– ?), mère : Madame Vicky

Phuong An (1955– ?), mère : Hoang Tieu Lan

Bao Son (1957–1987), mort accidentellement au Japon, mère : Mong Diep

Patrick-Edouard Bloch-Carcenac (ne en 1958), mère : Christiane Bloch-Carcenac

Par ailleurs, Bao Dai a encore un enfant adopte par Duc Tu Cung, mais dont la mère biologique est inconnue.

Mort

Dans ses dernières annees, Bao Dai vit discretement dans un petit appartement au no 29, rue Fresnel, dans le 16e arrondissement de Paris. Tout le faste et le pouvoir d’un ancien souverain de la dynastie Nguyen appartiennent désormais au passe; son existence repose essentiellement sur une allocation mensuelle de 20 000 francs versée par le gouvernement français.

Il meurt à 5 heures du matin, le 31 juillet 1997, à l’hopital militaire du Val-de-Grace, à l’âge de 83 ans. Bao Dai est le souverain le plus longevif de la dynastie Nguyen, et aussi l’un des empereurs detronés les plus ages de l’epoque moderne.

Ses funerailles ont lieu à 11 heures, le 6 août 1997, à l’eglise Saint-Pierre de Chaillot, au no 35 de l’avenue Marceau, dans le 16e arrondissement de Paris. Sa depouille est ensuite inhumee au cimetiere de Passy, sur la colline du Trocadero.

Appréciations et jugements

Bao Dai, dernier souverain de la dynastie Nguyen, se distingue par son mode de vie fastueux et jouisseur, mais se voit reprocher un manque de veritables capacites de direction pour le pays. Ne et eleve en milieu imperial, forme à l’occidentale, il developpe très tôt un style élégant et mondain, passionne de sports, de chasse, de conduite automobile, de golf, de tennis et de voyages dans les villes europeennes. Ses goûts personnels, comme la possession d’une montre Rolex « Reference 6062 » ou sa passion pour les jeux d’argent dans les casinos, sont devenus des symboles d’une depense luxueuse sans precedent dans l’histoire de la dynastie Nguyen. De nombreux chercheurs et journalistes l’ont compare à Louis XVI, roi de France, à la fois fastueux et à l’origine de l’affaiblissement de sa dynastie.

Sur le plan politique, Bao Dai est generalement considere comme un souverain indecis, peu soucieux de la gestion effective du pays. Il nourrit une confiance assez naive dans l’idee d’une « independance dans le cadre de l’Union française » sans voir que la voie veritable de l’independance passe par des sacrifices et une lutte prolongee, à l’image des empereurs Ham Nghi ou Duy Tan avant lui. Durant toute sa periode de regne, Bao Dai suit essentiellement les orientations fixees par la France, rencontre rarement le peuple et ne parvient presque jamais à intervenir dans les grandes questions nationales. Il reconnait lui-même qu’en vingt ans de regne, il ne s’est rendu qu’une seule fois au Nord et une seule fois en Cochinchine, toujours sous la surveillance constante de la police politique, ce qui le faisait se sentir impuissant quant à son rôle dans le destin du pays.

Un moment central de sa carriere est sa decision d’abdiquer en 1945. Ce geste est passe à l’histoire avec la phrase celebre : « Je veux être citoyen d’un pays libre plutôt que roi d’un pays esclave. » Bien qu’il s’agisse d’une decision historique, la majeure partie de son regne ne laisse pas de traces marquantes en termes de capacite de gouvernement ou de leadership politique.

Dans le contexte de la guerre et de la lutte pour l’independance, Bao Dai est aussi critique pour sa collaboration avec la France. Lorsque se presente la possibilite de cooperer avec le president Ho Chi Minh pour construire ensemble un Etat vietnamien independant, il refuse et choisit de s’allier à la France afin de conserver son pouvoir, ce qui amene beaucoup de ses contemporains à le considerer comme un « traitre à la patrie » ou comme une piece d’un projet de restauration coloniale. L’image de Bao Dai dans la memoire populaire, notamment dans les chants populaires d’An Giang, traduit une profonde deception et une condamnation de ses actes comme de ceux de la maison Nguyen.

En somme, Bao Dai est une figure complexe : il incarne à la fois le faste et l’elegance personnelle, mais souffre d’un manque de capacite de direction et de vision politique, contribuant à la fin de la dynastie Nguyen et à l’entree du pays dans une periode de profondes turbulences. Il n’est pas retenu pour des merites dans le gouvernement du pays, mais pour l’image d’un souverain jouisseur et pour des decisions politiques controverses, en particulier son abdication et sa dependance vis-à-vis des puissances etrangeres.

Sources

Tôn Thất Bình (1997), Kể chuyện chín chúa mười ba vua triều Nguyễn, Nxb Đà Nẵng.
Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (1999), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh niên.
Bảo Đại (1990), Con Rồng Việt Nam, Nguyễn Phước Tộc Xuất Bản.
Phạm Khắc Hòe (1997), Kể chuyện vua quan Nhà Nguyễn, Nxb Thuận Hóa
Phạm Khắc Hòe (1987), Từ Triều đình Huế đến chiến khu Việt Bắc, Nxb Thuận Hóa.
Phan Thứ Lang (2006), Giai thoại và sự thật về Bảo Đại – Vua cuối cùng triều Nguyễn, Nxb Đà Nẵng.
Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa.

Tiếng Trung (中文)

身世

保大，原名阮福永瑞（阮福永瑞），1913年10月22日出生於順化京城，是阮朝第十三位皇帝，也是越南歷史上最後一位君主制皇帝，同時也是阮朝的末代君主。

他是啟定皇帝與一等后妃黃氏菊的獨子。作為阮福宗室的正統後裔，永瑞自幼在宮廷嚴格的禮教環境中長大。

1922年4月28日，年僅9歲的他被冊立為東宮皇太子。1922年6月15日，他隨啟定皇帝前往法國，參加在馬賽舉辦的商品博覽會。這是他第一次前往歐洲國家。

歷史背景

20世紀初的前幾十年，大南已完全處於法國的保護統治之下。阮朝名義上仍然存在，但一切實權都掌握在法國欽使署手中。

1922年，按照保護當局的安排，永瑞被送往法國，由前中圻欽使 Jean François Eugène Charles 夫婦收為養子，直接監督他的生活與學業。他先後就讀於 Condorcet 中學與 Hattemer 學校，依然在嚴格紀律的框架下成長，與阮族傳統文化環境完全隔絕。

1924年，永瑞曾短暫回國參加啟定皇帝的四旬大慶，之後又重返歐洲。就在他旅居法國期間，順化朝廷內部日益分裂，攝政大權落入一批年老大臣之手，而實權則進一步被法國緊緊控制。與此同時，國內和旅法的愛國運動不斷高漲，把批判的矛頭對準朝廷以及這位年輕的國王。

1925年11月6日，啟定皇帝逝世，永瑞回國守喪。1926年1月8日，年僅12歲的他被尊立為皇帝，年號保大。然而，按照法國方面的要求，新皇帝很快又返回巴黎繼續學業，被刻意隔離於東方傳統的影響之外，幾乎沒有接受關於阮朝歷史與治國傳統的系統教育。保大後來坦承，他幾乎不了解自己所繼承王朝的衰敗之路。

執政生涯

大南皇帝時期（1925–1945）

1925年啟定皇帝去世後，永瑞即位，年號保大。儘管名義上是皇帝，一切實權仍掌握在法國保護政府和中圻欽使手中。青年時期的他主要在法國教育體系中成長，形成了許多西方式的習慣與思維方式，與順化宮廷古老拘謹的生活大相徑庭。

1932年，20歲的保大回國，試圖對朝廷進行「現代化」改革。他頒布第一號敕令，宣佈親政，廢除啟定皇帝逝世後的《協定》，重新確認大南君主制。從此，保大開始著手改革內閣，整頓內政與行政機構，減少繁瑣的宮廷禮儀：

廢除臣民必須下跪叩頭的舊制，允許抬頭面對皇帝；

西方人（法國官員）入朝不必合掌行禮，只需按歐洲禮節握手；

官員與宦官不得再留過長指甲與陳舊髮鬚，只能低頭不敢直視的舊習也逐步廢除；

減少宮中陳設與儀仗的鋪張浪費，廢棄某些古老習俗，如以放血方式宰殺牛水牛等。

他還任用一批新式知識分子出身的官員，如范瓊、吳廷琰、裴朋團等，改革中圻民代表院，允許部分越南代表參與內閣，試圖向立憲君主制模式靠攏。

然而，保大的所有改革都必須在法國嚴格設定的框架內運作。中圻欽使有權否決皇帝的任何決定，甚至包括瑣事。朝廷的預算、官員俸祿，甚至皇帝本人的私人津貼，全都須經法國欽使署審批。就連為皇帝製作相冊、裝裱照片或收集郵票，也需要由保護當局官員簽署文件、辦理手續與報銷。

在宮中，他還要面對根深蒂固的舊習：皇祖母、外祖母以及太皇太后沉迷賭博，多次借債，並要求朝廷從皇帝私人庫款中替她們還債；她們還插手薦舉、袒護自己親信的官員。保大希望鏟除賄賂成風的陋習，改變帶有陳舊中華印記的官場規則，但統治機器仍掌握在法國手中，而保護政權只願意接受那些「適度的」改革，不觸動其統治根基。

保大本人在長年旅居法國之後，也逐漸養成貴族式的享樂生活方式，厭惡順化潮濕悶熱的氣候，經常前往峴港高原與大叻興建別墅、狩獵、度假。一位「現代化」國王的形象，卻也讓他與多數臣民的日常生活愈發疏離。

越南帝國（1945）與退位決定

1945年3月，日本在印度支那發動政變，推翻法國殖民政權。法國行政體制崩潰，日本需要一個「本土政府」作為其軍事佔領的幌子。1945年3月11日，在建中殿，保大簽署由日方預先擬定的《越南獨立宣言》，宣佈廢除1884年《巴退諾條約》，實現南中北三圻的名義統一，結束保護制度。「越南帝國」國號自此出現，陳仲金內閣成立。

儘管掛著「獨立」之名，越南帝國仍然依附日本軍隊，並被束縛在「大東亞共榮圈」的口號之下。這個新政府既缺乏軍事實力，又沒有足夠時間建立政治威望。

1945年8月，日本向同盟國投降，陳仲金政府陷入權力真空。越盟趁機發動「八月總起義」，各地革命力量迫使舊政府交出權力。在此情勢下，在范克和的勸說下，保大選擇退位，以避免內戰，同時表示對新民主浪潮的退讓。

1945年8月30日，在順化午門前，成千上萬民眾聚集，保大宣讀《退位詔書》，將傳國璽與寶劍交給越盟代表陳輝烈、具輝近，正式結束阮朝百餘年的帝制。他那句著名的話——「朕願做一個自由國家的人民，不願做一個奴隸國家的皇帝」——就是在這一背景下說出。自此，他以平民永瑞的身份生活。

擔任最高顧問，隨後離開胡志明政府

退位後，保大赴河內，受到胡志明主席的隆重接待，被邀擔任越南民主共和國臨時政府的「最高顧問」，參與憲法起草委員會，並當選為第一屆國會代表。

1946年3月，他被派為友好代表團團長前往重慶（中國）。但此後他並未返回越南，而是留在昆明，繼而轉赴香港。起初，胡志明政府仍相信他只是「遠在海外，心仍在祖國」，還寄給他黃金與外匯供其開支，希望他繼續為抗戰事業效力。

在香港，保大過著奢靡、賭博的生活，與各類政客、法國特務及親法勢力交往。這些勢力逐步以金錢與政治條件拉攏他。最終，永瑞逐漸傾向法國提出的方案：利用他作為政治棋子，對抗胡志明政府。他向河內方面遞交辭呈，辭去最高顧問職務，逐步轉入對立陣營。

越南國國家元首

自1947年起，法國推動保大組建一個「越南國」，作為法蘭西聯盟框架下的國家，由保大擔任國家元首，以吸納反共勢力，並為對越盟的戰爭提供「合法性」。經過在下龍灣、日內瓦、巴黎、香港等地多輪談判，1949年3月8日，《愛麗舍協定》正式簽署。

越南國就此成立，名義上是在法蘭西聯盟中「獨立統一」的國家，擁有自己的政府與軍隊。1949年7月，保大回國出任「國長」。此後，阮文春、阮藩隆、陳文有、保祿、吳廷琰等先後擔任總理主持內閣。

然而，實際上的軍事與財政權力仍操在法國人手裡。法國保留對重大決策的干預權，控制經濟利益與外匯，並維持遠征軍在越南的存在。越南國軍隊雖然由越南人穿軍服服役，但在指揮系統與統帥權上仍隸屬法國軍方。

保大本人多數時間居住在大叻，熱衷於度假與狩獵，甚少深入過問政府運作。在這一時期，人們常以「傀儡國長」來形容他。

1954年，法國在奠邊府戰役失敗，並簽署《日內瓦協定》，法軍開始撤離。越南國退守南方，面臨新的挑戰：與總理吳廷琰之間的權力角逐。

被推翻與流亡歲月

1955年，吳廷琰發動公民投票，廢黜國長保大，成立「越南共和國」，自任總統。這場公投充滿舞弊：投給吳廷琰的選票塗成紅色，投給保大的選票為藍色，選民受嚴密控制。身在法國的保大宣佈撤銷吳廷琰的職務，但實權早已不在他的掌握之中。自此，他徹底走上流亡之路。

在法國，保大先後居住於戛納與阿爾薩斯。他在越南擁有的諸多財產、不動產與經營事業被充公或大幅貶值。隨著來自舊日經濟體系的收入枯竭，又需負擔稅務，他不得不陸續出售城堡、汽車、飛機與收藏品。後來，他基本依靠法國政府每月發放的一筆微薄津貼度日。

他的感情生活同樣多舛：與南芳皇后分居（她於1963年去世），有多名婚外子女，隨後與 Monique Baudot 長期同居，並於1982年正式結婚。1988年，他改信天主教，領洗名為 Jean-Robert。

在1970至1980年代，雖然已無實權，「保大」這個名字在中部某些地區仍具象徵影響力。因此，無論是1975年後的越南政府，還是海外越僑社群，都曾試圖與他接觸，利用其象徵性來推動「和解」。他也曾赴美國探訪加州和德州的越南社區，並在某些城市獲授「榮譽市民」稱號。

保大的一生，從龍廷到異鄉，折射出一段歷史的悲劇：一位深受西方影響、想要改革卻被殖民機器束縛的國王；後來又成為國際勢力手中的政治棋子；最終在遠離故土的寂寞中結束生命，而故土曾是他身份上的最高象徵。

家族成員

祖父：同慶帝阮景宗

祖母：祐天純皇后楊氏淑（1868–1944），被尊為坤儀襄德太皇太后，俗稱德先宮，是自幼撫養保大的長輩。

父親：啟定帝阮弘宗

母親：端徽皇太后黃氏菊（1890–1980），即德慈宮，原為宮人，懷保大時被封為惠妃。

配偶

南芳皇后阮有氏蘭（1914–1963），阮有豪與黎氏秉之女，籍貫戈功。二人於1934年結婚，是唯一的皇后，也是五名嫡出的子女之母。

Monique Marie Eugène Baudot（1946–2021），法國人，1971年與保大相識，1982年正式成婚，被稱為皇妃，兩人沒有共同子女。

後裔

保大共有13名子女：

與南芳皇后的5名子女

保隆（1936–2007），長子，皇太子；

芳梅（1937–2021）；

芳蓮（1938–？）；

芳絨（1942–？）；

保升（1943–2017）。

婚外子女

芳草（1946–？），母：次妃夢蝶；

芳明（1949–2012），母：次妃飛映；

保恩（1951–？），母：次妃飛映。有二子：阮福瑞士（1976）與阮福貴康（1977），被視為保大的嫡長孫；

保皇（1954–1955），幼年早逝，母：次妃夢蝶；

芳慈（1955–？），母：貴婦 Vicky；

芳安（1955–？），母：黃小蘭；

保山（1957–1987），在日本遇難，母：次妃夢蝶；

Patrick-ÉdouardmBloch-Carcenac（1958年生），母：Christiane Bloch-Carcenac。

此外，保大還有一名由德慈宮撫養的子女，但其生母身分不詳。

逝世

晚年，保大隱居於巴黎第十六區弗雷內爾街29號的一間小公寓內。昔日阮朝末代皇帝的光環與權力早已成為往事，他的生活主要依靠法國政府每月約2萬法郎的津貼維持。

1997年7月31日凌晨5時，保大在巴黎 Val-de-Grâce 軍醫院去世，享壽83歲。他是阮朝壽命最長的一位皇帝，也是近代少數高壽的退位君主之一。

他的葬禮於1997年8月6日上午11時在巴黎第十六區馬索大道35號的 Saint-Pierre de Chaillot 教堂舉行。隨後靈柩安葬在特羅卡德羅山坡上的巴西公墓（Passy）。

評價與認識

保大，作為阮朝最後一位君主，以奢華享樂的生活方式著稱，但在治國領導能力上則常被批評為乏善可陳。他出身宮廷，自幼接受西式教育，逐漸形成一種風度翩翩、講究品味的貴族氣質，熱愛體育、狩獵、駕車、高爾夫、網球與遊歷歐洲各大城市。他的個人嗜好，如擁有勞力士「Reference 6062」腕錶、沉迷賭場等，被視為阮朝歷史上前所未有的奢靡象徵。許多學者與記者曾把保大比作法國路易十六，一方面奢華享樂，一方面又導致王朝衰弱。

在政治方面，保大常被認為缺乏決斷力，對治國並無真正的熱忱。他對「在法蘭西聯盟框架下的獨立」抱有模糊幻想，未能意識到真正的獨立之路必然伴隨犧牲與長期鬥爭——正如早於他的咸宜帝、維新帝那樣。在位期間，他大多按法國安排輾轉各地，很少直接接觸民眾，也幾乎無法介入國家重大事務。他曾坦言，自己二十年做皇帝，只北遊一次、南遊一次，且一路皆受特務監視，使他對為國出力感到力不從心。

在他的一生中，1945年的退位是極為關鍵的歷史節點。這一行為在史書中以那句名言而被銘記：「我願做一個自由國家的人民，而不願做一個奴隸國家的國王。」然而，除了這一象徵性決定外，他在多數執政時間裡，並未在治理能力或政治領導上留下鮮明的正面印記。

在民族解放與戰爭的歷史背景下，保大亦因與法國的密切關係而飽受批評。當有機會與胡志明合作，共同構建一個真正獨立的越南國家時，他選擇與法國合作以維持個人權勢，因此常被視為「賣國者」或恢復殖民秩序的工具。在民間記憶中，尤其是安江一帶流傳的民謠歌謎中，關於保大及其阮氏宗室的形象，往往帶有失望與譴責色彩。

總而言之，保大是一位性格與處境都十分複雜的歷史人物。他象徵著個人層面的奢華與風流，卻欠缺相應的領導能力與政治遠見，最終導致阮朝的終結與國家陷入新的動盪。他被後人記住，更多是因為作為一位「玩樂之君」的形象，以及那些飽受爭議的政治抉擇——特別是退位與對外勢力的依賴，而不是因為治理國家的功績。

參考文獻

Tôn Thất Bình (1997), Kể chuyện chín chúa mười ba vua triều Nguyễn, Nxb Đà Nẵng.
Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (1999), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh niên.
Bảo Đại (1990), Con Rồng Việt Nam, Nguyễn Phước Tộc Xuất Bản.
Phạm Khắc Hòe (1997), Kể chuyện vua quan Nhà Nguyễn, Nxb Thuận Hóa
Phạm Khắc Hòe (1987), Từ Triều đình Huế đến chiến khu Việt Bắc, Nxb Thuận Hóa.
Phan Thứ Lang (2006), Giai thoại và sự thật về Bảo Đại – Vua cuối cùng triều Nguyễn, Nxb Đà Nẵng.
Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa.