Thân thế
Trịnh Khả là người làng Giang Đông, xã Sóc Sơn (nay là Vĩnh Hòa), huyện Vĩnh Ninh, tỉnh Thanh Hóa. Gia đình ông có truyền thống làm quan từ thời Trần; tổ tiên từng tham gia chống quân Nguyên và lập được nhiều công lao. Cha ông là Trịnh Quyện, giữ chức chánh tổng tại địa phương, sinh được bốn người con trai, trong đó Trịnh Khả là con út, sinh năm Quý Mùi (1403).
Trịnh Khả trưởng thành trong bối cảnh đất nước Đại Việt rơi vào ách đô hộ của nhà Minh. Một lần đang chăn trâu, ông ngồi nghỉ ở cổng một ngôi chùa trên núi thì gặp một viên tướng nhà Minh từ thành Tây Đô (Thanh Hóa) đi qua. Thấy Trịnh Khả có tướng mạo khác thường, viên tướng này đem lòng yêu thích, liền bắt đưa về nuôi làm nô lệ. Sau một thời gian, khi quan sát kỹ hình dáng của Trịnh Khả, viên tướng Minh buột miệng nhận xét rằng: “Đứa bé này có hình rồng, mắt hổ, sức khỏe hơn người, sau này ắt sẽ cầm cờ tiết chế ba quân.” Nhưng ngay sau đó, hắn lại đổi giọng, nói rằng: “Ngày sau kẻ đuổi chúng ta ra khỏi đất này tất là mày. Phải giết đi ngay, kẻo về sau sinh họa.”
Nghe được lời ấy, Trịnh Khả vô cùng hoảng sợ, thừa lúc sơ hở liền trốn chạy, vượt qua sông Mã, đến ẩn náu tại nhà người cô ở xã Diên Phúc. Quân Minh hay tin, truy đuổi nhưng không bắt được ông, liền quay sang bắt giam cha ông là Trịnh Quyện, nhằm ép Trịnh Khả ra đầu thú. Tuy nhiên, dù bị uy hiếp, Trịnh Khả vẫn kiên quyết không ra mặt. Tức giận, quân Minh đã giết Trịnh Quyện rồi ném xác xuống sông.
Hay tin cha bị hại, Trịnh Khả đau đớn và căm phẫn tột độ. Nhân lúc đêm khuya, ông lén trở về, vớt thi hài cha lên để lo việc mai táng. Nỗi thù nhà gắn liền với nỗi nhục mất nước đã thôi thúc Trịnh Khả dấn thân vào con đường cứu nước. Sau đó không lâu, ông tìm đến vùng Lam Sơn, theo Lê Lợi tham gia khởi nghĩa, mở đầu cho sự nghiệp binh nghiệp gắn liền với cuộc kháng chiến chống quân Minh sau này.
Tham gia khởi nghĩa Lam Sơn
Theo Đại Việt thông sử, Trịnh Khả là một trong 19 người tham dự Hội thề Lũng Nhai (1416), cùng Lê Lợi kết nghĩa cứu nước. Khi khởi nghĩa Lam Sơn bùng nổ, ông luôn mang gươm theo hầu Lê Lợi, sau được thăng làm thứ thủ đội thiết đột. Năm 1418, khi quân Minh đào mộ cha Lê Lợi là Lê Khoáng đem đi, Trịnh Khả cùng Bùi Bị cải trang, lẻn vào thuyền giặc lấy lại hài cốt đem về, lập công lớn.
Trịnh Khả thạo tiếng Ai Lao, được giao mang thư cầu viện vua Ai Lao, xin quân, lương, voi chiến, góp phần tăng sức mạnh cho nghĩa quân. Trong các trận đánh ở Nghệ An, Diễn Châu, ông luôn xung phong hãm trận, lập nhiều chiến công, được phong đến chức Thái giám.
Năm 1426, khi vây thành Nghệ An, ông cùng Phạm Văn Xảo, Lý Triện, Đỗ Bí đem 2.000 quân tuần du các lộ phía Bắc nhằm cắt đường tiếp viện của quân Minh từ Vân Nam. Sau đó, ông tiến đánh quân Minh ở Ninh Kiều, Tây Ninh Kiều và cầu Xa Lộc, nhiều lần phá tan viện binh địch. Trước nguy cơ hai đạo quân Minh hợp lại, Trịnh Khả chủ động đánh chặn cánh quân Vân Nam, góp phần quan trọng vào thắng lợi Tốt Động – Chúc Động, khiến thanh thế Lam Sơn vang dội. Sau đó, ông được phong Thiếu úy và trấn giữ cửa Đông thành Đông Đô.
Cuối năm 1427, khi viện binh Minh do Liễu Thăng và Mộc Thạnh tiến sang, Trịnh Khả cùng Phạm Văn Xảo giữ ải Lê Hoa. Sau khi Liễu Thăng bị giết, Mộc Thạnh tháo chạy, ông truy kích, chém hơn một vạn quân Minh, bắt sống nhiều tù binh. Không lâu sau, Vương Thông phải xin giảng hòa và rút quân, danh tiếng của Trịnh Khả đạt đến đỉnh cao.
Tham gia chính sự
Năm 1428, Trịnh Khả được phong Kim tử vinh lộc đại phu, giữ chức Tả Lân hổ vệ tướng quân, được ban túi kim ngư, ngân phù và chức Thượng khinh xa đô úy.
Đến năm 1429, khi triều đình khắc biển công thần, ông được phong Liệt hầu, giữ việc bảo vệ cung điện, làm Đô thái giám bốn đạo, coi quản công việc trong ngoài triều, kiêm án phủ sứ Tuyên Quang; sau đó lại được gia phong Hành quân tổng quản, thống lĩnh các đội Thiết đột.
Cũng trong năm này, vua Ai Lao là Côn Cô mới lên ngôi bị phản thần Kha Lại nổi loạn, phải dâng voi cầu viện. Lê Thái Tổ sai Trịnh Khả mang quân sang dẹp loạn, nhanh chóng bình định Ai Lao, củng cố quan hệ bang giao giữa hai nước.
Năm 1433, ông tiếp tục được thăng Bảo chính công thần, Kim tử vinh lộc đại phu, trấn giữ Lương Giang, giữ chức Nhập nội thiếu bảo, tham tri quân sự, coi việc quân các vệ thuộc đạo Hải Tây, được ban kim ngân phù.
Năm 1434, dưới triều Lê Thái Tông, Trịnh Khả xin lui về giữ chức vụ ngoài triều, được cử làm Tuyên uý đại sứ trấn Lạng Sơn, coi việc quân dân, kiêm Đồng tổng quản vệ Nam Sách hạ.
Năm 1437, khi Lê Sát bị bãi chức, Trịnh Khả được triệu về kinh, giao giữ việc quân trọng yếu: Tổng quản hành quân, thống lĩnh quân xa kỵ và thiết đột, coi các đội cấm quân trung ương. Sau đó, ông được phong thêm các chức Thiếu bảo, tham tri chính sự, rồi Thiếu uý.
Năm 1442, vua Lê Thái Tông đi tuần miền Đông, lâm bệnh nặng tại Côn Sơn. Trịnh Khả theo hầu, sau khi vua mất đã nhận cố mệnh, rước linh cữu về kinh và cùng triều thần lập thái tử Bang Cơ lên ngôi, tức Lê Nhân Tông.
Năm 1443, khi Lê Nhân Tông còn nhỏ, Thái hậu Nguyễn Thị nhiếp chính, Trịnh Khả được phong Nhập nội suy trung Tá lý Dương Vũ công thần, giữ chức Lỗi Giang trấn phủ quân thượng tướng quân, chỉ huy quân các vệ Tây đạo, được phong Quận thượng hầu.
Năm 1446, vua Chiêm Thành Bí Cai hai lần đem quân xâm phạm Hóa Châu. Triều đình sai Trịnh Khả làm tiên phong đánh dẹp. Ông phá được thành Thi Nại, dụ cháu Bí Cai là Tả Quy Lai quy thuận, rồi dùng Tả Quy Lai thuyết phục Bí Cai ra hàng. Sau đó, triều đình lập Tả Quy Lai làm vua Chiêm Thành. Trở về, Trịnh Khả được phong tước Quốc thượng hầu, thăng Khai phủ nghi đồng tam ty, Nhập nội thiếu uý, kiểm hiệu bình chương quân quốc trọng sự, ban kim phù.
Cùng với Lê Thụ, Trịnh Khả là bậc trọng thần đứng đầu triều đình. Ông nổi tiếng thẳng thắn, giữ nghiêm kỷ cương pháp luật, luôn lấy trách nhiệm uốn nắn, răn dạy vua nhỏ, xử việc công minh, không vì tình riêng mà nương nhẹ.
Bị hại
Mùa thu, tháng 7 ngày 26 năm Tân Mùi niên hiệu Thái Hòa 19 (năm 1451), Thái hậu Nguyễn Thị Anh sai bắt giết ông cùng con là Trịnh Bá Quát do có người gièm pha rằng cha con Trịnh Khả kết đảng.
Năm 1453, Nhân Tông khôn lớn, ra coi việc triều chính, khôi phục lại quan tước và ban cho con cháu ông 100 mẫu ruộng.
Năm 1484, Lê Thánh Tông truy tặng ông làm thiếu phó Liệt quốc công, sau lại truy tặng làm Hiển Khánh Vương, cho thờ ông ở miếu trong làng. Do ông có công cứu thoát mẹ của Thánh Tông khi còn là tiệp dư của Thái Tông nên con cháu ông được biệt đãi hơn các bề tôi khác.
Nhận định của sử thần
Lê Qúy Đông trong sách Kiến văn tiểu lục nhận định:
“Trịnh Khả xa giá từ lúc ở Lam Sơn, tài trí hơn đời, ứng biến không cùng tận, phá Vương Thông, đuổi Mộc Thạnh, giết Kha Lại nước Ai Lao, bắt Bí Cai chúa Chiêm Thành, danh vọng lừng lẫy một thời, có 10 người con, đều giữ chức tướng văn, tướng võ, danh vọng lừng lẫy một thời đấy là việc hiếm có xưa nay. Khả là người xã Kim Bôi, huyện Vĩnh Ninh, làm quan Thái úy, được tặng tước Liệt quốc công. Nguyễn Mộng Tuân làm bài minh ở từ đường thờ Trịnh Khả có câu: Núi Sóc chót vót, sông Sóc thăm thẳm, chung đúc sinh ra người đặc sắc, giống như ông Phủ ông Thân. Con là Công Đán, làm Thượng thư ở bộ Binh, có bia thần đạo, bây giờ ở xã An Hoành”.
Gia đình
Trịnh Khả có 22 người con: 13 trai, 9 gái. Trong 13 người con trai, 10 người có tước vị.
- Con trưởng là Trịnh Bá Quát là đô chỉ huy sứ, bị hại cùng ông.
- Trịnh Công Lộ tước Đoan Vũ hầu
- Trịnh Công Đán làm Định Công hầu
- Trịnh Công Tá làm Đô chỉ huy sứ, Thuần Mỹ hầu
- Trịnh Công Khản làm Tả đô đốc, Đoan quận công
- Trịnh Công Phú làm Tùng Lĩnh hầu
- Trịnh Công Ngô làm thượng thư bộ Hộ, Dương Đường hầu
- Trịnh Quý Địch làm Diên Phúc bá
- Trịnh Công Diễn làm thái bảo, Bảo quốc công
- Trịnh Công Hữu làm thái phó, Thọ quận công
Tài liệu tham khảo
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Trinh Kha (1403–1451)
Background
Trinh Kha was a native of Giang Dong village, Soc Son commune (now Vinh Hoa), Vinh Ninh district, Thanh Hoa province. His family had a tradition of official service dating back to the Tran dynasty; his ancestors had taken part in resisting the Yuan invaders and earned considerable merit. His father, Trinh Quyen, served as a local chief (chanh tong) and had four sons, of whom Trinh Kha was the youngest, born in the year Quy Mui (1403).
Trinh Kha grew up at a time when Dai Viet had fallen under Ming domination. On one occasion, while herding buffaloes, he rested at the gate of a mountain pagoda and encountered a Ming general passing by from Tay Do Citadel (Thanh Hoa). Noticing Trinh Kha’s unusual appearance, the general took a liking to him and seized him to be kept as a servant. After some time observing him closely, the Ming general blurted out: “This boy has the bearing of a dragon and the eyes of a tiger, with strength beyond ordinary men; in the future he will surely command the armies.” Immediately afterward, however, he changed his tone, saying: “One day, the one who drives us out of this land will surely be you. He must be killed at once, lest he bring disaster later.”
Hearing this, Trinh Kha was terrified. Taking advantage of a moment of negligence, he fled, crossed the Ma River, and hid at the home of his aunt in Dien Phuc commune. When the Ming troops learned of this, they pursued him but failed to capture him, and instead arrested his father Trinh Quyen to force Trinh Kha to surrender. Despite the threat, Trinh Kha resolutely refused to give himself up. Enraged, the Ming troops killed Trinh Quyen and threw his body into the river.
Upon learning of his father’s death, Trinh Kha was overcome with grief and rage. Late at night, he secretly returned to retrieve his father’s body for burial. This family tragedy, combined with the humiliation of national subjugation, drove him onto the path of saving the country. Not long afterward, he went to the Lam Son region to follow Le Loi and join the uprising, beginning a military career closely tied to the resistance against the Ming.
Participation in the Lam Son Uprising
According to Dai Viet Thong Su, Trinh Kha was one of the nineteen participants in the Lung Nhai Oath Conference (1416), where he and Le Loi swore brotherhood in the cause of national salvation. When the Lam Son uprising broke out, he constantly bore his sword at Le Loi’s side and was later promoted to deputy commander of the elite thiet dot unit. In 1418, when Ming troops exhumed the grave of Le Loi’s father Le Khoang and carried away the remains, Trinh Kha and Bui Bi disguised themselves, infiltrated the enemy boats, retrieved the remains, and returned them—an achievement of great merit.
Fluent in the Ai Lao language, Trinh Kha was entrusted with delivering letters to request aid from the king of Ai Lao, seeking troops, provisions, and war elephants, thereby strengthening the insurgent forces. In battles in Nghe An and Dien Chau, he always led assaults and achieved many victories, eventually being promoted to the rank of Thai giam.
In 1426, during the siege of Nghe An Citadel, he joined Pham Van Xao, Ly Trien, and Do Bi in leading 2,000 troops to patrol northern routes, cutting off Ming reinforcements from Yunnan. He then attacked Ming forces at Ninh Kieu, Tay Ninh Kieu, and Xa Loc Bridge, repeatedly crushing enemy relief forces. When the risk arose that two Ming armies might link up, Trinh Kha proactively blocked the Yunnan force, playing a crucial role in the victory at Tot Dong–Chuc Dong, which greatly enhanced Lam Son’s prestige. He was subsequently promoted to Thieu uy and entrusted with guarding the eastern gate of Dong Do Citadel.
At the end of 1427, when Ming reinforcements led by Lieu Thang and Moc Thanh advanced, Trinh Kha and Pham Van Xao held the Le Hoa Pass. After Lieu Thang was killed and Moc Thanh fled, Trinh Kha pursued them, killing more than ten thousand Ming soldiers and capturing many prisoners. Soon afterward, Vuong Thong was forced to seek negotiations and withdraw, and Trinh Kha’s fame reached its peak.
Participation in State Affairs
In 1428, Trinh Kha was granted the rank of Kim tu vinh loc dai phu and appointed Ta Lan ho ve tuong quan, receiving a golden fish-shaped pouch, silver tally, and the title of Thuong khinh xa do uy.
In 1429, when the court engraved the stele of meritorious officials, he was ennobled as Liet hau and entrusted with palace security. He served as Do thai giam of the four circuits, overseeing internal and external court affairs, concurrently holding the post of An phu su of Tuyen Quang. He was later further promoted to Hanh quan tong quan, commanding the elite thiet dot units.
That same year, the newly enthroned king of Ai Lao, Con Co, faced a rebellion by the traitor Kha Lai and sent elephants to request assistance. Le Thai To dispatched Trinh Kha to suppress the revolt, which he did swiftly, thereby stabilizing Ai Lao and strengthening diplomatic relations between the two states.
In 1433, Trinh Kha was further promoted as a Bao chinh cong than, Kim tu vinh loc dai phu, stationed at Luong Giang, holding the post of Nhap noi thieu bao and tham tri quan su, overseeing military affairs of the guards under the Hai Tay circuit, and receiving golden and silver tallies.
In 1434, under King Le Thai Tong, Trinh Kha requested to withdraw from central court duties and was appointed Tuyen uy dai su at Lang Son, overseeing both military and civil affairs, concurrently serving as Dong tong quan of the Nam Sach Ha Guard.
In 1437, after Le Sat was dismissed from office, Trinh Kha was summoned back to the capital and entrusted with key military responsibilities: Tong quan hanh quan, commanding chariot, cavalry, and elite troops, and overseeing the central imperial guards. He was subsequently promoted to Thieu bao, tham tri chinh su, and then Thieu uy.
In 1442, King Le Thai Tong toured the eastern regions and fell gravely ill at Con Son. Trinh Kha attended him, and after the king’s death, received the final mandate, escorted the imperial coffin back to the capital, and joined the court in enthroning Crown Prince Bang Co, who became King Le Nhan Tong.
In 1443, when Le Nhan Tong was still young and Empress Dowager Nguyen Thi Anh acted as regent, Trinh Kha was granted the title Nhap noi suy trung Ta ly Duong Vu cong than, appointed Loi Giang tran phu quan thuong tuong quan, commanding the guards of the Western Circuit, and ennobled as Quan thuong hau.
In 1446, the Cham king Bi Cai twice invaded Hoa Chau. The court appointed Trinh Kha as vanguard commander to suppress the incursions. He captured Thi Nai Citadel, persuaded Bi Cai’s nephew Ta Quy Lai to submit, and then used him to convince Bi Cai to surrender. The court subsequently installed Ta Quy Lai as king of Champa. Upon his return, Trinh Kha was ennobled as Quoc thuong hau and promoted to Khai phu nghi dong tam ty, Nhap noi thieu uy, kiem hieu binh chuong quan quoc trong su, and awarded a golden tally.
Along with Le Thu, Trinh Kha stood as one of the foremost senior ministers of the court. He was renowned for his integrity and strict adherence to law and discipline, taking responsibility for guiding and admonishing the young king, handling affairs impartially, and never showing leniency out of personal sentiment.
Death
In the autumn, on the 26th day of the seventh lunar month of the year Tan Mui, Thai Hoa 19 (1451), Empress Dowager Nguyen Thi Anh ordered Trinh Kha and his son Trinh Ba Quat to be executed, following slander that they had formed a faction.
In 1453, when Le Nhan Tong came of age and personally assumed governance, he restored Trinh Kha’s titles and granted his descendants 100 mau of land. In 1484, King Le Thanh Tong posthumously honored him with the rank of Thieu pho Liet quoc cong, and later further elevated him to Hien Khanh Vuong, allowing him to be worshiped in the village shrine. Because of his merit in saving Le Thanh Tong’s mother when she was still a concubine of Le Thai Tong, his descendants received preferential treatment over other officials.
Assessments by Historians
Le Quy Don, in Kien van tieu luc, commented: “Trinh Kha followed the royal carriage from the days in Lam Son. His talent and wisdom surpassed his age, his adaptability knew no bounds. He defeated Vuong Thong, drove away Moc Thanh, killed Kha Lai of Ai Lao, captured Bi Cai, king of Champa. His fame resounded for a time. He had ten sons, all holding civil or military offices, their renown shining brightly—such a thing is rare in history. Kha was from Kim Boi commune, Vinh Ninh district, served as Thai uy, and was granted the title Liet quoc cong.” Nguyen Mong Tuan composed an inscription for the ancestral shrine of Trinh Kha, stating: “Mount Soc rises lofty, the Soc River runs deep, nurturing an exceptional man, like the Lords Phu and Than.” His son Cong Dan served as Minister of War and has a spirit-path stele still standing today in An Hoanh commune.
Family
Trinh Kha had 22 children: 13 sons and 9 daughters. Of the 13 sons, 10 held noble titles:
- The eldest son, Trinh Ba Quat, served as Do chi huy su and was executed together with his father.
- Trinh Cong Lo, titled Doan Vu hau.
- Trinh Cong Dan, titled Dinh Cong hau.
- Trinh Cong Ta, served as Do chi huy su, titled Thuan My hau.
- Trinh Cong Khan, served as Ta do doc, titled Doan quan cong.
- Trinh Cong Phu, titled Tung Linh hau.
- Trinh Cong Ngo, served as Minister of Revenue, titled Duong Duong hau.
- Trinh Quy Dich, titled Dien Phuc ba.
- Trinh Cong Dien, served as Thai bao, titled Bao quoc cong.
- Trinh Cong Huu, served as Thai pho, titled Tho quan cong.
References
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Tiếng Pháp
Trinh Kha (1403–1451)
Origines
Trinh Kha etait originaire du village de Giang Dong, commune de Soc Son (aujourd’hui Vinh Hoa), district de Vinh Ninh, province de Thanh Hoa. Sa famille avait une longue tradition de service administratif depuis l’epoque des Tran ; ses ancetres avaient participe a la resistance contre les armees Yuan et s’etaient illustres par de nombreux merites. Son pere, Trinh Quyen, exercait la charge de chef de canton local. Il eut quatre fils, dont Trinh Kha etait le benjamin, ne en l’annee Quy Mui (1403).
Trinh Kha grandit a une epoque ou le Dai Viet etait tombe sous la domination de la dynastie Ming. Un jour, alors qu’il gardait des buffles et se reposait a l’entree d’un temple de montagne, il rencontra un general Ming venant de la citadelle de Tay Do (Thanh Hoa). Impressionne par son apparence hors du commun, ce general l’emmena chez lui comme esclave. Apres l’avoir observe attentivement, il s’exclama : « Cet enfant a l’allure d’un dragon et le regard d’un tigre, avec une force exceptionnelle ; un jour, il commandera certainement les armees. » Mais aussitot, il ajouta : « Celui qui nous chassera un jour de cette terre, ce sera toi. Il faut te tuer sans tarder, sinon tu deviendras une calamite. »
Ayant entendu ces paroles, Trinh Kha fut pris de panique. Profitant d’un moment d’inattention, il s’enfuit, traversa la riviere Ma et trouva refuge chez sa tante dans la commune de Dien Phuc. Les troupes Ming, ne parvenant pas a l’arreter, capturerent son pere Trinh Quyen afin de le forcer a se rendre. Trinh Kha refusa de se livrer ; furieux, les Ming executerent Trinh Quyen et jeterent son corps dans la riviere.
A l’annonce de la mort de son pere, Trinh Kha fut submerge par la douleur et la colere. De nuit, il revint secretement recuperer le corps pour lui donner une sepulture digne. La haine familiale se mela alors a la honte nationale, le poussant a s’engager sur la voie du salut du pays. Peu apres, il se rendit a Lam Son pour suivre Le Loi et rejoindre l’insurrection, amorcant une carriere militaire intimement liee a la lutte contre les Ming.
Participation a l’insurrection de Lam Son
Selon Dai Viet thong su, Trinh Kha fut l’un des dix-neuf participants au serment de Lung Nhai (1416), par lequel ils jurerent avec Le Loi de sauver la patrie. Des le debut de l’insurrection, il porta constamment l’epee aux cotes de Le Loi et fut promu au rang de commandant adjoint des troupes d’assaut. En 1418, lorsque les Ming exhumerent et emporterent les restes du pere de Le Loi, Le Khoang, Trinh Kha, deguise avec Bui Bi, s’infiltra sur les navires ennemis pour recuperer les ossements, accomplissant un haut fait d’armes.
Maitrisant la langue d’Ai Lao, il fut charge de porter des lettres au roi d’Ai Lao afin de solliciter des renforts en soldats, vivres et elephants de guerre, renforcant ainsi la puissance de l’armee insurgée. Dans les combats a Nghe An et Dien Chau, il se distingua toujours par son courage en premiere ligne, accumulant les exploits et obtenant le rang de Thai giam.
En 1426, lors du siege de Nghe An, il conduisit avec Pham Van Xao, Ly Trien et Do Bi deux mille soldats pour patrouiller dans les routes du Nord afin de couper les lignes de ravitaillement Ming en provenance du Yunnan. Il attaqua ensuite les forces ennemies a Ninh Kieu, Tay Ninh Kieu et au pont Xa Loc, defaisant a plusieurs reprises les troupes de secours. Face au risque de jonction des deux armees Ming, Trinh Kha prit l’initiative de bloquer l’armee du Yunnan, contribuant de maniere decisive a la victoire de Tot Dong – Chuc Dong. Il fut alors promu Thieu uy et charge de la defense de la porte orientale de Dong Do.
A la fin de 1427, lorsque les renforts Ming commandes par Lieu Thang et Moc Thanh envahirent le pays, Trinh Kha, aux cotes de Pham Van Xao, garda le col de Le Hoa. Apres la mort de Lieu Thang et la fuite de Moc Thanh, il poursuivit l’ennemi, tua plus de dix mille soldats Ming et captura de nombreux prisonniers. Peu apres, Vuong Thong dut demander la paix et retirer ses troupes, et la renommee de Trinh Kha atteignit son apogee.
Carriere politique
En 1428, Trinh Kha fut eleve au rang de Kim tu vinh loc dai phu, nomme Ta Lan ho ve tuong quan, et recut la bourse au poisson d’or, le sceau d’argent et la charge de Thuong khinh xa do uy.
En 1429, lors de la gravure de la stele des merites des serviteurs eminents, il fut anobli Liet hau, charge de la protection du palais, nomme Do thai giam des quatre directions, responsable des affaires internes et externes de la cour, et cumula la fonction de an phu su de Tuyen Quang. Il fut ensuite promu Hanh quan tong quan, commandant des troupes d’assaut Thiet dot.
La meme annee, le roi d’Ai Lao, Con Co, nouvellement monte sur le trone, fut confronte a une rebellion menee par Kha Lai et sollicita l’aide en offrant des elephants. Le Thai To envoya Trinh Kha reprimer la revolte ; celui-ci pacifia rapidement Ai Lao et consolida les relations diplomatiques entre les deux pays.
En 1433, Trinh Kha fut encore promu Bao chinh cong than, Kim tu vinh loc dai phu, charge de la defense de Luong Giang, nomme Nhap noi thieu bao, tham tri quan su, responsable des forces de la region de Hai Tay, et recut les sceaux d’or et d’argent.
En 1434, sous le regne de Le Thai Tong, il demanda a exercer des fonctions hors de la cour et fut nomme Tuyen uy dai su a Lang Son, administrant a la fois les affaires militaires et civiles, tout en cumulant la charge de Dong tong quan ve Nam Sach ha.
En 1437, apres la destitution de Le Sat, Trinh Kha fut rappele a la capitale et confie aux plus importantes responsabilites militaires : Tong quan hanh quan, commandant des troupes de chars, de cavalerie et des forces d’assaut, charge des gardes centrales. Il fut ensuite promu successivement Thieu bao, tham tri chinh su, puis Thieu uy.
En 1442, lorsque Le Thai Tong tomba gravement malade a Con Son lors d’une inspection dans l’Est, Trinh Kha l’accompagna. Apres la mort du souverain, il executa les dernieres volontes, ramena le cercueil a la capitale et, avec les hauts dignitaires, intronisa le prince Bang Co sous le nom de Le Nhan Tong.
En 1443, alors que Le Nhan Tong etait encore mineur et que l’imperatrice douairiere Nguyen Thi exercait la regence, Trinh Kha fut nomme Nhap noi suy trung Ta ly Duong Vu cong than, Loui Giang tran phu quan thuong tuong quan, commandant des forces des garnisons de l’Ouest, et eleve au rang de Quan thuong hau.
En 1446, le roi de Champa Bi Cai envahit a deux reprises Hoa Chau. La cour envoya Trinh Kha en avant-garde. Il s’empara de la citadelle de Thi Nai, persuada Ta Quy Lai, neveu de Bi Cai, de se rallier, puis utilisa celui-ci pour convaincre Bi Cai de se rendre. Ta Quy Lai fut ensuite etabli roi de Champa. A son retour, Trinh Kha fut eleve au rang de Quoc thuong hau et promu Khai phu nghi dong tam ty, Nhap noi thieu uy, kiem hieu binh chuong quan quoc trong su, avec remise du sceau d’or.
Avec Le Thu, Trinh Kha fut l’un des piliers du gouvernement. Connu pour sa droiture et son respect strict des lois, il se montra intransigeant dans le maintien de la discipline et l’education du jeune souverain, jugeant toujours avec equite, sans favoritisme.
Mort violente
A l’automne, le 26e jour du 7e mois de l’annee Tan Mui, ere Thai Hoa 19 (1451), l’imperatrice douairiere Nguyen Thi Anh ordonna son arrestation et son execution, ainsi que celle de son fils Trinh Ba Quat, a la suite de calomnies les accusant de former une faction.
En 1453, lorsque Le Nhan Tong atteignit l’age de gouverner, il rehabilita Trinh Kha, restaura ses titres et accorda a ses descendants cent mau de terres. En 1484, Le Thanh Tong le reabilita a titre posthume comme Thieu pho Liet quoc cong, puis lui confera le titre de Hien Khanh Vuong, autorisant son culte dans le temple du village. En reconnaissance de son merite pour avoir sauve la mere de Le Thanh Tong lorsqu’elle etait concubine de Le Thai Tong, sa descendance beneficia d’un traitement privilegie.
Jugement des historiens
Le Quy Don, dans Kien van tieu luc, ecrivit : « Trinh Kha suivit l’empereur depuis Lam Son ; son talent et son intelligence surpassaient son temps, son aptitude a s’adapter etait inepuisable. Il vainquit Vuong Thong, repoussa Moc Thanh, tua Kha Lai d’Ai Lao, captura Bi Cai, roi de Champa. Sa renommee fut immense. Il eut dix fils, tous hauts fonctionnaires civils ou militaires, chose rare dans l’histoire. »
Famille
Trinh Kha eut vingt-deux enfants : treize fils et neuf filles. Parmi les treize fils, dix obtinrent des titres nobiliaires :
- L’aine, Trinh Ba Quat, Do chi huy su, execute avec son pere.
- Trinh Cong Lo, titre de Doan Vu hau.
- Trinh Cong Dan, titre de Dinh Cong hau.
- Trinh Cong Ta, Do chi huy su, Thuong My hau.
- Trinh Cong Khan, Ta do doc, Doan quan cong.
- Trinh Cong Phu, Tung Linh hau.
- Trinh Cong Ngo, ministre du Tresor, Duong Duong hau.
- Trinh Quy Dich, Dien Phuc ba.
- Trinh Cong Dien, Thai bao, Bao quoc cong
- Trinh Cong Huu, Thai pho, Tho quan cong.
References
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Tiếng Trung
郑可（Trinh Kha，1403–1451）
身世
郑可是清化省永宁府永和社（原属索山社）江东村人。其家族自陈朝以来世代为官，祖先曾参与抗击元军，立下战功。其父郑卷（Trinh Quyen）任地方正总，育有四子，郑可为幼子，生于癸未年（1403）。
郑可成长之时，大越正处于明朝统治之下。一次牧牛途中，他在山寺门前歇息，偶遇一名自西都城（清化）外出的明将。该将见郑可相貌非凡，心生喜爱，遂强行带回收为奴仆。观察其体貌后，明将脱口而出：“此子龙形虎目，力大过人，将来必能执节统御三军。”但旋即变色，又言：“日后逐我等出此地者，必是此人，不可留也。”
闻言后，郑可惊恐万分，乘其不备逃脱，渡过马江，藏身于延福社姑母家中。明军得知后追捕未果，转而拘押其父郑卷，企图逼郑可现身。郑可宁死不出，明军盛怒之下杀害郑卷，并将尸体投入江中。
得知父亲遇害，郑可悲愤交加，夜深潜回，捞起父尸安葬。家仇与亡国之恨交织在一起，使他立志救国。不久后，他前往蓝山，投奔黎利（Le Loi），从此踏上抗明救国的征途。
参加蓝山起义
据《大越通史》记载，郑可是陇崖会盟（1416）十九位誓盟者之一，与黎利结义共图复国。蓝山起义爆发后，他始终佩剑随侍黎利左右，后升任铁突队副统领。
1418年，明军掘出黎利之父黎矿（Le Khoang）的坟墓并欲运走，郑可与裴被（Bui Bi）乔装潜入敌船，夺回遗骸，立下大功。
郑可通晓哀牢语，被派遣携书前往哀牢国，请求援兵、粮草与战象，有力增强了义军实力。在乂安、演州等地战事中，他屡屡冲锋陷阵，战功卓著，官至太监。
1426年，围攻乂安城期间，郑可与范文巧（Pham Van Xao）、李篆（Ly Trien）、杜秘（Do Bi）率二千兵巡行北路，切断明军自云南方向的援军。随后又在宁桥、西宁桥、奢禄桥等地多次击溃敌军。
当明军两路欲合兵时，郑可主动截击云南军，成为陀洞—祝洞大捷的重要因素，蓝山声威震动天下。其后被封为少尉，镇守东京城东门。
1427年末，明军援兵由柳升（Lieu Thang）与沐晟（Moc Thanh）率领入侵，郑可与范文巧共守黎花关（Le Hoa）。柳升被斩后，沐晟败走，郑可率军追击，斩敌逾万，俘虏甚众。不久，王通（Vuong Thong）被迫议和撤军，郑可声望达到顶峰。
参与朝政
1428年，郑可被封为金紫荣禄大夫，任左麟虎卫将军，赐金鱼袋、银符，兼授上轻车都尉。
1429年，朝廷刻功臣碑，封其为列侯，掌宫禁宿卫，任都太监四道，统摄内外事务，并兼宣光按抚使，后又加封行军总管，统领铁突诸军。
同年，哀牢国新王昆姑（Con Co）即位即遭叛臣科赖（Kha Lai）作乱，遣使献象求援。黎太祖命郑可率军讨伐，迅速平定哀牢，巩固两国邦交。
1433年，郑可再晋保政功臣、金紫荣禄大夫，镇守良江，任入内少保、参知军事，统辖海道诸军，赐金银符。
1434年，黎太宗即位后，郑可请求外任，被授为宣慰大使，镇守谅山，兼南策下卫同总管。
1437年，黎察（Le Sat）罢政后，郑可被召回京，掌握军中要务，任总管行军，统领车骑、铁突及中枢禁军。其后历任少保、参知政事、少尉。
1442年，黎太宗东巡，病逝于昆山。郑可随侍在侧，奉遗命护送灵柩返京，与群臣共立太子邦基（Bang Co）即位，是为黎仁宗。
1443年，仁宗年幼，阮氏英（Nguyen Thi Anh）太后摄政，郑可被封为入内绥忠佐理扬武功臣，任垒江镇抚军上将军，统率西道诸军，进封郡上侯。
1446年，占城王秘该（Bi Cai）两次侵犯化州，朝廷命郑可为先锋讨伐。他攻破施耐城，招降秘该之侄左归来（Ta Quy Lai），并以其劝降秘该，随后立左归来为占城王。班师后，郑可晋封国上侯，加授开府仪同三司、入内少尉、检校平章军国重事，赐金符。
郑可与黎庶（Le Thu）并为朝廷柱石，为人刚直，严守法度，以匡正、教诲幼主为己任，处事公允，不徇私情。
遇害
太和十九年辛未（1451）秋七月二十六日，阮氏英太后听信谗言，以郑可父子结党为由，下令诛杀郑可及其子郑伯括（Trinh Ba Quat）。
1453年，仁宗亲政，追复其官爵，并赐其子孙良田百亩。
1484年，黎圣宗追赠郑可为少傅列国公，后又加封为显庆王，命于乡里立庙奉祀。因郑可曾救助圣宗生母，故其后裔得以特别优待。
史臣评价
黎贵惇在《见闻小录》中评价道：
“郑可自蓝山从驾，才智超群，应变无穷，破王通，逐沐晟，诛哀牢科赖，擒占城秘该，声名一时无两。子十人皆为文武将相，实为古今罕见。”
家庭
郑可共有子女二十二人：十三子、九女。其中十三子中，有十人封爵：
- 长子：郑伯括（Trinh Ba Quat），都指挥使，与父同遇害
- 郑公露（Trinh Cong Lo），端武侯
- 郑公诞（Trinh Cong Dan），定公侯
- 郑公佐（Trinh Cong Ta），都指挥使，纯美侯
- 郑公侃（Trinh Cong Khan），左都督，端郡公
- 郑公富（Trinh Cong Phu），松岭侯
- 郑公吴（Trinh Cong Ngo），户部尚书，阳堂侯
- 郑贵狄（Trinh Quy Dich），延福伯
- 郑公演（Trinh Cong Dien），太保，保国公
- 郑公有（Trinh Cong Huu），太傅，寿郡公
参考文献
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
