Danh nhân Đặng Tất (1357-1409)

Thân thế

Theo Đặng tộc Đại tông phả, tổ tiên của Đặng Tất vốn có nguồn gốc ở vùng kinh kỳ Thăng Long. Ông tổ đời thứ tư của Đặng Tất là Đặng Bá Kiển, sau này di cư vào sinh sống tại Nghệ An châu. Con trưởng của Đặng Bá Kiển là Đặng Bá Tĩnh, người đã đỗ Thám hoa dưới triều nhà Trần và cũng chính là ông nội của Đặng Tất. Con trai trưởng của Đặng Bá Tĩnh là Đặng Đình Dực, tức thân phụ của Đặng Tất.

Theo ghi chép trong Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Đặng Tất (1357–1409) là người làng Tả Thiên Lộc, huyện Thiên Lộc, thuộc Nghệ An châu (nay là xã Tùng Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh). Tuy nhiên cũng có ý kiến cho rằng ông vốn xuất thân từ Hóa Châu. Dưới triều nhà Trần, ông thi đỗ Thái học sinh và được bổ nhiệm giữ chức Tri phủ Hóa Châu, vùng nay tương ứng với khu vực Hải Lăng (Quảng Trị). Sau đó, ông tiếp tục được điều vào trấn nhậm tại huyện Thăng Bình thuộc Quảng Nam.

Làm quan hai triều Trần và Hồ

Vào cuối thời nhà Trần, khi quyền lực của Hồ Quý Ly ngày càng lớn, các tướng trấn giữ Hóa Châu thường bàn luận về tình hình triều chính. Năm 1391, trong một cuộc bàn bạc, tướng Phan Mãnh nói rằng: “Trời không thể có hai mặt trời, dân không thể có hai vua”, ý ngầm phản đối việc Hồ Quý Ly lấn quyền. Chu Bỉnh Khuê cũng tỏ thái độ bất bình. Trong khi đó, Đặng Tất và Hoàng Hối Khanh lại bí mật gửi thư báo cho Hồ Quý Ly. Cho rằng Phan Mãnh và Chu Bỉnh Khuê có ý chống đối, Hồ Quý Ly liền ra lệnh giết hai người. Sau đó ông bổ nhiệm Đặng Tất giữ chức Châu phán, còn Hoàng Hối Khanh được cử làm Chánh hình viện đại phu tại Hóa Châu.

Năm 1402, sau khi buộc Chiêm Thành nhường các vùng đất Chiêm Động và Cổ Lũy, Hồ Quý Ly chia khu vực này thành bốn châu: Thăng, Hoa, Tư, Nghĩa. Ông cử Nguyễn Cảnh Chân làm An phủ sứ lộ Thăng Hoa, đồng thời đặt một người Chiêm đã đầu hàng là Chế Ma Nô Đà Nan cai quản hai châu Tư và Nghĩa. Từ trước hai họ Đặng và Nguyễn vốn có quan hệ thân thiết, vì vậy từ thời điểm này Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân càng gắn bó và có uy tín lớn trong vùng.

Khi tình hình nhà Hồ chưa ổn định, Chiêm Thành thường xuyên quấy nhiễu phía nam. Hồ Quý Ly sai Hoàng Hối Khanh làm Tuyên úy sứ trấn giữ vùng Thăng Hoa. Đến nơi, Hối Khanh chọn Đặng Tất, Phạm Thế Căng và Nguyễn Lỗ làm phụ tá. Tuy nhiên, giữa Đặng Tất và Nguyễn Lỗ sau đó phát sinh mâu thuẫn vì tranh chấp công trạng.

Năm 1406, quân nhà Minh tiến sang xâm lược Đại Ngu. Đến năm 1407, quân nhà Hồ thất bại, cha con Hồ Quý Ly phải chạy vào phía nam và bị quân Minh truy kích gắt gao. Trong tình thế đó, Hồ Quý Ly gửi thư cho Hoàng Hối Khanh, lệnh tập hợp một phần dân di cư trước đây cùng binh lính địa phương, giao cho Nguyễn Lỗ chỉ huy làm quân Cần vương. Đồng thời ông phong Chế Ma Nô Đà Nan làm Thăng Hoa quận vương để ổn định lòng dân Chiêm. Tuy nhiên, Hoàng Hối Khanh lại giấu bức thư này, không công bố cho mọi người biết.

Trong lúc đó, người Chiêm Thành nổi dậy nhằm chiếm lại đất cũ. Dân di cư hoảng sợ bỏ chạy, Hoàng Hối Khanh rút về Hóa Châu, chỉ còn Chế Ma Nô Đà Nan chống cự nhưng thế yếu nên bị quân Chiêm giết chết. Trước đây Hoàng Hối Khanh từng thề với dân Nghĩa Châu sẽ cùng giữ đất, nhưng Nguyễn Lỗ nghi ngờ Đặng Tất và Hối Khanh có ý đồ riêng nên không tham gia lời thề đó.

Khi Hoàng Hối Khanh trở về Hóa Châu, Nguyễn Lỗ đưa dân di cư đi đường bộ nên đến chậm, còn Đặng Tất đi đường thủy nên tới trước. Quan trấn phủ Thuận Hóa là Nguyễn Phong không cho ông vào thành, vì vậy Đặng Tất tấn công thành, giết Nguyễn Phong. Sau đó ông lại giao chiến với quân của Nguyễn Lỗ hơn một tháng. Thế lực suy yếu, Nguyễn Lỗ phải đưa gia quyến chạy sang Chiêm Thành, còn Hoàng Hối Khanh giết mẹ và người thân của Nguyễn Lỗ.

Sau khi nhà Hồ hoàn toàn thất bại, Hồ Quý Ly và Hồ Hán Thương đều bị quân Minh bắt. Phạm Thế Căng quay về Tân Bình, ra hàng quân Minh ở Nghệ An và được Trương Phụ phong làm Tri phủ Nghệ An, nhưng sau đó cướp bóc của dân rồi bỏ đi. Lúc này người Chiêm lại chiếm vùng Thăng Hoa và tiếp tục đánh phá Hóa Châu.

Đặng Tất xin với Trương Phụ cho mình đứng ra cai quản Hóa Châu, nhờ đó quân Chiêm rút lui. Ông cho người đón Hoàng Hối Khanh trở lại, nhưng khi đến cửa biển Đan Thai, Hối Khanh đã tự vẫn. Sau đó, Trương Phụ chặt đầu ông đem bêu ở chợ Đông Đô.

Đại thần triều Hậu Trần

Năm 1407, sau khi quân Minh đánh bại nhà Hồ, tướng Minh là Trương Phụ và Mộc Thạnh rút quân về nước, để Lữ Nghị và Hoàng Phúc ở lại cai trị Đại Việt. Tháng 11 năm đó, tôn thất nhà Trần là Trần Ngỗi xưng đế tại Yên Mô (Ninh Bình), tức Giản Định Đế, khởi binh chống Minh. Lực lượng ban đầu yếu, nhanh chóng tan rã, nhà vua phải chạy vào Nghệ An.

Lúc ấy, Đặng Tất đang giữ chức Đại tri châu ở Hóa Châu liền giết quan lại nhà Minh tại địa phương, đem quân ra Nghệ An phò Giản Định Đế, đồng thời gả con gái cho vua và được phong Quốc công. Nguyễn Cảnh Chân cùng nhiều tướng khác cũng mang quân đến hội tụ, khiến lực lượng Hậu Trần dần mạnh lên.

Đầu năm 1408, theo đề nghị của Đặng Tất, Giản Định Đế cho quân đánh Nghệ An và Diễn Châu, tiêu diệt hai thế lực quý tộc nhà Trần cũ là Trần Thúc Dao và Trần Nhật Chiêu đã theo hàng quân Minh.

Tháng 5 năm 1408, quân Hậu Trần từ Hóa Châu tiến ra chiếm lại Nghệ An. Riêng Tân Bình vẫn do Phạm Thế Căng giữ. Căng tự xưng Duệ Vũ Đại vương, tỏ ra ngang ngược. Tháng 7 năm 1408, Đặng Tất đem quân đánh Tân Bình, phá quân Căng ở cửa Nhật Lệ, bắt giết Căng và cháu là Đống Cao. Từ đó, quân Hậu Trần làm chủ vùng đất từ Nghệ An đến Thuận Hóa.

Tháng 12 năm 1408, Giản Định Đế sai Đặng Tất điều động quân từ Thuận Hóa, Tân Bình, Nghệ An, Diễn Châu và Thanh Hóa tiến ra đánh Đông Đô. Khi quân kéo đến Tràng An, nhiều hào kiệt và quan lại cũ hưởng ứng theo, được Đặng Tất tùy tài bổ dụng, khiến thanh thế nghĩa quân ngày càng lớn.

Nhà Minh nghe tin khởi nghĩa liền sai Kiềm Quốc công Mộc Thạnh đem bốn vạn quân từ Vân Nam sang đàn áp. Mộc Thạnh hợp quân với Lữ Nghị tại Bô Cô và chạm trán quân Hậu Trần. Hai bên giao chiến cả thủy lẫn bộ. Giản Định Đế trực tiếp thúc trống chỉ huy, quân Hậu Trần đánh từ giờ tị đến giờ thân, khiến quân Minh đại bại, Lữ Nghị và Thượng thư Lưu Tuấn bị giết, còn Mộc Thạnh phải chạy về thành Cổ Lộng.

Sau thắng lợi, Giản Định Đế muốn thừa thế tiến đánh Đông Đô, nhưng Đặng Tất chủ trương trước hết phải tiêu diệt tàn quân để tránh hậu họa. Vua tôi do dự chưa quyết, đúng lúc viện binh Minh kéo đến tiếp ứng cho Mộc Thạnh rút về Đông Quan. Đặng Tất bèn chia quân bao vây các thành ở các châu phủ, đồng thời truyền hịch kêu gọi các nơi hội quân, chuẩn bị cho cuộc tiến công tiếp theo.

Bị hại

Giản Định đế muốn thừa cơ đánh ngay vào lấy Đông Quan, nhưng Đặng Tất lại chủ trương đánh xong số quân địch còn sót lại rồi mới tiến. Vua tôi bàn mãi chưa quyết định được, viện binh quân Minh ở Đông Quan đã tiếp ứng cho Mộc Thạnh chạy về cố thủ Đông Quan. Đặng Tất chia quân vây các thành và gửi hịch đi các lộ kêu gọi hưởng ứng đánh quân Minh.

Tháng 2, năm 1409, người hoạn giả Nguyễn Quỹ và học sinh Nguyễn Mộng Trang nói kín với Đế Ngỗi rằng: Tất và Cảnh Chân chuyên quyền bổ dụng người này, cất chức người khác, nếu không liệu tính sớm đi, sau này khó lòng mà chế phục được.

Giản Định đế tin lời, chu sư của Giản Định đế tiến đến đóng ở Hoàng Giang, cho triệu hai người ấy đến, Giản Định đế sai người đánh chết Đặng Tất, Nguyễn Cảnh Chân chạy lên bờ, lực sĩ đuổi theo chém chết. Con của Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân là Đặng Dung và Nguyễn Cảnh Dị bực tức vì cha mình vô tội mà chết, bèn đem binh lính Thuận Hóa về Thanh Hóa, rước Trần Quý Khoáng về Nghệ An, lập làm vua, tức vua Trùng Quang.

Nhận định của sử quan

Đại Việt Sử ký Toàn thư dẫn ý kiến của Phan Phu Tiên và Ngô Sĩ Liên:

Phan Phu Tiên nói: “Đặng Tất chỉ biết hành quân là gấp mà không biết cứu Đông Đô còn gấp hơn. Đông Đô có tầm hình thế của cả nước. Chiếm được Đông Đô thì các lộ không đâu không hưởng ứng, hơn nữa hào kiệt trung châu đều ở cả đó. Bỏ nơi ấy mà không lo đánh chiếm, lại chia quân phân tán đi các xứ, vì thế hiệu lệnh không thống nhất, rốt cuộc đi đến sụp đổ là đáng lắm!”¹

Ngô Sĩ Liên nói: “Đường Thái Tông dùng binh, phần nhiều nhân thế chẻ tre mà giành thắng lợi, là vì có tư thế anh hùng mà tướng và quân vốn đã rèn sẵn. Vua tính kế quyết thắng nhưng Tất không theo, cố nhiên là đáng tiếc. Song có lẽ Tất liệu vua mình không phải là bậc anh hùng như [Đường] Thái Tông, mà quân thì từ xa đến, lương thực có thể không tiếp tế được, còn quân ở kinh lộ thì chưa tập hợp được, chẳng thà theo phép [binh pháp] hơn địch gấp 10 lần thì bao vây, hơn địch gấp 5 lần thì đánh là hơn. Nếu không thế thì thành Cổ Lộng chỉ cách Bô Cô không quá nửa ngày đường sao vẫn không thể thừa thế chẻ tre mà đánh. Huống chi thành Đông Quan. Kế ấy cũng chưa lấy gì làm hỏng lắm, chỉ vì vua tin lời gièm mà vội giết Tất thôi. Than ôi, Đặng Tất sau khi phá được giặc mạnh, trổ tài mới trong khoảng một tuần một tháng, công việc chưa làm được một nửa mà bị chết oan, đó là cái họa sụp đổ [của nhà Trần], chứ đâu phải là tội của Tất.”²

Tưởng nhớ

Thi hài Đặng Tất được các con ông mang về chôn ở làng Thế Vinh, huyện Sĩ Vang, ngoại thành Hóa châu (nay là xã Phú Mậu, huyện Phú Vang, Thừa Thiên – Huế). Mộ ông nằm ở ven bờ nam sông Hương, cách bến đò Sình khoảng 3 km và cách thành Hóa châu khoảng 7 km. Dân trong vùng tôn ông làm Thành hoàng.

Năm 1428, Lê Lợi sau khi đánh xong quân Minh, ban chiếu cho hai cha con ông (cùng Đặng Dung) biển vàng tám chữ: “Tiết liệt cương trung – Trung thần hiếu tử”, truy phong Đặng Tất làm Đại quốc công, Khuông quốc đại vương Thượng đẳng tôn thần; cho lập đền thờ tại quê hương Tả Thiên Lộc, cấp 200 mẫu ruộng lộc điền, giao cho huyện xã hằng năm cúng tế.

Vua Lê Thánh Tông vịnh thơ về hai ông:

Quốc sĩ vô song, song quốc sĩ
Anh hùng bất nhị, nhị anh hùng”

Thờ tự

Hiện nay tại thôn Thế Vinh, xã Phú Mậu, Thành phố Huế vẫn còn lưu lại đền và phần mộ của Quốc công Đặng Tất, di tích được công nhận là di tích cấp tỉnh từ năm 2012.  

Ngoài ra ở Hà Tĩnh cũng có di tích đền thờ hai cha con, danh tướng Đặng Tất, Đặng Dung ở xã Tùng Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích Lịch sử Văn hóa cấp Quốc gia vào năm 1991.  

Chú thích

1. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội, tập 2, tr. 187

Tài liệu tham khảo 

1. Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
2. Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
3. Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp. 
4. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
5. Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
6. Lê triều ngọc phả
7. Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
8. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh

Distinguished Figure Dang Tat (1357–1409)

Background

According to the Dang toc Dai tong pha (Great Genealogy of the Dang Clan), the ancestors of Dang Tat originally came from the imperial capital region of Thang Long. The fourth-generation ancestor of Dang Tat was Dang Ba Kien, who later migrated to settle in Nghe An chau. The eldest son of Dang Ba Kien was Dang Ba Tinh, who passed the Tham hoa degree under the Tran dynasty and was also the grandfather of Dang Tat. The eldest son of Dang Ba Tinh was Dang Dinh Duc, the father of Dang Tat.

According to the records in Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc, Dang Tat (1357–1409) was a native of Ta Thien Loc village, Thien Loc district, Nghe An chau (now Tung Loc commune, Can Loc district, Ha Tinh province). However, there are also opinions suggesting that he originally came from Hoa Chau. Under the Tran dynasty, he passed the Thai hoc sinh examination and was appointed to hold the position of Tri phu of Hoa Chau, an area corresponding today to Hai Lang (Quang Tri). Later, he was further assigned to govern Thang Binh district in Quang Nam.

Serving Under the Tran and Ho Dynasties

Toward the end of the Tran dynasty, when the power of Ho Quy Ly was increasingly expanding, the generals stationed at Hoa Chau often discussed the political situation of the court. In 1391, during one such discussion, the general Phan Manh said: “Heaven cannot have two suns, and the people cannot have two kings,” implicitly opposing Ho Quy Ly’s encroachment on royal authority. Chu Binh Khue also expressed dissatisfaction. Meanwhile, Dang Tat and Hoang Hoi Khanh secretly sent a letter informing Ho Quy Ly. Believing that Phan Manh and Chu Binh Khue intended to oppose him, Ho Quy Ly ordered the execution of both men. He then appointed Dang Tat to the position of Chau phan, while Hoang Hoi Khanh was assigned as Chanh hinh vien dai phu in Hoa Chau.

In 1402, after forcing Champa to cede the regions of Chiem Dong and Co Luy, Ho Quy Ly divided the area into four chau: Thang, Hoa, Tu, and Nghia. He appointed Nguyen Canh Chan as An phu su of Thang Hoa route and simultaneously placed a surrendered Cham leader, Che Ma No Da Nan, in charge of the two chau of Tu and Nghia. The Dang and Nguyen families had long maintained a close relationship, so from this time onward Dang Tat and Nguyen Canh Chan became even more closely connected and gained considerable prestige in the region.

When the Ho dynasty had not yet stabilized its rule, Champa frequently harassed the southern frontier. Ho Quy Ly appointed Hoang Hoi Khanh as Tuyen uy su to defend the Thang Hoa region. Upon arriving, Hoi Khanh selected Dang Tat, Pham The Cang, and Nguyen Lo as his assistants. However, a conflict later arose between Dang Tat and Nguyen Lo due to disputes over military merit.

In 1406, the Ming army advanced to invade Dai Ngu. By 1407, the Ho dynasty’s forces were defeated; Ho Quy Ly and his son Ho Han Thuong fled south but were relentlessly pursued by the Ming army. In this situation, Ho Quy Ly sent a letter to Hoang Hoi Khanh ordering him to gather some of the previously relocated population together with local troops and place them under the command of Nguyen Lo as Can vuong forces. At the same time, he granted Che Ma No Da Nan the title of Thang Hoa quan vuong to stabilize the Cham population. However, Hoang Hoi Khanh concealed this letter and did not disclose it to others.

Meanwhile, the Cham people rose up to reclaim their former lands. The relocated population panicked and fled. Hoang Hoi Khanh withdrew to Hoa Chau, leaving Che Ma No Da Nan to resist alone; being outmatched, he was killed by the Cham forces. Previously, Hoang Hoi Khanh had sworn with the people of Nghia chau to defend the land together, but Nguyen Lo suspected that Dang Tat and Hoi Khanh harbored their own ambitions and therefore did not participate in that oath.

When Hoang Hoi Khanh returned to Hoa Chau, Nguyen Lo led the relocated population by land and arrived later, while Dang Tat traveled by water and reached the place first. Nguyen Phong, the governor of Thuan Hoa, refused to let him enter the city, so Dang Tat attacked the city and killed Nguyen Phong. He then fought Nguyen Lo’s forces for more than a month. Weakened, Nguyen Lo had to take his family and flee to Champa, while Hoang Hoi Khanh killed Nguyen Lo’s mother and relatives.

After the Ho dynasty completely collapsed, Ho Quy Ly and Ho Han Thuong were captured by the Ming army. Pham The Cang returned to Tan Binh and surrendered to the Ming at Nghe An, where he was appointed Tri phu of Nghe An by Truong Phu; however, he later plundered the local population and fled. At this time, the Cham once again occupied the Thang Hoa region and continued attacking Hoa Chau.

Dang Tat requested Truong Phu to allow him to take charge of Hoa Chau, after which the Cham forces withdrew. He sent people to invite Hoang Hoi Khanh to return, but when Hoi Khanh reached the Dan Thai estuary, he committed suicide. Afterwards, Truong Phu cut off his head and displayed it in the Dong Do market.

Senior Minister of the Later Tran Court

In 1407, after the Ming army defeated the Ho dynasty, the Ming generals Truong Phu and Moc Thanh returned to their country, leaving Lu Nghi and Hoang Phuc behind to govern Dai Viet. In November of that year, the Tran royal descendant Tran Ngoi proclaimed himself emperor at Yen Mo (Ninh Binh), becoming Gian Dinh De, and launched a rebellion against the Ming. The initial forces were weak and soon scattered, forcing the king to flee to Nghe An.

At that time, Dang Tat was holding the position of Dai tri chau in Hoa Chau. He killed the Ming officials in the locality and brought his troops to Nghe An to support Gian Dinh De. He also married his daughter to the king and was granted the title of Quoc cong. Nguyen Canh Chan and many other generals likewise brought their troops to join, gradually strengthening the Later Tran forces.

At the beginning of 1408, following Dang Tat’s proposal, Gian Dinh De ordered an attack on Nghe An and Dien Chau, eliminating two former Tran noble factions, Tran Thuc Dao and Tran Nhat Chieu, who had surrendered to the Ming army.

In May 1408, the Later Tran army advanced from Hoa Chau and recaptured Nghe An. Only Tan Binh remained under the control of Pham The Cang, who arrogantly proclaimed himself Due Vu Dai vuong. In July 1408, Dang Tat led troops to attack Tan Binh, defeated Cang’s forces at the Nhat Le estuary, and captured and executed Cang together with his nephew Dong Cao. From then on, the Later Tran army controlled the territory from Nghe An to Thuan Hoa.

In December 1408, Gian Dinh De ordered Dang Tat to mobilize troops from Thuan Hoa, Tan Binh, Nghe An, Dien Chau, and Thanh Hoa to march north and attack Dong Do. When the army reached Trang An, many heroes and former officials joined the uprising. Dang Tat appointed them according to their abilities, and the prestige of the insurgent army continued to grow.

Upon hearing of the rebellion, the Ming court dispatched Kiem Quoc cong Moc Thanh with forty thousand troops from Yunnan to suppress it. Moc Thanh joined forces with Lu Nghi at Bo Co and confronted the Later Tran army. Both sides fought on land and water. Gian Dinh De personally beat the war drums to command the army, and the Later Tran forces fought from the hour of ti to the hour of than, defeating the Ming decisively. Lu Nghi and Minister Liu Jun were killed, while Moc Thanh fled to the fortress of Co Long.

After the victory, Gian Dinh De wished to seize the opportunity to attack Dong Do immediately, but Dang Tat argued that the remaining enemy troops should first be eliminated to avoid future danger. The king and his ministers hesitated without reaching a decision; at that moment Ming reinforcements arrived and escorted Moc Thanh back to Dong Quan. Dang Tat then divided his forces to besiege various fortresses in the provinces and sent proclamations calling on all regions to gather troops and prepare for the next offensive.

Death

Gian Dinh De wanted to take advantage of the moment to attack Dong Quan immediately, but Dang Tat insisted on first defeating the remaining enemy forces. While the king and his ministers debated without reaching a conclusion, Ming reinforcements from Dong Quan arrived and escorted Moc Thanh back to defend the city. Dang Tat therefore divided the army to besiege various fortresses and sent proclamations to the provinces calling for support against the Ming.

In the second month of 1409, the eunuch Nguyen Quy and the student Nguyen Mong Trang secretly told Emperor Ngoi that Dang Tat and Nguyen Canh Chan had monopolized authority by appointing and dismissing officials at will; if this were not dealt with early, they might later become impossible to control.

Believing this slander, Gian Dinh De summoned the two men when the imperial army camped at Hoang Giang. The emperor ordered Dang Tat to be beaten to death. Nguyen Canh Chan ran ashore, but strongmen chased and killed him as well. The sons of Dang Tat and Nguyen Canh Chan, Dang Dung and Nguyen Canh Di, angered by the unjust death of their fathers, took the troops of Thuan Hoa to Thanh Hoa, brought Tran Quy Khoang to Nghe An, and proclaimed him emperor, known as Trung Quang.

Judgments of Historians

Dai Viet Su ky Toan thu records the opinions of Phan Phu Tien and Ngo Si Lien.

Phan Phu Tien commented:

“Dang Tat only knew that marching the army was urgent but did not realize that rescuing Dong Do was even more urgent. Dong Do held the strategic position of the entire country. If Dong Do were captured, all routes would respond in support, and moreover the heroes of the central region were all there. To neglect attacking that place and instead disperse the army in various directions led to disunity of command; its eventual collapse was therefore inevitable.”

Ngo Si Lien commented:

“When Duong Thai Tong used troops, he often achieved victory by taking advantage of momentum like splitting bamboo. That was because he possessed heroic qualities and had well-trained generals and soldiers. The king planned a decisive victory but Tat did not follow; this is indeed regrettable. However, perhaps Tat judged that his king was not a heroic figure like Duong Thai Tong, that the army had come from afar and supplies might not be sufficient, and that the troops of the capital region had not yet assembled. It would be better to follow the principle of military strategy: if one’s forces exceed the enemy tenfold, surround them; if fivefold, attack them. Otherwise, why was it that the fortress of Co Long, which was less than half a day’s journey from Bo Co, could not be attacked while momentum still favored them? And even more so Dong Quan. That plan was not entirely faulty; it was only because the king believed slander and hastily killed Tat. Alas, Dang Tat had just defeated a powerful enemy and displayed new talent for scarcely a week or a month; before half the work was accomplished he died unjustly. That was the calamity that led to the collapse of the Tran cause, not the fault of Tat.”

Commemoration

The remains of Dang Tat were brought by his sons to be buried at The Vinh village, Si Vang district, on the outskirts of Hoa chau (now Phu Mau commune, Phu Vang district, Thua Thien–Hue). His tomb lies along the southern bank of the Huong River, about 3 km from Sinh ferry and about 7 km from the citadel of Hoa chau. The local people venerate him as a tutelary spirit.

In 1428, after defeating the Ming army, Le Loi issued an edict granting Dang Tat and his son (together with Dang Dung) a golden plaque bearing eight characters: “Tiet liet cuong trung – Trung than hieu tu”. Dang Tat was posthumously granted the title Dai quoc cong and Khuong quoc dai vuong Thuong dang ton than. A temple was established in his native village of Ta Thien Loc, with 200 mau of land granted as sacrificial estates for annual offerings.

King Le Thanh Tong later composed a verse praising the two men:

“Quoc si vo song, song quoc si

Anh hung bat nhi, nhi anh hung”

Worship

Today in The Vinh hamlet, Phu Mau commune, Hue city, the temple and tomb of Quoc cong Dang Tat still remain. The site was recognized as a provincial-level historical monument in 2012.

In addition, in Ha Tinh there is also a temple dedicated to the father and son, the famous generals Dang Tat and Dang Dung, located in Tung Loc commune, Can Loc district, Ha Tinh province. This site was ranked as a National Historical–Cultural Relic by the Ministry of Culture, Sports and Tourism in 1991.

References

1. Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
2. Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
3. Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp. 
4. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
5. Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
6. Lê triều ngọc phả
7. Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
8. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.

Tiếng Pháp

Personnage illustre Dang Tat (1357–1409)

Origines et famille

Selon le Dang toc Dai tong pha, les ancêtres de Dang Tat étaient originaires de la région de la capitale impériale Thang Long. L’arrière-grand-père de Dang Tat, Dang Ba Kien, migra plus tard pour s’installer dans le chau de Nghe An. Le fils aîné de Dang Ba Kien était Dang Ba Tinh, qui obtint le titre de Tham hoa sous la dynastie Tran et qui était le grand-père de Dang Tat. Le fils aîné de Dang Ba Tinh était Dang Dinh Duc, père de Dang Tat.

Selon les annales du Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc, Dang Tat (1357–1409) était originaire du village de Ta Thien Loc, district de Thien Loc, appartenant au chau de Nghe An (aujourd’hui commune de Tung Loc, district de Can Loc, province de Ha Tinh). Toutefois, certaines opinions soutiennent qu’il serait originaire de Hoa Chau. Sous la dynastie Tran, il réussit l’examen de Thai hoc sinh et fut nommé préfet (Tri phu) de Hoa Chau, région correspondant aujourd’hui à la zone de Hai Lang (Quang Tri). Par la suite, il fut transféré pour administrer le district de Thang Binh dans l’actuelle province de Quang Nam.

Fonctionnaire sous les dynasties Tran et Ho

À la fin de la dynastie Tran, lorsque le pouvoir de Ho Quy Ly devint de plus en plus grand, les généraux chargés de défendre Hoa Chau discutaient souvent de la situation politique de la cour. En 1391, lors d’une de ces discussions, le général Phan Manh déclara : « Le ciel ne peut avoir deux soleils, et le peuple ne peut avoir deux rois », insinuant son opposition à l’usurpation de pouvoir par Ho Quy Ly. Chu Binh Khue manifesta également son mécontentement. Cependant, Dang Tat et Hoang Hoi Khanh envoyèrent secrètement une lettre pour en informer Ho Quy Ly. Considérant que Phan Manh et Chu Binh Khue nourrissaient des intentions rebelles, Ho Quy Ly ordonna leur exécution. Il nomma ensuite Dang Tat au poste de Chau phan, tandis que Hoang Hoi Khanh fut désigné Chanh hinh vien dai phu à Hoa Chau.

En 1402, après avoir contraint le royaume de Champa à céder les territoires de Chiem Dong et Co Luy, Ho Quy Ly divisa cette région en quatre chau : Thang, Hoa, Tu et Nghia. Il nomma Nguyen Canh Chan au poste de An phu su de la route administrative de Thang Hoa, et confia l’administration des deux chau de Tu et Nghia à un Cham rallié nommé Che Ma No Da Nan. Les familles Dang et Nguyen étant depuis longtemps liées par des relations étroites, Dang Tat et Nguyen Canh Chan renforcèrent encore leur collaboration et leur prestige dans la région.

Alors que la situation du régime Ho n’était pas encore stabilisée, le Champa harcelait fréquemment la frontière méridionale. Ho Quy Ly envoya Hoang Hoi Khanh comme Tuyen uy su pour garder la région de Thang Hoa. À son arrivée, Hoi Khanh choisit Dang Tat, Pham The Cang et Nguyen Lo comme assistants. Toutefois, Dang Tat et Nguyen Lo entrèrent ensuite en conflit à propos de la répartition des mérites militaires.

En 1406, les armées de la dynastie Ming envahirent Dai Ngu. En 1407, les forces de la dynastie Ho furent vaincues ; Ho Quy Ly et son fils Ho Han Thuong durent fuir vers le sud, poursuivis par les troupes Ming. Dans ces circonstances, Ho Quy Ly envoya une lettre à Hoang Hoi Khanh ordonnant de rassembler les populations déplacées précédemment ainsi que les troupes locales, et de confier leur commandement à Nguyen Lo pour former une armée loyale au roi (Can vuong). Il conféra également à Che Ma No Da Nan le titre de Thang Hoa quan vuong afin de stabiliser la population cham. Cependant, Hoang Hoi Khanh cacha cette lettre et ne la rendit pas publique.

Entre-temps, les habitants du Champa se soulevèrent pour reprendre leurs anciennes terres. Les populations déplacées prirent peur et s’enfuirent. Hoang Hoi Khanh se retira à Hoa Chau ; seul Che Ma No Da Nan tenta de résister mais, en position de faiblesse, il fut tué par les Chams. Auparavant, Hoang Hoi Khanh avait juré avec les habitants de Nghia Chau de défendre la région ensemble, mais Nguyen Lo soupçonnait Dang Tat et Hoi Khanh d’avoir d’autres intentions et refusa de participer à ce serment.

Lorsque Hoang Hoi Khanh revint à Hoa Chau, Nguyen Lo conduisit les populations déplacées par voie terrestre et arriva plus tard, tandis que Dang Tat, ayant emprunté la voie maritime, arriva en premier. Nguyen Phong, gouverneur de Thuan Hoa, lui refusa l’entrée dans la citadelle. Dang Tat attaqua alors la forteresse et tua Nguyen Phong. Par la suite, il combattit les troupes de Nguyen Lo pendant plus d’un mois. Affaibli, Nguyen Lo dut emmener sa famille se réfugier au Champa, tandis que Hoang Hoi Khanh fit tuer la mère et les proches de Nguyen Lo.

Après la défaite totale de la dynastie Ho, Ho Quy Ly et Ho Han Thuong furent capturés par les troupes Ming. Pham The Cang retourna à Tan Binh, se rendit aux Ming à Nghe An et fut nommé préfet de Nghe An par Truong Phu, mais il pilla ensuite la population avant de s’enfuir. Les Chams reprirent alors la région de Thang Hoa et continuèrent à attaquer Hoa Chau.

Dang Tat demanda à Truong Phu l’autorisation de gouverner Hoa Chau, ce qui conduisit les forces cham à se retirer. Il envoya quelqu’un chercher Hoang Hoi Khanh pour qu’il revienne, mais lorsque celui-ci arriva à l’embouchure de Dan Thai, il se suicida. Truong Phu fit ensuite trancher sa tête et l’exposa au marché de Dong Do.

Grand dignitaire de la dynastie Hau Tran

En 1407, après la défaite de la dynastie Ho face aux Ming, les généraux Ming Truong Phu et Moc Thanh retournèrent en Chine, laissant Lu Nghi et Hoang Phuc gouverner Dai Viet. En novembre de la même année, le prince Tran Ngoi, membre de la famille royale Tran, se proclama empereur à Yen Mo (Ninh Binh), prenant le nom de Gian Dinh De, et lança une insurrection contre les Ming. Ses forces initiales étant faibles, elles furent rapidement dispersées et il dut se réfugier à Nghe An.

À ce moment-là, Dang Tat, qui occupait la fonction de Dai tri chau à Hoa Chau, tua les fonctionnaires Ming locaux et conduisit ses troupes à Nghe An pour soutenir Gian Dinh De. Il maria également sa fille au souverain et reçut le titre de Quoc cong. Nguyen Canh Chan et plusieurs autres généraux rejoignirent également l’insurrection, renforçant progressivement les forces du mouvement Hau Tran.

Au début de l’année 1408, sur la proposition de Dang Tat, Gian Dinh De ordonna l’attaque de Nghe An et de Dien Chau, afin d’éliminer deux factions aristocratiques de l’ancienne dynastie Tran, Tran Thuc Dao et Tran Nhat Chieu, qui s’étaient ralliées aux Ming.

En mai 1408, les troupes Hau Tran partirent de Hoa Chau et reprirent Nghe An, tandis que Tan Binh restait sous le contrôle de Pham The Cang. Celui-ci se proclama Due Vu Dai vuong et se montra arrogant. En juillet 1408, Dang Tat mena l’attaque contre Tan Binh, vainquit les troupes de Cang à l’embouchure de Nhat Le, captura et exécuta Cang ainsi que son neveu Dong Cao. Dès lors, les forces Hau Tran contrôlèrent la région allant de Nghe An à Thuan Hoa.

En décembre 1408, Gian Dinh De chargea Dang Tat de mobiliser les troupes de Thuan Hoa, Tan Binh, Nghe An, Dien Chau et Thanh Hoa pour marcher vers Dong Do. Lorsque l’armée arriva à Trang An, de nombreux héros et anciens fonctionnaires se rallièrent au mouvement. Dang Tat les nomma selon leurs talents, ce qui renforça encore la réputation et la puissance de l’armée insurgée.

Informée de l’insurrection, la dynastie Ming envoya le duc Kiem Quoc Moc Thanh avec quarante mille soldats depuis le Yunnan pour la réprimer. Moc Thanh joignit ses forces à celles de Lu Nghi à Bo Co et affronta l’armée Hau Tran. La bataille eut lieu à la fois sur terre et sur l’eau. Gian Dinh De dirigea personnellement les troupes au son des tambours. Les combats durèrent de l’heure du ty à l’heure du than, et les forces Ming subirent une lourde défaite : Lu Nghi et le ministre Liu Jun furent tués, tandis que Moc Thanh s’enfuit vers la forteresse de Co Long.

Après cette victoire, Gian Dinh De voulut profiter de l’occasion pour attaquer immédiatement Dong Do, mais Dang Tat soutint qu’il fallait d’abord éliminer les forces ennemies restantes afin d’éviter tout danger futur. Le roi et ses ministres hésitèrent longtemps, et les renforts Ming arrivèrent à temps pour permettre à Moc Thanh de se replier vers Dong Quan. Dang Tat divisa alors ses troupes pour assiéger les citadelles des différentes préfectures et envoya des proclamations appelant les régions à se joindre à la lutte contre les Ming.

Assassinat

Gian Dinh De souhaitait profiter de l’élan pour attaquer immédiatement Dong Quan, mais Dang Tat préconisait d’abord d’éliminer les restes de l’armée ennemie avant d’avancer. Les discussions entre le roi et ses généraux restèrent indécises, et les renforts Ming venus de Dong Quan réussirent à secourir Moc Thanh et à le ramener dans la forteresse. Dang Tat répartit alors ses troupes pour assiéger les citadelles et envoya des proclamations appelant les différentes routes administratives à se soulever contre les Ming.

En février 1409, l’eunuque Nguyen Quy et l’étudiant Nguyen Mong Trang dirent secrètement à l’empereur Ngoi que Dang Tat et Nguyen Canh Chan monopolisaient le pouvoir, nommaient et destituaient les fonctionnaires à leur guise, et que s’ils n’étaient pas contrôlés rapidement, ils deviendraient difficiles à maîtriser.

Gian Dinh De crut ces calomnies. Lorsque l’armée impériale s’arrêta à Hoang Giang, il convoqua les deux hommes à une audience. Il ordonna alors à ses gardes de tuer Dang Tat. Nguyen Canh Chan tenta de s’enfuir vers la rive, mais des hommes armés le poursuivirent et le tuèrent également. Les fils de Dang Tat et de Nguyen Canh Chan, Dang Dung et Nguyen Canh Di, indignés par la mort injuste de leurs pères, emmenèrent les troupes de Thuan Hoa vers Thanh Hoa, puis invitèrent Tran Quy Khoang à Nghe An et le proclamèrent empereur sous le nom de Trung Quang.

Jugements des historiens

Le Dai Viet Su ky Toan thu rapporte les avis de Phan Phu Tien et Ngo Si Lien.

Phan Phu Tien déclara : « Dang Tat savait seulement que la marche de l’armée était urgente, mais il ne comprenait pas qu’il était encore plus urgent de reprendre Dong Do. Dong Do est le point stratégique de tout le pays. Si l’on s’en empare, toutes les routes administratives répondront à l’appel, et les héros du centre du pays s’y trouvent. Abandonner ce lieu sans chercher à le prendre et disperser les troupes dans différentes régions fit que les ordres ne furent pas unifiés ; l’effondrement final était donc inévitable. »

Ngo Si Lien écrivit : « Tang Taizong remportait souvent la victoire en profitant de la situation, comme en fendant un bambou, parce qu’il possédait l’étoffe d’un héros et que ses généraux et soldats étaient bien entraînés. Le roi voulait assurer une victoire décisive, mais Dang Tat ne suivit pas ce plan, ce qui est certes regrettable. Cependant, peut-être Dang Tat estimait-il que son souverain n’était pas un héros comparable à Tang Taizong, que l’armée venait de loin et que les vivres pouvaient manquer, tandis que les forces des routes centrales n’étaient pas encore rassemblées. Il valait peut-être mieux suivre la règle stratégique selon laquelle, lorsqu’on est dix fois plus nombreux que l’ennemi, on l’encercle, et lorsqu’on est cinq fois plus nombreux, on l’attaque. Sans cela, pourquoi la forteresse de Co Long, située à moins d’une demi-journée de Bo Co, ne fut-elle pas prise dans l’élan de la victoire, et encore moins Dong Quan ? Ce plan n’était donc pas si mauvais ; c’est seulement parce que le roi crut aux calomnies et tua Dang Tat trop vite. Hélas, après avoir vaincu un puissant ennemi et montré son talent pendant à peine quelques semaines, alors que son œuvre n’était même pas à moitié accomplie, Dang Tat fut injustement mis à mort. Ce fut la cause du désastre de la dynastie Tran, et non la faute de Dang Tat. »

Commémoration

La dépouille de Dang Tat fut ramenée par ses fils pour être enterrée au village de The Vinh, district de Si Vang, à la périphérie de Hoa Chau (aujourd’hui commune de Phu Mau, district de Phu Vang, Thua Thien – Hue). Sa tombe se trouve sur la rive sud de la rivière Huong, à environ trois kilomètres de l’embarcadère de Sinh et à sept kilomètres de la citadelle de Hoa Chau. Les habitants de la région le vénèrent comme génie tutélaire.

En 1428, après la victoire contre les Ming, Le Loi fit ériger pour lui et son fils Dang Dung une plaque d’or portant huit caractères : « Tiet liet cuong trung – Trung than hieu tu ». Dang Tat fut honoré à titre posthume du titre de Dai quoc cong, Khuong quoc dai vuong Thuong dang ton than. Un temple fut établi dans son village natal de Ta Thien Loc, et deux cents mau de terres furent attribués comme terres de dotation pour l’entretien du culte.

Le roi Le Thanh Tong composa un poème à leur sujet :
« Quoc si vo song, song quoc si

Anh hung bat nhi, nhi anh hung »

Culte

Aujourd’hui encore, dans le hameau de The Vinh, commune de Phu Mau, ville de Hue, subsistent le temple et la tombe du Quoc cong Dang Tat. Le site a été reconnu comme monument provincial en 2012.

Par ailleurs, dans la province de Ha Tinh se trouve également un temple dédié à Dang Tat et à son fils Dang Dung, situé dans la commune de Tung Loc, district de Can Loc. Ce sanctuaire a été classé monument historique et culturel national par le ministère de la Culture, des Sports et du Tourisme en 1991.

Sources de référence

1. Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
2. Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
3. Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp. 
4. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
5. Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
6. Lê triều ngọc phả
7. Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
8. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.

Tiếng Trung

名人邓悉（Dang Tat，1357–1409）

身世

据《邓族大宗谱》记载，邓悉（Dang Tat）的祖先原籍京畿升龙（Thang Long）地区。其四世祖邓伯俭（Dang Ba Kien）后来迁居乂安州（Nghe An Chau）。邓伯俭的长子邓伯靖（Dang Ba Tinh）在陈朝（Tran）科举中高中探花，也是邓悉的祖父。邓伯靖的长子邓廷翼（Dang Dinh Duc），即为邓悉之父。

据《钦定越史通鉴纲目》记载，邓悉（Dang Tat，1357–1409）为乂安州天禄县左天禄村人（今河静省河静省甘禄县松禄社）。不过亦有说法认为他原本出身于化州（Hoa Chau）。在陈朝时期，他考中太学生，随后被任命为化州知府，辖境大致相当于今广治省海陵一带。之后又被调任至广南地区升平县镇守。

仕于陈、胡两朝

陈朝末年，随着胡季犛（Ho Quy Ly）权势日益扩大，镇守化州的将领常议论朝政形势。1391年一次议论中，将领潘猛（Phan Manh）说道：“天无二日，民无二君”，暗指反对胡季犛专权；朱秉圭（Chu Binh Khue）亦表示不满。邓悉与黄悔卿（Hoang Hoi Khanh）却暗中致书胡季犛。胡季犛认为潘猛与朱秉圭有反对之意，遂下令将二人处死。之后任命邓悉为州判，黄悔卿则任化州正刑院大夫。

1402年，胡季犛迫使占城（Chiem Thanh）割让占洞（Chiem Dong）与古垒（Co Luy）等地后，将其划分为升、华、思、义四州，并任命阮景真（Nguyen Canh Chan）为升华路安抚使，同时命一位已归附的占城人制摩奴陀难（Che Ma No Da Nan）管理思州与义州。邓、阮两族本来关系密切，自此以后邓悉与阮景真关系更为密切，在当地声望亦日渐提高。

当胡朝（Ho）政权尚未稳定之际，占城不断南方骚扰。胡季犛命黄悔卿为宣慰使镇守升华地区。到任后，黄悔卿选用邓悉、范世赓（Pham The Cang）与阮鲁（Nguyen Lo）为副手。但后来邓悉与阮鲁因争功而发生矛盾。

1406年，明朝（Ming）军队入侵大虞（Dai Ngu）。至1407年胡朝军队败亡，胡季犛与胡汉苍（Ho Han Thuong）父子南逃并遭明军追击。在此危急之时，胡季犛致书黄悔卿，命其召集此前迁徙来的百姓与当地兵士，由阮鲁统领组成勤王军；同时封制摩奴陀难为升华郡王，以安抚占人。然而黄悔卿却将此信隐匿，并未公开。

此时占城人趁机起兵欲夺回旧地，迁徙百姓纷纷逃散。黄悔卿退回化州，只剩制摩奴陀难抵抗，但终因势弱而被占军杀害。此前黄悔卿曾与义州百姓誓言共守此地，但阮鲁怀疑邓悉与黄悔卿另有图谋，因此未参加此誓约。

黄悔卿返回化州时，阮鲁率迁民陆路而行，抵达较迟；邓悉则由水路先到。顺化镇抚官阮逢（Nguyen Phong）不许邓悉入城，邓悉遂攻城并杀阮逢。之后他又与阮鲁军队交战一个多月。阮鲁势力衰弱，只得携家眷逃往占城，而黄悔卿则杀害了阮鲁的母亲与家属。

胡朝彻底败亡后，胡季犛与胡汉苍皆被明军俘获。范世赓返回新平（Tan Binh），在乂安向明军投降，被张辅（Zhang Fu）任命为乂安知府，但不久便掠夺百姓财物后离去。此时占城再次占据升华地区，并继续攻打化州。

邓悉请求张辅允许自己管理化州，于是占城军撤退。他派人迎回黄悔卿，但当黄悔卿抵达丹台海口（Dan Thai）时自尽。随后张辅将其首级斩下，悬于东都（Dong Do）市中示众。

后陈朝重臣

1407年，明军攻灭胡朝后，明将张辅与沐晟（Mu Sheng）撤兵回国，留下吕毅（Lu Yi）与黄福（Huang Fu）治理大越（Dai Viet）。同年十一月，陈朝宗室陈頠（Tran Ngoi）在安谟（Yen Mo，今宁平）称帝，即简定帝（Gian Dinh De），起兵抗明。初期力量薄弱，很快被击败，皇帝被迫逃入乂安。

此时邓悉任化州大知州，遂杀当地明朝官员，率军赴乂安拥立简定帝，并将女儿嫁给皇帝，因此被封为国公。阮景真以及其他将领也率兵会合，使后陈军势逐渐壮大。

1408年初，依邓悉建议，简定帝出兵攻打乂安与演州，消灭投降明军的陈氏旧贵族陈叔瑶（Tran Thuc Dao）与陈日昭（Tran Nhat Chieu）。

1408年五月，后陈军自化州北上夺回乂安，唯新平仍由范世赓控制。范世赓自称睿武大王，态度骄横。1408年七月，邓悉率军攻打新平，在日丽门（Nhat Le）击败范世赓军，俘杀范世赓及其侄董高（Dong Cao）。此后后陈军控制了从乂安到顺化一带的地区。

1408年十二月，简定帝命邓悉调集顺化、新平、乂安、演州与清化诸军北上攻打东都。军至长安（Trang An）时，各地豪杰与旧官纷纷响应，邓悉按其才能加以任用，使义军声势愈发壮大。

明朝得知后，命黔国公沐晟率四万兵自云南入越镇压。沐晟与吕毅在布姑（Bo Co）会合，与后陈军相遇。双方水陆大战，简定帝亲自击鼓督战。后陈军从巳时战至申时，大破明军，斩杀吕毅与尚书刘俊（Liu Jun），沐晟败退入古垄城（Co Long）。

战后，简定帝欲乘胜进攻东都，但邓悉主张先歼灭残敌以绝后患。君臣迟疑未决，正值明军援兵赶到，将沐晟接回东关（Dong Quan）。邓悉遂分兵围攻各州府城池，并发布檄文号召各地响应，准备下一步攻势。

被害

简定帝欲立即进攻东关，而邓悉主张先消灭残敌再行进军。双方久议未决，东关明军援兵已赶来接应沐晟。邓悉于是分兵围城，并向各路发布檄文号召共同抗明。

1409年二月，宦官阮轨（Nguyen Quy）与学士阮梦庄（Nguyen Mong Trang）私下对简定帝说：“邓悉与阮景真专权，任免官员皆出其意，若不早作处置，日后难以控制。”

简定帝信以为真。当大军驻扎于黄江（Hoang Giang）时，召二人入见，下令武士击杀邓悉。阮景真逃至岸上，亦被力士追杀。

邓悉之子邓容（Dang Dung）与阮景真之子阮景异（Nguyen Canh Di）愤怒于父亲被害，遂率顺化军退往清化，迎立陈季扩（Tran Quy Khoang）于乂安称帝，即重光帝（Trung Quang De）。

史官评议

《大越史记全书》引用潘孚先（Phan Phu Tien）与吴士连（Ngo Si Lien）的评论。

潘孚先说：“邓悉只知进军之急，而不知救东都更急。东都是全国形势之要害，若占据东都，各路必然响应。舍此不取而分兵四散，终至失败，实属当然。”

吴士连说：“唐太宗（Tang Taizong）用兵，常乘势如破竹而取胜，因为其君臣皆具英雄气概。简定帝谋胜之计而邓悉不从，固然可惜。但或许邓悉认为其君非唐太宗之英雄，而军队远来，粮饷未必充足，京路军亦未聚集，不如依兵法而行。其计未必为误，只因君王听信谗言而仓促杀之。唉！邓悉刚破强敌，才展才略不过旬月，事业未成而遭冤死，这是陈朝覆亡之祸，并非邓悉之罪。”

追思

邓悉遗体由其子运回安葬于化州外城士旺县世荣村（今承天顺化省富旺县富茂社）。其墓位于香江南岸，距新渡口（Ben Do Sinh）约三公里，距化州城约七公里，当地百姓奉其为城隍。

1428年，黎太祖（Le Thai To，即黎利 Le Loi）平定明军后，下诏赐邓悉父子（并邓容）金匾八字：“节烈刚忠——忠臣孝子”，追封邓悉为大国公、匡国大王上等尊神，并在其故乡左天禄建立祠庙，赐田二百亩为禄田，令地方每年祭祀。

黎圣宗（Le Thanh Tong）又赋诗赞二人：

“国士无双，双国士

英雄不二，二英雄”

祭祀

如今在承天顺化省富茂社世荣村仍保存有国公邓悉的祠庙与墓地，该遗迹于2012年被认定为省级历史遗迹。

此外，在河静省甘禄县松禄社也有供奉邓悉与邓容父子的祠庙遗迹，1991年被越南文化体育与旅游部列为国家级历史文化遗迹。

参考资料

1. Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
2. Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
3. Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp. 
4. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
5. Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
6. Lê triều ngọc phả
7. Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
8. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.