Lê Quý Đôn (1726 – 1784)

Thân thế

Lê Quý Đôn (1726 – 1784), tên thuở nhỏ là Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường, là một đại thần, nhà sử học, nhà văn hóa và học giả kiệt xuất dưới triều Lê trung hưng. Với khối lượng trước tác đồ sộ, tri thức uyên bác trải rộng trên nhiều lĩnh vực như sử học, địa lý, triết học, kinh học, văn học, nông học và tự nhiên học, ông được hậu thế suy tôn là một trong những nhà bác học lớn nhất của Việt Nam thời phong kiến.

Lê Quý Đôn sinh ngày 2 tháng 8 năm 1726 tại phường Bích Câu, kinh thành Thăng Long. Quê gốc của ông ở làng Diên Hà, trấn Sơn Nam. Ông sinh trưởng trong một gia đình nhiều đời khoa bảng và làm quan, có truyền thống hiếu học và trọng Nho học.

Cha ông là Lê Trọng Thứ (tên cũ Lê Phú Thứ), đỗ Tiến sĩ khoa Giáp Thìn (1724), từng giữ chức Hình bộ Thượng thư, được phong tước Nghĩa Phái hầu. Ông là người nổi tiếng học rộng, thanh liêm và có ảnh hưởng sâu sắc đến việc giáo dục con trai từ thuở nhỏ. Mẹ của Lê Quý Đôn là Trương Thị Ích, con gái của Tiến sĩ Trương Minh Lượng, một vị đại thần từng giữ nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình và được phong tước Hoằng Phái hầu. Được nuôi dưỡng trong môi trường gia đình khoa bảng, Lê Quý Đôn sớm tiếp thu nền học vấn Nho giáo một cách bài bản và bộc lộ tư chất thông minh hơn người.

Ngay từ nhỏ, Lê Quý Đôn đã nổi tiếng thần đồng, có trí nhớ đặc biệt và khả năng đọc rộng, hiểu sâu. Tương truyền, ông có thể ghi nhớ nội dung sách chỉ sau một vài lần đọc và sớm thông thạo kinh sử. Nhờ thiên tư xuất chúng cùng sự rèn luyện nghiêm cẩn, ông nhanh chóng trở thành một trong những trí thức lỗi lạc nhất của thế kỷ XVIII, đặt nền tảng cho sự nghiệp chính trị và học thuật rực rỡ sau này.

Sự nghiệp

Lê Quý Đôn từ nhỏ đã nổi tiếng thông minh, hiếu học và có trí nhớ phi thường, sinh trưởng trong một gia đình nhiều đời khoa bảng, ông sớm được cha trực tiếp dạy dỗ về Nho học và rèn luyện theo nền giáo dục kinh điển của Nho gia. Tương truyền, mới năm tuổi ông đã có thể đọc thuộc nhiều bài trong Kinh Thi; đến mười hai tuổi đã thông hiểu phần lớn các bộ kinh, truyện, sử thư và trước tác của chư tử bách gia. Sự thông tuệ ấy khiến ông được người đương thời ca ngợi là một “thần đồng” của đất Bắc.

Năm Quý Hợi (1743), dưới triều vua Lê Hiển Tông, khi mới mười tám tuổi, Lê Danh Phương tham dự kỳ thi Hương tại trấn Sơn Nam và đỗ đầu, được xếp hạng Giải nguyên. Sau khi đỗ đạt, để tránh trùng tên với Nguyễn Danh Phương – thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa nông dân đang chống triều đình lúc bấy giờ – ông đổi tên thành Lê Quý Đôn, tên gọi gắn liền với sự nghiệp học thuật và chính trị của ông về sau. Cũng trong thời gian này, ông kết hôn với bà Lê Thị Trang, con gái Tiến sĩ Lê Hữu Kiều, qua đó tiếp tục gắn bó với một dòng họ khoa bảng nổi tiếng đương thời.

Mặc dù đứng đầu khoa thi Hương, con đường tiến thân của Lê Quý Đôn không hoàn toàn thuận lợi. Trong gần mười năm sau đó, ông nhiều lần dự thi Hội nhưng chưa đạt kết quả như mong muốn. Thay vì nản chí, ông dành thời gian ở quê mở trường dạy học, chuyên tâm nghiên cứu và biên soạn sách. Chính giai đoạn này đã đặt nền móng cho sự nghiệp học thuật đồ sộ của ông sau này. Năm 1749, ông hoàn thành Đại Việt thông sử (còn gọi là Lê triều thông sử), một công trình lịch sử có giá trị lớn, thể hiện tư duy khảo cứu nghiêm túc ngay từ khi ông chưa bước vào quan trường.

Đến năm Nhâm Thân (1752), sau gần một thập niên miệt mài học tập và nghiên cứu, Lê Quý Đôn tiếp tục dự kỳ thi Hội và xuất sắc đỗ đầu, được xếp hạng Hội nguyên. Trong kỳ thi Đình cùng năm, ông lại đỗ Bảng nhãn, đứng đầu những người trúng tuyển vì khoa thi này không lấy đỗ Trạng nguyên. Như vậy, trong cả ba kỳ thi quan trọng của chế độ khoa cử là thi Hương, thi Hội và thi Đình, Lê Quý Đôn đều đạt thứ hạng cao nhất, trở thành một trong số rất ít nhân vật trong lịch sử khoa cử Việt Nam lập được thành tích đặc biệt này.

Bước vào quan trường

Sau khi đỗ đại khoa, năm Quý Dậu (1753), Lê Quý Đôn được bổ nhiệm giữ chức Thị thư Viện Hàn lâm, cơ quan chuyên phụ trách việc soạn thảo chiếu, chế, biểu và các văn bản quan trọng của triều đình. Đây là bước khởi đầu cho hơn ba mươi năm phụng sự triều Lê trung hưng. Với học vấn uyên thâm, khả năng xử lý công việc nhanh nhạy và văn tài xuất sắc, ông nhanh chóng được triều đình trọng dụng.

Mùa xuân năm Giáp Tuất (1754), ông được cử làm Toản tu Quốc sử, tham gia biên soạn và chỉnh lý quốc sử. Đây là nhiệm vụ đòi hỏi kiến thức sâu rộng về lịch sử, văn hiến và thư tịch, đồng thời phản ánh sự tín nhiệm đặc biệt của triều đình đối với năng lực học thuật của ông.

Năm Bính Tý (1756), Lê Quý Đôn được triều đình cử đến trấn Sơn Nam thanh tra công vụ. Trong quá trình làm việc, ông đã phát hiện và xử lý nhiều quan lại tham ô, nhận hối lộ, góp phần chấn chỉnh kỷ cương hành chính ở địa phương. Thành tích này cho thấy ông không chỉ là một học giả uyên bác mà còn là vị quan thanh liêm, cương trực, luôn đặt pháp luật và lợi ích của quốc gia lên trên hết.

Cũng trong năm ấy, ông được điều sang phủ chúa Trịnh đảm nhiệm chức Tri Binh phiên, phụ trách một số công việc quân sự của phủ chúa. Chỉ vài tháng sau, ông tiếp tục được giao phối hợp chỉ huy các đạo quân Sơn Tây, Tuyên Quang, Hưng Hóa tiến đánh lực lượng của thủ lĩnh nông dân Hoàng Công Chất đang hoạt động ở vùng Tây Bắc. Mặc dù không phải là một võ tướng chuyên nghiệp, Lê Quý Đôn vẫn hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao, thể hiện năng lực quản lý và điều hành trong cả lĩnh vực quân sự.

Năm Đinh Sửu (1757), ông được thăng chức Hàn lâm viện Thị giảng, đồng thời hoàn thành tác phẩm Quần thư khảo biện. Đây là công trình khảo cứu nổi tiếng, trong đó ông đối chiếu nhiều nguồn tư liệu khác nhau, phân tích và hiệu đính những điểm sai lệch trong các thư tịch cổ. Tác phẩm thể hiện phương pháp nghiên cứu khách quan, cẩn trọng và tư duy phê bình khoa học hiếm thấy ở các học giả Việt Nam thời phong kiến.

Đi sứ nhà Thanh

Năm Kỷ Mão (1759), vua Lê Ý Tông qua đời, triều đình cử một sứ bộ sang triều Thanh để báo tang và thực hiện lễ tuế cống. Lê Quý Đôn được bổ nhiệm giữ chức Phó sứ, mang tước Dĩnh Thành bá, cùng Chánh sứ Trần Huy Mật và Phó sứ Trịnh Xuân Chú dẫn đầu đoàn ngoại giao sang Trung Quốc vào năm 1760.

Đây là một trong những dấu mốc quan trọng trong sự nghiệp ngoại giao của ông. Trên đường đi sứ, Lê Quý Đôn đã thể hiện bản lĩnh và lòng tự tôn dân tộc khi phản đối cách gọi mang tính miệt thị “di quan”, “di mục” mà một số quan lại nhà Thanh dùng để chỉ sứ thần Đại Việt. Sau sự phản đối chính đáng của ông, phía Thanh triều đã thay đổi cách xưng hô thành “An Nam cống sứ”, thể hiện sự tôn trọng hơn đối với quốc gia Đại Việt.

Trong thời gian lưu lại Yên Kinh, học vấn uyên bác của Lê Quý Đôn được nhiều học giả và quan lại triều Thanh đánh giá rất cao. Ông có dịp giao lưu học thuật với nhiều danh sĩ nổi tiếng như Binh bộ Thượng thư Lương Thi Chinh, Công bộ Thượng thư Quy Hữu Quang cùng nhiều nho thần đương thời.

Đặc biệt, tại điện Hồng Lô, ông gặp đoàn sứ thần Triều Tiên do Hồng Khải Hi dẫn đầu. Hai bên đã trao đổi thơ văn và học thuật rất sôi nổi. Lê Quý Đôn giới thiệu với họ các tác phẩm do mình biên soạn như Thánh mô hiền phạm lục, Quần thư khảo biện và Tiêu Tương bách vịnh. Kiến thức sâu rộng, tài ứng đối cùng khả năng sáng tác thơ văn bằng Hán văn của ông khiến các học giả Triều Tiên hết sức khâm phục và dành nhiều lời ca ngợi. Chuyến đi sứ không chỉ góp phần củng cố quan hệ bang giao giữa Đại Việt và nhà Thanh mà còn nâng cao vị thế học thuật của giới trí thức Việt Nam trong khu vực Đông Á.

Sau chuyến đi sứ nhà Thanh trở về vào năm 1762, Lê Quý Đôn được thăng chức Thừa chỉ Viện Hàn lâm, rồi giữ chức Học sĩ Bí thư các, phụ trách việc duyệt định sách vở trong triều. Đây là cơ quan chuyên lưu trữ, hiệu đính và biên soạn thư tịch của triều đình, quy tụ nhiều học giả danh tiếng như Ngô Thì Sĩ. Với vốn học vấn sâu rộng, ông nhanh chóng trở thành nhân vật chủ chốt trong công việc biên tập và chỉnh lý quốc sử.

Năm 1763, ông hoàn thành Bắc sứ thông lục, ghi chép đầy đủ về chuyến đi sứ sang nhà Thanh, từ địa lý, phong tục, văn hóa, chính trị cho đến những cuộc giao lưu học thuật với giới trí thức Trung Hoa và Triều Tiên. Không chỉ là một tập ký sự ngoại giao, tác phẩm còn phản ánh tầm nhìn rộng mở của tác giả đối với thế giới đương thời.

Trong khoảng mười năm từ 1763 đến 1772, Lê Quý Đôn nhiều lần được giao chủ trì hoặc tham gia các kỳ thi Hội, trực tiếp tuyển chọn nhân tài cho đất nước. Với cương vị giám khảo, ông nổi tiếng nghiêm cẩn, công minh và luôn đề cao thực học. Ông cho rằng việc tuyển chọn hiền tài là nền tảng để củng cố quốc gia, bởi “người tài là nguyên khí của đất nước”.

Những đề xuất cải cách hành chính

Không chỉ là một học giả, Lê Quý Đôn còn là vị quan luôn quan tâm đến việc cải cách bộ máy nhà nước. Năm 1764, trước thực trạng nhiều quan lại lạm quyền, tham ô và coi thường pháp luật, ông đã dâng sớ đề nghị triều đình xây dựng một hệ thống pháp chế nghiêm minh nhằm lập lại kỷ cương. Tuy kiến nghị này không được chúa Trịnh chấp thuận, nhưng nó cho thấy tư tưởng chính trị tiến bộ và tinh thần trách nhiệm của ông trước vận mệnh quốc gia.

Cũng trong năm ấy, ông được cử làm Đốc đồng xứ Kinh Bắc, sau chuyển giữ chức Tham chính Hải Dương. Tuy nhiên, nhận thấy triều chính ngày càng nhiều điều bất cập, đồng thời chịu nỗi đau mất người thân, ông đã dâng sớ xin từ quan về quê. Trong tờ biểu tự bày, Lê Quý Đôn viện dẫn nhiều lý do, nhưng sâu xa hơn là tâm trạng chán nản trước tình trạng suy thoái của bộ máy chính quyền.

Trong thời gian ở quê, ông chuyên tâm đọc sách, khảo cứu và biên soạn nhiều công trình quan trọng. Đây được xem là một trong những giai đoạn sung sức nhất trong sự nghiệp học thuật của ông.

Trở lại triều đình và tham gia quân vụ

Sau khi chúa Trịnh Doanh qua đời, Trịnh Sâm lên nắm quyền và theo đề nghị của nhiều đại thần, đặc biệt là Nguyễn Bá Lân, Lê Quý Đôn được triệu hồi về kinh vào năm 1767. Ông giữ chức Thị thư, tham gia biên tập quốc sử, kiêm Tư nghiệp Quốc Tử Giám, phụ trách công việc giáo dục và đào tạo nhân tài.

Cũng trong năm đó, ông được cử làm Tán lý quân vụ, theo quân đi dẹp cuộc nổi dậy của Lê Duy Mật tại Thanh Hóa. Tuy không trực tiếp chỉ huy chiến đấu, nhưng ông đảm nhiệm việc tham mưu chiến lược, hậu cần và điều phối quân vụ, góp phần quan trọng vào việc ổn định vùng biên.

Năm 1768, ông hoàn thành bộ Toàn Việt thi lục, tuyển tập quy mô lớn ghi chép thơ ca của các triều đại trước, góp phần bảo tồn nhiều tác phẩm văn học quý giá. Một năm sau, ông tiếp tục dâng kế hoạch khai khẩn ruộng đất và lập đồn điền ở Thanh Hóa nhằm phát triển kinh tế, tăng nguồn thu cho triều đình và ổn định đời sống nhân dân.

Thực hiện nhiều cải cách về kinh tế và hành chính

Đầu thập niên 1770, uy tín của Lê Quý Đôn ngày càng lớn. Năm 1770, ông được thăng Hữu Thị lang Bộ Hộ, rồi Tả Thị lang Bộ Lại, trực tiếp tham gia quản lý tài chính và nhân sự của triều đình.

Trong quá trình thanh tra Thanh Hóa, ông phát hiện nhiều bất cập trong chế độ thuế khóa nên đã đề nghị miễn giảm các khoản thuế thổ sản, thủy sản và thuế thân còn tồn đọng cho người dân. Những đề xuất ấy được chúa Trịnh chấp nhận và triển khai thực hiện, góp phần giảm bớt gánh nặng cho dân chúng.

Khi đảm nhiệm Bộ Lại, Lê Quý Đôn tiếp tục trình bày bốn phương hướng cải cách lớn gồm:

• Cải tổ chế độ tuyển bổ và sử dụng quan lại.
• Chấn chỉnh chức trách của đội ngũ quan chức.
• Sửa đổi chính sách thuế khóa nhằm tăng hiệu quả quản lý tài chính.
• Chấn hưng phong tục, giáo hóa nhân dân.

Những đề xuất này thể hiện tư tưởng quản trị toàn diện của ông, coi việc xây dựng bộ máy hành chính hiệu quả phải gắn liền với việc nâng cao đạo đức xã hội và đời sống nhân dân.

Năm 1772, ông được cử lên Lạng Sơn điều tra tình trạng nhũng nhiễu của quan lại và đời sống của cư dân vùng biên. Kết quả khảo sát tiếp tục được ông sử dụng làm cơ sở để đề xuất nhiều biện pháp cải cách hành chính.

Giữ chức Bồi tụng và trước tác đỉnh cao

Năm 1773, sau một đợt hạn hán kéo dài, Lê Quý Đôn dâng lên chúa Trịnh bản điều trần gồm năm nội dung quan trọng, nhấn mạnh rằng muốn thiên hạ thái bình thì trước hết phải dùng đức trị, giảm sưu thuế và chăm lo đời sống nhân dân, thay vì chỉ cầu đảo hoặc sử dụng hình phạt.

Nhận thấy năng lực của ông, chúa Trịnh Sâm phong ông giữ chức Bồi tụng (tương đương Phó Tể tướng), kiêm quản cơ Hữu Hùng và ban tước Dĩnh Thành hầu. Đây là giai đoạn đỉnh cao trong sự nghiệp chính trị của Lê Quý Đôn.

Cũng trong năm này, ông hoàn thành bộ Vân đài loại ngữ, công trình bách khoa thư đầu tiên của Việt Nam. Tác phẩm tập hợp và hệ thống hóa tri thức trên nhiều lĩnh vực như triết học, lịch sử, địa lý, thiên văn, văn học, nông nghiệp, y học, phong tục, kinh tế… phản ánh tư duy bác học hiếm có của tác giả.

Công tác tại Thuận Hóa và biên soạn Phủ biên tạp lục

Năm 1774, khi chúa Trịnh Sâm thân chinh tiến đánh Thuận Hóa, Lê Quý Đôn được giao giữ chức Lưu thủ Thăng Long, điều hành công việc ở kinh đô.

Đến năm 1775, sau khi quân Trịnh chiếm được Thuận Hóa, ông được cử làm Hiệp trấn Tham tán quân cơ, phối hợp cùng Bùi Thế Đạt tổ chức bộ máy cai trị tại vùng đất mới tiếp quản. Trong thời gian làm việc tại đây, ông tiến hành khảo sát toàn diện về địa lý, dân cư, kinh tế, hành chính, quân sự và lịch sử của xứ Thuận Hóa – Quảng Nam.

Từ những kết quả khảo cứu thực tế, ông biên soạn Phủ biên tạp lục, một công trình địa chí có giá trị đặc biệt, phản ánh khá đầy đủ diện mạo kinh tế, xã hội và chủ quyền của Đại Việt tại vùng Thuận Hóa, Quảng Nam cũng như khu vực Hoàng Sa, Trường Sa vào thế kỷ XVIII. Đây được xem là một trong những nguồn tư liệu lịch sử quan trọng nhất về miền Trung Việt Nam thời Lê – Trịnh.

Di sản

Lê Quý Đôn để kho di sản học thuật đồ sộ, được xem là một trong những thành tựu lớn nhất của nền học thuật Việt Nam thời trung đại. Với khối lượng trước tác phong phú trải rộng trên nhiều lĩnh vực như kinh học, sử học, địa lý, văn hóa, văn học, triết học, toán học, thiên văn và thư tịch học, ông được hậu thế tôn vinh là nhà bác học tiêu biểu của thế kỷ XVIII. Dù một số tác phẩm đã thất lạc theo thời gian, những bộ sách còn lưu giữ vẫn là nguồn tư liệu quý giá phục vụ nghiên cứu lịch sử, văn hóa, xã hội và địa lý Việt Nam.

Di sản của Lê Quý Đôn có thể chia thành nhiều nhóm. Trong lĩnh vực kinh học và triết học, ông biên soạn các tác phẩm như Dịch kinh phu thuyết, Thư kinh diễn nghĩa, Xuân thu lược luận, Tứ thư ước giải, góp phần chú giải và truyền bá tư tưởng Nho học. Ông cũng để lại các công trình nghiên cứu về thiên văn, lý số và toán học như Thái Ất dị giản lục và Toán pháp đề uẩn, phản ánh tầm hiểu biết rộng lớn vượt ra ngoài phạm vi kinh điển Nho giáo.

Ở lĩnh vực khảo cứu thư tịch và bách khoa, Vân Đài loại ngữ được xem là tác phẩm tiêu biểu nhất. Đây là bộ bách khoa thư đầu tiên của Việt Nam, tập hợp và hệ thống hóa tri thức trên nhiều phương diện như thiên văn, địa lý, lịch sử, chính trị, lễ nghi, văn học, nông nghiệp, y học và phong tục. Cùng với Quần thư khảo biện và Thánh mô hiền phạm lục, những công trình này thể hiện tư duy khảo cứu cẩn trọng, tinh thần thực chứng và phương pháp tổng hợp tri thức hiếm có trong học giới đương thời.

Trong lĩnh vực sử học và địa lý, Lê Quý Đôn để lại nhiều tác phẩm có giá trị lâu dài như Đại Việt thông sử, Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục, Bắc sứ thông lục và tham gia biên soạn Đại Việt sử ký tục biên. Đặc biệt, Phủ biên tạp lục là nguồn tư liệu quan trọng phản ánh toàn diện tình hình kinh tế, xã hội, hành chính và đời sống ở Đàng Trong thế kỷ XVIII, còn Kiến văn tiểu lục ghi chép nhiều tư liệu quý về lịch sử, văn hóa, địa lý, phong tục và danh nhân Việt Nam.

Đối với văn học, ông có công lớn trong việc bảo tồn di sản văn chương dân tộc thông qua các bộ sưu tập như Toàn Việt thi lục và Hoàng Việt văn hải, đồng thời để lại nhiều sáng tác của riêng mình trong Quế Đường thi tập, Quế Đường văn tập và Liên châu thi tập. Những tác phẩm này không chỉ phản ánh tài năng văn chương của Lê Quý Đôn mà còn góp phần lưu giữ nhiều tác phẩm của các thế hệ thi nhân Việt Nam.

Các tác phẩm của ông đến nay vẫn là nguồn sử liệu, địa chí và thư tịch có giá trị đặc biệt đối với việc nghiên cứu lịch sử, văn hóa và xã hội Việt Nam thời trung đại. Với những đóng góp to lớn ấy, Lê Quý Đôn được đánh giá là một trong những học giả uyên bác nhất trong lịch sử dân tộc, để lại dấu ấn bền vững trong kho tàng tri thức và văn hóa Việt Nam.

Qua đời

Những năm cuối đời, Lê Quý Đôn phải chứng kiến triều chính nhà Lê – Trịnh ngày càng suy yếu, nội bộ phủ chúa chia rẽ, nạn kiêu binh nổi lên lộng hành, quan trường rối ren, đời sống nhân dân nhiều nơi lâm vào cảnh đói khổ và bất ổn. Trong bối cảnh đầy biến động ấy, sức khỏe của ông ngày một suy giảm, Lê Quý Đôn xin rời kinh thành trở về quê ngoại ở làng Nguyễn Xá (nay thuộc tỉnh Hà Nam) để dưỡng bệnh. Mặc dù được gia đình hết lòng chăm sóc, bệnh tình của ông không thuyên giảm. Ngày 14 tháng 4 năm Giáp Thìn, niên hiệu Cảnh Hưng thứ 45 (tức ngày 11 tháng 6 năm 1784), ông qua đời tại quê nhà, hưởng thọ 58 tuổi.

Sự ra đi của Lê Quý Đôn khiến triều đình và giới sĩ phu đương thời vô cùng thương tiếc. Nhận thấy những cống hiến to lớn của ông đối với quốc gia trên các lĩnh vực chính trị, giáo dục, ngoại giao và học thuật, chúa Trịnh Khải đã tâu xin vua Lê Hiển Tông cho bãi triều ba ngày để tưởng niệm. Triều đình cử danh sĩ Bùi Huy Bích đứng ra chủ trì tang lễ, đồng thời truy tặng Lê Quý Đôn chức Công bộ Thượng thư nhằm ghi nhận công lao của ông.

Đến thời vua Lê Chiêu Thống, những đóng góp của Lê Quý Đôn tiếp tục được triều đình tôn vinh khi ông được gia phong tước Dĩnh Quận công. Việc truy tặng này thể hiện sự đánh giá cao của triều đình đối với một đại thần đã dành trọn cuộc đời phụng sự đất nước.

Dù qua đời khi đất nước đang bước vào giai đoạn nhiều biến động, Lê Quý Đôn vẫn để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử dân tộc. Không chỉ là một vị đại thần mẫn cán, ông còn là học giả kiệt xuất với khối lượng trước tác đồ sộ, góp phần bảo tồn và phát triển tri thức của Đại Việt. Di sản học thuật và tư tưởng của ông tiếp tục được các thế hệ sau kế thừa, nghiên cứu và tôn vinh, đưa tên tuổi Lê Quý Đôn trở thành biểu tượng tiêu biểu của truyền thống hiếu học và học thuật Việt Nam thời phong kiến.

Gia quyến

Cha ông là Lê Trọng Thứ (tên ban đầu là Lê Phú Thứ), đỗ Tiến sĩ khoa Giáp Thìn (1724) và từng giữ chức Hình bộ Thượng thư, được phong tước Nghĩa Phái hầu.

Mẹ ông là Trương Thị Ích, con gái của Trương Minh Lượng, một vị Tiến sĩ từng giữ nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình. 

Sau khi đỗ Giải nguyên năm 1743, Lê Quý Đôn kết hôn với Lê Thị Trang, con gái thứ bảy của Lê Hữu Kiều, đỗ Tiến sĩ khoa Mậu Tuất (1718). Bà là người hiền đức, cùng chồng chăm lo gia đình trong những năm đầu sự nghiệp. Tuy nhiên, bà mất vì bệnh vào năm 1761 khi chưa đầy ba mươi tuổi, để lại cho Lê Quý Đôn nỗi đau lớn cùng sáu người con còn nhỏ. 

Về con cái, Lê Quý Đôn có bốn người con trai và hai người con gái. Con trai là Lê Quý Kiệt, Lê Quý Châu, Lê Quý Tá và Lê Quý Nghị. Trong số đó, Lê Quý Kiệt là người được biết đến nhiều nhất do từng tham dự khoa thi Hội năm 1775 nhưng vướng vào vụ án đổi quyển thi với Đinh Thì Trung. Vụ việc khiến Lê Quý Kiệt bị xử phạt, còn Lê Quý Đôn tuy không bị kết tội nhưng cũng chịu ảnh hưởng không nhỏ đến thanh danh và sự nghiệp chính trị trong những năm cuối đời.

Nhận định – đánh giá

Lê Quý Đôn là một trong những học giả kiệt xuất và nhà bác học tiêu biểu của lịch sử Việt Nam thời trung đại. Cuộc đời ông gắn liền với sự nghiệp phụng sự triều đình, đồng thời dành trọn tâm huyết cho việc nghiên cứu, biên soạn và truyền bá tri thức. Dù sống trong giai đoạn cuối thời Lê Trung hưng đầy biến động về chính trị và xã hội, ông vẫn giữ vững tinh thần học thuật nghiêm cẩn, để lại một khối lượng trước tác đồ sộ bao quát nhiều lĩnh vực như sử học, địa lý, văn học, triết học, kinh học, thư tịch học, nông học, toán học và thiên văn.

Hậu thế đánh giá Lê Quý Đôn là một nhà bác học toàn tài, một sử gia, nhà địa lý, nhà văn hóa và nhà giáo dục lớn của dân tộc. Học giả Dương Quảng Hàm từng nhận xét rằng Lê Quý Đôn “thật là một nhà bác học ở đời Lê mạt”, bởi khối lượng trước tác đồ sộ cùng vốn tri thức uyên bác hiếm có. Những công trình của ông không chỉ phản ánh tầm vóc trí tuệ của một cá nhân xuất chúng mà còn góp phần gìn giữ, hệ thống hóa và phát triển di sản học thuật của dân tộc.

Trải qua gần ba thế kỷ, tên tuổi và sự nghiệp của Lê Quý Đôn vẫn giữ nguyên giá trị. Ông được xem là biểu tượng của tinh thần hiếu học, ý chí tự học, lao động học thuật không ngừng nghỉ và trách nhiệm của người trí thức đối với đất nước. Di sản mà ông để lại đã trở thành một phần quan trọng trong kho tàng văn hóa và học thuật Việt Nam, đồng thời tiếp tục là nền tảng quý báu cho các thế hệ học giả trong việc nghiên cứu và bảo tồn lịch sử, văn hóa dân tộc.

Tài liệu tham khảo

1. Bùi Hạnh Cẩn (1985), Lê Quý Đôn, Nxb Văn hóa.

2. Dương Quảng Hàm (1986), Việt Nam văn học sử yếu (bản in lần thứ 10), Trung tâm Học liệu xuất bản.

3. Phan Huy Chú (1992), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 1, Nxb Khoa học xã hội.

4. Phan Huy Chú (1992), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 3, Nxb Khoa học xã hội.

5. Thanh Lãng (không ghi năm xuất bản), Bảng lược đồ văn học Việt Nam, quyển thượng, Nxb Sài Gòn.

6. Trần Văn Giáp (2003),Tổng tập dư địa chí Việt Nam, tập 3, Nxb Khoa học xã hội.

7. Văn Tân (2012),Tổng tập dư địa chí Việt Nam, tập 3, Nxb Thanh Niên.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Background

Lê Quý Đôn (1726-1784), whose childhood name was Lê Danh Phương, courtesy name Doãn Hậu, and sobriquet Quế Đường, was an eminent high-ranking official, historian, cultural figure, and outstanding scholar under the Revival Lê dynasty. With his vast body of writings and profound knowledge spanning many fields such as history, geography, philosophy, classical studies, literature, agriculture, and natural studies, he has been honored by later generations as one of the greatest polymaths of feudal Vietnam.

Lê Quý Đôn was born on August 2, 1726, in Bích Câu ward, in the imperial capital Thăng Long. His ancestral homeland was Diên Hà village, Sơn Nam town. He grew up in a family with many generations of examination success and official service, marked by a tradition of studiousness and respect for Confucian learning.

His father was Lê Trọng Thứ, formerly named Lê Phú Thứ, who passed the doctoral examination in the Giáp Thìn year, 1724, once held the position of Minister of Justice, and was granted the title Marquis of Nghĩa Phái. He was known for broad learning, integrity, and a profound influence on the education of his son from childhood. Lê Quý Đôn’s mother was Trương Thị Ích, daughter of Doctor Trương Minh Lượng, a high-ranking official who had held many important positions in the court and was granted the title Marquis of Hoằng Phái. Raised in a scholarly family environment, Lê Quý Đôn received a systematic Confucian education from an early age and revealed extraordinary intelligence.

From childhood, Lê Quý Đôn was famous as a prodigy, with an exceptional memory and the ability to read widely and understand deeply. Tradition holds that he could remember the contents of books after only a few readings and soon became well versed in the classics and histories. Thanks to his exceptional natural talent and rigorous training, he quickly became one of the most outstanding intellectuals of the eighteenth century, laying the foundation for his brilliant later political and scholarly career.

Career

From childhood, Lê Quý Đôn was famous for his intelligence, studiousness, and extraordinary memory. Growing up in a family with generations of examination success, he was directly taught Confucian learning by his father and trained according to the classical education of Confucianism. Tradition holds that at only five years old, he could recite many passages from the Book of Songs; by twelve, he had understood most of the classics, commentaries, historical works, and writings of the Hundred Schools. His intelligence caused contemporaries to praise him as a “prodigy” of the North.

In the Quý Hợi year, 1743, under the reign of King Lê Hiển Tông, when he was only eighteen, Lê Danh Phương sat for the Hương examination in Sơn Nam and ranked first, receiving the title Giải nguyên. After passing the examination, in order to avoid having the same name as Nguyễn Danh Phương, the leader of a peasant uprising then fighting against the court, he changed his name to Lê Quý Đôn, the name later associated with his scholarly and political career. During this period, he also married Lady Lê Thị Trang, daughter of Doctor Lê Hữu Kiều, thereby continuing his connection with a famous scholarly lineage of the time.

Although he ranked first in the Hương examination, Lê Quý Đôn’s path to advancement was not entirely smooth. For nearly ten years afterward, he sat for the Hội examination several times but did not achieve the result he desired. Instead of becoming discouraged, he spent time in his native place opening a school, teaching, and devoting himself to research and book compilation. This period laid the foundation for his later vast scholarly career. In 1749, he completed Đại Việt thông sử, also known as Lê triều thông sử, a valuable historical work that showed a serious research mindset even before he entered officialdom.

In the Nhâm Thân year, 1752, after nearly a decade of diligent study and research, Lê Quý Đôn again sat for the Hội examination and brilliantly ranked first, receiving the title Hội nguyên. In the Đình examination of the same year, he passed as Bảng nhãn, ranking first among the successful candidates because that examination did not award the title of Trạng nguyên. Thus, in all three important examinations of the civil service system—the Hương, Hội, and Đình examinations—Lê Quý Đôn achieved the highest rank, becoming one of the very few figures in Vietnamese examination history to attain such a special achievement.

Entering Officialdom

After passing the higher examination, in the Quý Dậu year, 1753, Lê Quý Đôn was appointed Thị thư of the Hanlin Academy, the office specializing in drafting imperial edicts, decrees, memorials, and important court documents. This marked the beginning of more than thirty years of service to the Revival Lê dynasty. With profound learning, quick administrative ability, and outstanding literary talent, he was soon highly valued by the court.

In the spring of the Giáp Tuất year, 1754, he was appointed Compiler of National History, taking part in compiling and revising the national histories. This task required extensive knowledge of history, civilization, and written sources, while also reflecting the court’s special trust in his scholarly ability.

In the Bính Tý year, 1756, Lê Quý Đôn was sent by the court to Sơn Nam to inspect official affairs. In the course of his work, he discovered and dealt with many officials who had engaged in corruption and bribery, helping restore administrative discipline in the locality. This achievement shows that he was not only an erudite scholar but also an upright and incorruptible official who always placed the law and national interests above all else.

Also in that year, he was transferred to the Trịnh lord’s residence to hold the position of Tri Binh phiên, in charge of certain military affairs of the lord’s government. Only a few months later, he was further assigned to coordinate the command of the Sơn Tây, Tuyên Quang, and Hưng Hóa forces in attacking the troops of the peasant leader Hoàng Công Chất, who was active in the northwest. Although he was not a professional military commander, Lê Quý Đôn still fulfilled the task well, demonstrating administrative and executive ability even in military matters.

In the Đinh Sửu year, 1757, he was promoted to Thị giảng of the Hanlin Academy, while also completing the work Quần thư khảo biện. This was a famous scholarly work in which he compared many different sources, analyzed them, and corrected errors in ancient texts. The work demonstrates an objective, careful research method and a critical scholarly mindset rarely seen among Vietnamese scholars in the feudal period.

Diplomatic Mission to the Qing Dynasty

In the Kỷ Mão year, 1759, King Lê Ý Tông passed away, and the court sent an embassy to the Qing dynasty to report the mourning and perform the annual tribute rites. Lê Quý Đôn was appointed Deputy Envoy, bearing the title Earl of Dĩnh Thành, and together with Chief Envoy Trần Huy Mật and Deputy Envoy Trịnh Xuân Chú led the diplomatic mission to China in 1760.

This was one of the important milestones in his diplomatic career. On the journey, Lê Quý Đôn showed courage and national self-respect by objecting to the derogatory terms “barbarian officials” and “barbarian heads” that some Qing officials used to refer to envoys of Đại Việt. After his justified protest, the Qing side changed the form of address to “An Nam tribute envoys,” showing greater respect toward the state of Đại Việt.

During his stay in Yanjing, Lê Quý Đôn’s profound learning was highly appreciated by many Qing scholars and officials. He had opportunities for scholarly exchange with many famous men of letters, such as Minister of War Lương Thi Chinh, Minister of Works Quy Hữu Quang, and many Confucian officials of the time.

In particular, at the Hồng Lô Hall, he met the Korean embassy led by Hong Gye-hui. The two sides exchanged poems, writings, and scholarship in a lively manner. Lê Quý Đôn introduced to them works he had compiled, such as Thánh mô hiền phạm lục, Quần thư khảo biện, and Tiêu Tương bách vịnh. His broad knowledge, talent in responding, and ability to compose poetry and prose in classical Chinese greatly impressed the Korean scholars and earned him much praise. The mission not only helped strengthen diplomatic relations between Đại Việt and the Qing dynasty but also elevated the scholarly standing of Vietnamese intellectuals in East Asia.

After returning from the mission to the Qing dynasty in 1762, Lê Quý Đôn was promoted to Thừa chỉ of the Hanlin Academy, then held the position of Scholar of the Secretariat, responsible for reviewing and determining books in the court. This office specialized in preserving, editing, and compiling court texts and gathered many famous scholars such as Ngô Thì Sĩ. With his broad learning, he quickly became a key figure in the work of editing and revising the national histories.

In 1763, he completed Bắc sứ thông lục, which recorded in detail his mission to the Qing dynasty, including geography, customs, culture, politics, and scholarly exchanges with Chinese and Korean intellectuals. More than a diplomatic travel record, the work also reflects the author’s broad outlook toward the contemporary world.

During the roughly ten years from 1763 to 1772, Lê Quý Đôn was repeatedly assigned to preside over or participate in the Hội examinations, directly selecting talented men for the country. As an examiner, he was known for being strict, fair, and always valuing practical learning. He believed that selecting talented people was the foundation for strengthening the country, because “talented people are the vital energy of the nation.”

Proposals for Administrative Reform

Lê Quý Đôn was not only a scholar but also an official who always cared about reforming the state apparatus. In 1764, facing the reality that many officials abused power, engaged in corruption, and disregarded the law, he submitted a memorial proposing that the court establish a strict legal system in order to restore discipline. Although this recommendation was not accepted by Lord Trịnh, it shows his progressive political thought and sense of responsibility toward the fate of the nation.

Also in that year, he was appointed Đốc đồng of Kinh Bắc, and later transferred to hold the position of Administrative Councillor of Hải Dương. However, seeing that court affairs were increasingly full of problems, and also suffering the pain of losing relatives, he submitted a memorial asking to resign and return to his native place. In his self-explanatory memorial, Lê Quý Đôn cited many reasons, but at a deeper level it reflected his discouragement at the decline of the governing apparatus.

During his time at home, he devoted himself to reading, research, and the compilation of many important works. This is considered one of the most productive periods in his scholarly career.

Return to the Court and Participation in Military Affairs

After Lord Trịnh Doanh passed away, Trịnh Sâm came to power, and at the recommendation of many high officials, especially Nguyễn Bá Lân, Lê Quý Đôn was summoned back to the capital in 1767. He held the position of Thị thư, participated in editing the national histories, and concurrently served as Director of the Quốc Tử Giám, in charge of education and the training of talented men.

In the same year, he was appointed Military Affairs Adviser and followed the army to suppress the uprising of Lê Duy Mật in Thanh Hóa. Although he did not directly command combat, he handled strategic advising, logistics, and military coordination, making important contributions to stabilizing the frontier region.

In 1768, he completed Toàn Việt thi lục, a large-scale anthology recording poetry from earlier dynasties, thereby helping preserve many precious literary works. One year later, he submitted a plan for land reclamation and the establishment of military-agricultural settlements in Thanh Hóa in order to develop the economy, increase revenue for the court, and stabilize the people’s livelihood.

Implementing Many Economic and Administrative Reforms

At the beginning of the 1770s, Lê Quý Đôn’s prestige grew increasingly high. In 1770, he was promoted to Right Vice Minister of the Ministry of Revenue, then Left Vice Minister of the Ministry of Personnel, directly participating in the management of court finance and personnel.

During his inspection of Thanh Hóa, he discovered many problems in the taxation system and therefore proposed the exemption or reduction of outstanding taxes on local products, aquatic products, and poll taxes for the people. These proposals were accepted and implemented by Lord Trịnh, helping ease the burden on the population.

When serving in the Ministry of Personnel, Lê Quý Đôn continued to present four major directions for reform:

Reorganizing the system of selecting, appointing, and using officials.

Rectifying the responsibilities of the official corps.

Revising tax policies in order to increase the effectiveness of financial management.

Reviving customs and educating the people.

These proposals show his comprehensive administrative thought, in which the building of an effective bureaucratic apparatus had to be connected with the improvement of social morality and the people’s livelihood.

In 1772, he was sent to Lạng Sơn to investigate the harassment and abuses of officials and the living conditions of frontier residents. The results of this survey were again used by him as a basis for proposing many administrative reforms.

Serving as Bồi tụng and the Peak of His Writings

In 1773, after a prolonged drought, Lê Quý Đôn submitted to Lord Trịnh a memorial consisting of five important points, emphasizing that in order for the realm to be at peace, the ruler must first govern by virtue, reduce taxes, and care for the people’s livelihood, rather than relying only on prayers or punishments.

Recognizing his ability, Lord Trịnh Sâm appointed him Bồi tụng, equivalent to Deputy Prime Minister, concurrently placed him in charge of the Hữu Hùng unit, and granted him the title Marquis of Dĩnh Thành. This was the peak period of Lê Quý Đôn’s political career.

Also in that year, he completed Vân đài loại ngữ, the first encyclopedic work of Vietnam. The work gathered and systematized knowledge in many fields, including philosophy, history, geography, astronomy, literature, agriculture, medicine, customs, and economics, reflecting the rare encyclopedic mind of its author.

Service in Thuận Hóa and the Compilation of Phủ biên tạp lục

In 1774, when Lord Trịnh Sâm personally led a campaign against Thuận Hóa, Lê Quý Đôn was assigned to serve as Acting Administrator of Thăng Long, managing affairs in the capital.

In 1775, after the Trịnh army captured Thuận Hóa, he was appointed Deputy Administrator and Military Councillor, working together with Bùi Thế Đạt to organize the governing apparatus in the newly occupied territory. During his work there, he conducted a comprehensive survey of the geography, population, economy, administration, military situation, and history of Thuận Hóa and Quảng Nam.

From the results of this field research, he compiled Phủ biên tạp lục, a geographical work of special value, reflecting quite fully the economic and social conditions and the sovereignty of Đại Việt in Thuận Hóa, Quảng Nam, as well as the Hoàng Sa and Trường Sa areas in the eighteenth century. It is considered one of the most important historical sources on Central Vietnam during the Lê-Trịnh period.

Legacy

Lê Quý Đôn left behind a vast scholarly legacy, regarded as one of the greatest achievements of Vietnamese scholarship in the medieval period. With a rich body of writings spanning many fields such as classical studies, history, geography, culture, literature, philosophy, mathematics, astronomy, and bibliography, he has been honored by later generations as a representative polymath of the eighteenth century. Although some works have been lost over time, the surviving books remain precious sources for the study of Vietnamese history, culture, society, and geography.

Lê Quý Đôn’s legacy may be divided into several groups. In the fields of classical studies and philosophy, he compiled works such as Dịch kinh phu thuyết, Thư kinh diễn nghĩa, Xuân thu lược luận, and Tứ thư ước giải, contributing to the annotation and dissemination of Confucian thought. He also left works on astronomy, numerology, and mathematics such as Thái Ất dị giản lục and Toán pháp đề uẩn, reflecting a breadth of knowledge that extended beyond the Confucian classics.

In the field of textual research and encyclopedic studies, Vân Đài loại ngữ is considered his most representative work. It was the first encyclopedia of Vietnam, gathering and systematizing knowledge on many aspects such as astronomy, geography, history, politics, rites, literature, agriculture, medicine, and customs. Together with Quần thư khảo biện and Thánh mô hiền phạm lục, these works demonstrate careful research, an empirical spirit, and a method of synthesizing knowledge that was rare in the scholarly world of the time.

In history and geography, Lê Quý Đôn left many works of lasting value, such as Đại Việt thông sử, Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục, Bắc sứ thông lục, and he also participated in compiling Đại Việt sử ký tục biên. In particular, Phủ biên tạp lục is an important source that comprehensively reflects the economic, social, administrative, and daily life conditions of Đàng Trong in the eighteenth century, while Kiến văn tiểu lục records many valuable materials on Vietnamese history, culture, geography, customs, and famous figures.

In literature, he made great contributions to preserving the nation’s literary heritage through collections such as Toàn Việt thi lục and Hoàng Việt văn hải, while also leaving many of his own writings in Quế Đường thi tập, Quế Đường văn tập, and Liên châu thi tập. These works not only reflect Lê Quý Đôn’s literary talent but also help preserve many works by generations of Vietnamese poets.

His works remain especially valuable historical, geographical, and textual sources for the study of medieval Vietnamese history, culture, and society. With such great contributions, Lê Quý Đôn is regarded as one of the most erudite scholars in the history of the nation, leaving a lasting mark on Vietnam’s treasury of knowledge and culture.

Death

In his final years, Lê Quý Đôn had to witness the increasing decline of the Lê-Trịnh government, divisions within the lord’s residence, the disorderly rise of arrogant soldiers, chaos in officialdom, and the hardship and instability faced by people in many places. In this turbulent context, his health gradually deteriorated. Lê Quý Đôn asked to leave the capital and return to his maternal native village of Nguyễn Xá, now in Hà Nam province, to recover from illness. Although his family cared for him devotedly, his illness did not improve. On the 14th day of the 4th lunar month of the Giáp Thìn year, the 45th year of Cảnh Hưng, corresponding to June 11, 1784, he passed away in his native place at the age of fifty-eight.

The death of Lê Quý Đôn caused great grief among the court and the scholar-officials of the time. Recognizing his great contributions to the country in the fields of politics, education, diplomacy, and scholarship, Lord Trịnh Khải requested King Lê Hiển Tông to suspend court audiences for three days in mourning. The court appointed the scholar Bùi Huy Bích to preside over the funeral, and posthumously granted Lê Quý Đôn the position of Minister of Works in recognition of his services.

Under King Lê Chiêu Thống, Lê Quý Đôn’s contributions continued to be honored by the court when he was further granted the title Duke of Dĩnh. This posthumous honor expressed the court’s high evaluation of a great minister who had devoted his entire life to serving the country.

Although he passed away when the country was entering a period of great upheaval, Lê Quý Đôn left a deep mark on national history. He was not only a diligent high-ranking official but also an outstanding scholar with a vast body of writings, contributing to the preservation and development of the knowledge of Đại Việt. His scholarly and intellectual legacy continued to be inherited, studied, and honored by later generations, making the name Lê Quý Đôn a representative symbol of Vietnam’s tradition of learning and scholarship in the feudal period.

Family

His father was Lê Trọng Thứ, originally named Lê Phú Thứ, who passed the doctoral examination in the Giáp Thìn year, 1724, the second year of the Bảo Thái reign, and once held the position of Minister of Justice, being granted the title Marquis of Nghĩa Phái.

His mother was Trương Thị Ích, daughter of Trương Minh Lượng, a Doctor who once held many important positions in the court.

After passing as Giải nguyên in 1743, Lê Quý Đôn married Lê Thị Trang, the seventh daughter of Lê Hữu Kiều, who passed the doctoral examination in the Mậu Tuất year, 1718. She was a virtuous woman who, together with her husband, cared for the family during the early years of his career. However, she died of illness in 1761 before reaching the age of thirty, leaving Lê Quý Đôn with great grief and six young children.

Regarding his children, Lê Quý Đôn had four sons: Lê Quý Kiệt, Lê Quý Châu, Lê Quý Tá, and Lê Quý Nghị. Among them, Lê Quý Kiệt is the best known because he once sat for the Hội examination in 1775 but became involved in the case of exchanging examination papers with Đinh Thì Trung. The incident caused Lê Quý Kiệt to be punished, while Lê Quý Đôn, though not convicted, also suffered considerable damage to his reputation and political career in his final years.

Assessment and Evaluation

Lê Quý Đôn was one of the most outstanding scholars and representative polymaths in the history of medieval Vietnam. His life was closely connected with service to the court, while he also devoted himself fully to research, compilation, and the dissemination of knowledge. Although he lived in the politically and socially turbulent final period of the Revival Lê dynasty, he maintained a rigorous scholarly spirit and left behind a vast body of writings covering many fields, including history, geography, literature, philosophy, classical studies, bibliography, agriculture, mathematics, and astronomy.

Later generations have regarded Lê Quý Đôn as an all-round polymath, a historian, geographer, cultural figure, and great educator of the nation. The scholar Dương Quảng Hàm once commented that Lê Quý Đôn was “truly a polymath of the late Lê period,” because of his vast body of writings and rare breadth of knowledge. His works not only reflect the intellectual stature of an exceptional individual but also contributed to preserving, systematizing, and developing the scholarly heritage of the nation.

After nearly three centuries, the name and career of Lê Quý Đôn have retained their value. He is regarded as a symbol of studiousness, self-learning, tireless scholarly labor, and the responsibility of intellectuals toward the country. The legacy he left behind has become an important part of Vietnam’s cultural and scholarly treasury, and continues to serve as a precious foundation for later generations of scholars in studying and preserving national history and culture.

References

1. Bùi Hạnh Cẩn (1985), Lê Quý Đôn, Nxb Văn hóa.

2. Dương Quảng Hàm (1986), Việt Nam văn học sử yếu (bản in lần thứ 10), Trung tâm Học liệu xuất bản.

3. Phan Huy Chú (1992), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 1, Nxb Khoa học xã hội.

4. Phan Huy Chú (1992), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 3, Nxb Khoa học xã hội.

5. Thanh Lãng (không ghi năm xuất bản), Bảng lược đồ văn học Việt Nam, quyển thượng, Nxb Sài Gòn.

6. Trần Văn Giáp (2003),Tổng tập dư địa chí Việt Nam, tập 3, Nxb Khoa học xã hội.

7. Văn Tân (2012),Tổng tập dư địa chí Việt Nam, tập 3, Nxb Thanh Niên.

Tiếng Pháp (Français)

Origines

Lê Quý Đôn (1726-1784), dont le nom d’enfance était Lê Danh Phương, le nom de courtoisie Doãn Hậu et le nom littéraire Quế Đường, fut un grand dignitaire, historien, homme de culture et érudit exceptionnel sous la dynastie des Lê restaurés. Grâce à une œuvre écrite immense et à un savoir encyclopédique couvrant de nombreux domaines tels que l’histoire, la géographie, la philosophie, les études classiques, la littérature, l’agronomie et les sciences naturelles, il fut honoré par la postérité comme l’un des plus grands savants du Vietnam à l’époque féodale.

Lê Quý Đôn naquit le 2 août 1726 dans le quartier de Bích Câu, dans la capitale Thăng Long. Son village d’origine était Diên Hà, dans le trấn de Sơn Nam. Il grandit dans une famille où plusieurs générations avaient réussi les concours mandarins et servi comme fonctionnaires, avec une tradition d’amour de l’étude et de respect du confucianisme.

Son père était Lê Trọng Thứ, anciennement appelé Lê Phú Thứ, reçu docteur à la session Giáp Thìn de 1724, qui occupa la fonction de ministre du ministère de la Justice et reçut le titre de marquis Nghĩa Phái. Il était connu comme un homme d’un vaste savoir, intègre, et exerça une influence profonde sur l’éducation de son fils dès l’enfance. La mère de Lê Quý Đôn était Trương Thị Ích, fille du docteur Trương Minh Lượng, un grand dignitaire qui occupa de nombreuses fonctions importantes à la cour et reçut le titre de marquis Hoằng Phái. Élevé dans un milieu familial de tradition lettrée, Lê Quý Đôn reçut très tôt une formation confucéenne systématique et manifesta une intelligence supérieure.

Dès son plus jeune âge, Lê Quý Đôn fut célèbre comme enfant prodige, doté d’une mémoire exceptionnelle et d’une grande capacité à lire largement et à comprendre en profondeur. Selon la tradition, il pouvait retenir le contenu des livres après seulement quelques lectures et maîtrisa très tôt les classiques et l’histoire. Grâce à ses dons remarquables et à une formation rigoureuse, il devint rapidement l’un des intellectuels les plus éminents du XVIIIe siècle, posant les fondations de sa brillante carrière politique et savante.

Carrière

Depuis l’enfance, Lê Quý Đôn fut réputé pour son intelligence, son amour de l’étude et sa mémoire extraordinaire. Né dans une famille de plusieurs générations de lettrés reçus aux concours, il fut très tôt directement instruit par son père dans les études confucéennes et formé selon l’éducation classique des lettrés. Selon la tradition, à cinq ans seulement, il pouvait déjà réciter de nombreux passages du Livre des Odes ; à douze ans, il comprenait la majeure partie des classiques, des commentaires, des livres d’histoire et des écrits des Cent écoles. Cette intelligence lui valut d’être célébré par ses contemporains comme un « enfant prodige » du Nord.

En l’année Quý Hợi, 1743, sous le règne de l’empereur Lê Hiển Tông, alors qu’il n’avait que dix-huit ans, Lê Danh Phương participa au concours provincial dans le trấn de Sơn Nam et arriva premier, recevant le rang de Giải nguyên. Après sa réussite, afin d’éviter de porter le même nom que Nguyễn Danh Phương, chef d’une insurrection paysanne alors opposée à la cour, il prit le nom de Lê Quý Đôn, nom qui resta attaché à sa carrière savante et politique par la suite. Durant cette période, il épousa également Lê Thị Trang, fille du docteur Lê Hữu Kiều, s’alliant ainsi à une autre famille lettrée renommée de son temps.

Bien qu’il fût arrivé premier au concours provincial, la voie de l’avancement de Lê Quý Đôn ne fut pas entièrement favorable. Pendant près de dix ans, il participa plusieurs fois au concours métropolitain sans obtenir le résultat espéré. Au lieu de se décourager, il passa du temps dans son village natal à ouvrir une école, à enseigner, à se consacrer à la recherche et à la rédaction d’ouvrages. Cette période posa précisément les bases de son immense carrière savante ultérieure. En 1749, il acheva le Đại Việt thông sử, également appelé Lê triều thông sử, une œuvre historique de grande valeur, révélant une démarche de recherche rigoureuse alors même qu’il n’était pas encore entré dans la carrière officielle.

En l’année Nhâm Thân, 1752, après près d’une décennie d’études et de recherches assidues, Lê Quý Đôn participa de nouveau au concours métropolitain et arriva brillamment premier, recevant le rang de Hội nguyên. La même année, lors du concours du palais, il obtint le titre de Bảng nhãn, se classant premier parmi les lauréats puisque cette session n’accorda pas le titre de Trạng nguyên. Ainsi, dans les trois grands concours du système mandarinal — le concours provincial, le concours métropolitain et le concours du palais — Lê Quý Đôn obtint chaque fois le plus haut rang, devenant l’une des rares figures de l’histoire des concours vietnamiens à accomplir un tel exploit.

Entrée dans la carrière mandarinale

Après avoir obtenu le grade de docteur, en l’année Quý Dậu, 1753, Lê Quý Đôn fut nommé Thị thư à l’Académie Hàn lâm, organisme chargé de rédiger les édits, décrets, mémoires et documents importants de la cour. Ce fut le début de plus de trente années de service sous la dynastie des Lê restaurés. Grâce à son savoir profond, à sa capacité de traiter rapidement les affaires et à son talent littéraire exceptionnel, il fut rapidement employé avec considération par la cour.

Au printemps de l’année Giáp Tuất, 1754, il fut nommé Toản tu Quốc sử, participant à la compilation et à la révision de l’histoire officielle du royaume. Cette mission exigeait une connaissance approfondie de l’histoire, de la civilisation écrite et des sources documentaires, et reflétait en même temps la confiance particulière que la cour accordait à ses capacités savantes.

En l’année Bính Tý, 1756, Lê Quý Đôn fut envoyé par la cour dans le trấn de Sơn Nam pour inspecter les affaires publiques. Au cours de son travail, il découvrit et sanctionna de nombreux fonctionnaires corrompus et coupables de recevoir des pots-de-vin, contribuant à rétablir la discipline administrative dans la région. Ce succès montre qu’il ne fut pas seulement un érudit profond, mais aussi un mandarin intègre et droit, plaçant toujours la loi et les intérêts de l’État au-dessus de tout.

Cette même année, il fut transféré au palais du seigneur Trịnh pour exercer la fonction de Tri Binh phiên, chargé de certaines affaires militaires du palais seigneurial. Quelques mois plus tard, il reçut encore la mission de coordonner le commandement des armées de Sơn Tây, Tuyên Quang et Hưng Hóa pour attaquer les forces du chef paysan Hoàng Công Chất, actif dans la région du Nord-Ouest. Bien qu’il ne fût pas un général professionnel, Lê Quý Đôn accomplit correctement la mission qui lui avait été confiée, manifestant ses capacités d’administration et de direction jusque dans le domaine militaire.

En l’année Đinh Sửu, 1757, il fut promu Thị giảng de l’Académie Hàn lâm et acheva en même temps l’ouvrage Quần thư khảo biện. Il s’agit d’un célèbre travail de recherche dans lequel il confronta de nombreuses sources différentes, analysa et corrigea les erreurs présentes dans les textes anciens. L’œuvre manifeste une méthode de recherche objective et prudente ainsi qu’un esprit critique scientifique rare chez les érudits vietnamiens de l’époque féodale.

Mission diplomatique auprès des Qing

En l’année Kỷ Mão, 1759, l’empereur Lê Ý Tông mourut. La cour envoya une ambassade auprès de la dynastie Qing afin d’annoncer le deuil et d’accomplir le tribut annuel. Lê Quý Đôn fut nommé vice-ambassadeur, avec le titre de comte Dĩnh Thành, et accompagna l’ambassadeur en chef Trần Huy Mật ainsi que le vice-ambassadeur Trịnh Xuân Chú à la tête de la mission diplomatique envoyée en Chine en 1760.

Ce fut l’un des jalons importants de sa carrière diplomatique. Sur la route de l’ambassade, Lê Quý Đôn manifesta sa fermeté et sa fierté nationale en protestant contre les appellations méprisantes « fonctionnaires barbares » et « chefs barbares » que certains mandarins Qing utilisaient pour désigner les envoyés du Đại Việt. Après sa protestation légitime, la cour Qing changea cette appellation en « envoyés tributaires d’An Nam », exprimant un plus grand respect envers le Đại Việt.

Durant son séjour à Yên Kinh, le savoir profond de Lê Quý Đôn fut hautement apprécié par de nombreux érudits et mandarins de la cour Qing. Il eut l’occasion d’échanger avec plusieurs lettrés célèbres, tels que le ministre de la Guerre Lương Thi Chinh, le ministre des Travaux publics Quy Hữu Quang et de nombreux lettrés confucéens de l’époque.

En particulier, au pavillon Hồng Lô, il rencontra la mission diplomatique coréenne conduite par Hồng Khải Hi. Les deux parties échangèrent avec animation poésie, prose et savoir. Lê Quý Đôn leur présenta des ouvrages qu’il avait lui-même composés, tels que Thánh mô hiền phạm lục, Quần thư khảo biện et Tiêu Tương bách vịnh. Son immense érudition, son talent de réponse et sa capacité à composer en chinois classique suscitèrent l’admiration profonde des érudits coréens, qui lui adressèrent de nombreux éloges. Cette mission ne contribua pas seulement à consolider les relations diplomatiques entre le Đại Việt et les Qing ; elle éleva aussi le prestige savant des intellectuels vietnamiens dans l’espace est-asiatique.

Après son retour de la mission auprès des Qing en 1762, Lê Quý Đôn fut promu Thừa chỉ de l’Académie Hàn lâm, puis occupa la fonction de Học sĩ Bí thư các, chargé de réviser et d’approuver les livres de la cour. Il s’agissait d’un organisme spécialisé dans la conservation, la correction et la compilation des ouvrages de la cour, réunissant de nombreux érudits célèbres comme Ngô Thì Sĩ. Grâce à son vaste savoir, il devint rapidement une figure centrale du travail d’édition et de révision de l’histoire nationale.

En 1763, il acheva le Bắc sứ thông lục, qui consigne de manière complète sa mission diplomatique auprès des Qing, depuis la géographie, les coutumes, la culture et la politique jusqu’aux échanges savants avec les intellectuels chinois et coréens. L’œuvre n’est pas seulement un récit diplomatique ; elle reflète aussi l’ouverture de son regard sur le monde de son temps.

Pendant une dizaine d’années, de 1763 à 1772, Lê Quý Đôn fut à plusieurs reprises chargé de présider ou de participer aux concours métropolitains, sélectionnant directement les talents pour le pays. Dans son rôle d’examinateur, il fut réputé pour sa rigueur, son impartialité et son attachement au savoir véritable. Il estimait que la sélection des hommes de talent était le fondement de la consolidation de l’État, car « les talents sont le souffle vital du pays ».

Propositions de réforme administrative

Lê Quý Đôn ne fut pas seulement un érudit ; il fut aussi un mandarin constamment préoccupé par la réforme de l’appareil d’État. En 1764, face à la situation où de nombreux fonctionnaires abusaient de leur pouvoir, se livraient à la corruption et méprisaient la loi, il présenta un mémoire demandant à la cour d’établir un système juridique strict afin de restaurer l’ordre. Bien que cette proposition n’ait pas été acceptée par le seigneur Trịnh, elle révèle sa pensée politique avancée et son sens des responsabilités devant le destin du pays.

La même année, il fut nommé Đốc đồng de Kinh Bắc, puis transféré à la fonction de Tham chính de Hải Dương. Cependant, constatant les nombreux dysfonctionnements de la cour et éprouvant en même temps la douleur de la perte d’un proche, il présenta un mémoire demandant à quitter la carrière officielle pour retourner dans son village natal. Dans ce mémoire d’explication personnelle, Lê Quý Đôn invoqua plusieurs raisons, mais plus profondément, il exprimait son découragement face à la dégradation de l’appareil gouvernemental.

Pendant son séjour au village, il se consacra à la lecture, à la recherche et à la rédaction de nombreux ouvrages importants. Cette période est considérée comme l’une des plus fécondes de sa carrière savante.

Retour à la cour et participation aux affaires militaires

Après la mort du seigneur Trịnh Doanh, Trịnh Sâm prit le pouvoir et, sur la proposition de plusieurs grands dignitaires, notamment Nguyễn Bá Lân, Lê Quý Đôn fut rappelé à la capitale en 1767. Il occupa la fonction de Thị thư, participa à l’édition de l’histoire nationale et cumula la fonction de Tư nghiệp du Quốc Tử Giám, chargé de l’éducation et de la formation des talents.

Cette même année, il fut nommé Tán lý quân vụ et suivit l’armée chargée de réprimer le soulèvement de Lê Duy Mật à Thanh Hóa. Bien qu’il ne commandât pas directement les combats, il assuma les tâches de conseil stratégique, de logistique et de coordination militaire, contribuant de manière importante à la stabilisation de la région frontalière.

En 1768, il acheva le Toàn Việt thi lục, vaste anthologie consignant les poèmes des dynasties antérieures, contribuant à préserver de nombreuses œuvres littéraires précieuses. L’année suivante, il présenta encore un plan de défrichement des terres et d’établissement de domaines agricoles à Thanh Hóa, afin de développer l’économie, d’augmenter les ressources de la cour et de stabiliser la vie du peuple.

Nombreuses réformes économiques et administratives

Au début des années 1770, le prestige de Lê Quý Đôn devint de plus en plus grand. En 1770, il fut promu vice-ministre de droite du ministère des Finances, puis vice-ministre de gauche du ministère des Mandarins, participant directement à la gestion des finances et du personnel de la cour.

Lors de son inspection à Thanh Hóa, il découvrit de nombreux défauts dans le régime fiscal et proposa d’exempter ou de réduire les taxes sur les produits locaux, les produits aquatiques et les impôts personnels encore dus par le peuple. Ces propositions furent acceptées par le seigneur Trịnh et mises en application, contribuant à alléger les charges pesant sur la population.

Lorsqu’il fut en charge du ministère des Mandarins, Lê Quý Đôn présenta encore quatre grandes orientations de réforme :

Réorganiser le système de nomination et d’utilisation des fonctionnaires.

Rectifier les responsabilités de l’ensemble des mandarins.

Modifier la politique fiscale afin d’accroître l’efficacité de la gestion financière.

Revigorer les mœurs et éduquer le peuple.

Ces propositions manifestent sa pensée administrative globale, selon laquelle la construction d’un appareil administratif efficace devait être liée à l’élévation de la morale sociale et à l’amélioration de la vie du peuple.

En 1772, il fut envoyé à Lạng Sơn pour enquêter sur les vexations commises par les fonctionnaires et sur la vie des habitants de la région frontalière. Les résultats de cette enquête lui servirent encore de base pour proposer de nombreuses mesures de réforme administrative.

Fonction de Bồi tụng et apogée de l’œuvre écrite

En 1773, après une longue période de sécheresse, Lê Quý Đôn présenta au seigneur Trịnh un mémoire en cinq points importants, soulignant que, pour obtenir la paix dans le pays, il fallait d’abord gouverner par la vertu, réduire les impôts et prendre soin de la vie du peuple, plutôt que de se limiter aux prières rituelles ou aux châtiments.

Reconnaissant ses capacités, le seigneur Trịnh Sâm le nomma Bồi tụng, fonction équivalente à celle de vice-premier ministre, lui confia en même temps la gestion de l’unité Hữu Hùng et lui accorda le titre de marquis Dĩnh Thành. Ce fut le sommet de la carrière politique de Lê Quý Đôn.

La même année, il acheva le Vân đài loại ngữ, première encyclopédie du Vietnam. L’ouvrage rassemble et systématise les connaissances dans de nombreux domaines tels que la philosophie, l’histoire, la géographie, l’astronomie, la littérature, l’agriculture, la médecine, les coutumes et l’économie, reflétant l’esprit encyclopédique rare de son auteur.

Mission à Thuận Hóa et rédaction du Phủ biên tạp lục

En 1774, lorsque le seigneur Trịnh Sâm mena personnellement l’expédition contre Thuận Hóa, Lê Quý Đôn fut chargé de la fonction de Lưu thủ de Thăng Long, administrant les affaires de la capitale.

En 1775, après la prise de Thuận Hóa par les troupes Trịnh, il fut nommé Hiệp trấn Tham tán quân cơ, travaillant avec Bùi Thế Đạt à organiser l’appareil administratif de cette région nouvellement contrôlée. Durant son séjour, il mena une enquête complète sur la géographie, la population, l’économie, l’administration, les affaires militaires et l’histoire du pays de Thuận Hóa-Quảng Nam.

À partir des résultats de ses recherches de terrain, il compila le Phủ biên tạp lục, une œuvre de géographie régionale d’une valeur particulière, reflétant de manière assez complète la situation économique, sociale et la souveraineté du Đại Việt dans les régions de Thuận Hóa, Quảng Nam, ainsi que dans les zones de Hoàng Sa et Trường Sa au XVIIIe siècle. Cet ouvrage est considéré comme l’une des sources historiques les plus importantes sur le Centre du Vietnam à l’époque Lê-Trịnh.

Héritage

Lê Quý Đôn laissa un immense héritage savant, considéré comme l’une des plus grandes réalisations du savoir vietnamien à l’époque médiévale. Grâce à une production abondante couvrant de nombreux domaines tels que les études classiques, l’histoire, la géographie, la culture, la littérature, la philosophie, les mathématiques, l’astronomie et la bibliographie, il fut honoré par la postérité comme le savant représentatif du XVIIIe siècle. Bien que certains ouvrages aient disparu au fil du temps, les livres conservés demeurent des sources précieuses pour l’étude de l’histoire, de la culture, de la société et de la géographie du Vietnam.

L’héritage de Lê Quý Đôn peut être divisé en plusieurs groupes. Dans le domaine des études classiques et de la philosophie, il compila des ouvrages tels que Dịch kinh phu thuyết, Thư kinh diễn nghĩa, Xuân thu lược luận et Tứ thư ước giải, contribuant à expliquer et à diffuser la pensée confucéenne. Il laissa également des travaux sur l’astronomie, la numérologie et les mathématiques, tels que Thái Ất dị giản lục et Toán pháp đề uẩn, reflétant une compréhension étendue dépassant le cadre des classiques confucéens.

Dans le domaine de la recherche bibliographique et encyclopédique, Vân Đài loại ngữ est considéré comme son œuvre la plus représentative. C’est la première encyclopédie du Vietnam, rassemblant et systématisant les connaissances sur de nombreux aspects tels que l’astronomie, la géographie, l’histoire, la politique, les rites, la littérature, l’agriculture, la médecine et les coutumes. Avec Quần thư khảo biện et Thánh mô hiền phạm lục, ces travaux révèlent une démarche de recherche prudente, un esprit empirique et une méthode de synthèse du savoir rare dans le monde savant de son temps.

Dans les domaines de l’histoire et de la géographie, Lê Quý Đôn laissa de nombreux ouvrages de valeur durable, tels que Đại Việt thông sử, Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục, Bắc sứ thông lục, et participa à la compilation du Đại Việt sử ký tục biên. En particulier, Phủ biên tạp lục constitue une source importante reflétant de manière globale la situation économique, sociale, administrative et la vie quotidienne du Đàng Trong au XVIIIe siècle, tandis que Kiến văn tiểu lục consigne de nombreux documents précieux sur l’histoire, la culture, la géographie, les coutumes et les personnages célèbres du Vietnam.

Dans le domaine littéraire, il joua un grand rôle dans la préservation de l’héritage littéraire national à travers des recueils tels que Toàn Việt thi lục et Hoàng Việt văn hải. Il laissa également de nombreuses compositions personnelles dans Quế Đường thi tập, Quế Đường văn tập et Liên châu thi tập. Ces ouvrages ne reflètent pas seulement le talent littéraire de Lê Quý Đôn, mais contribuent aussi à conserver de nombreuses œuvres des générations de poètes vietnamiens.

Ses œuvres demeurent jusqu’à aujourd’hui des sources historiques, géographiques et bibliographiques d’une valeur particulière pour l’étude de l’histoire, de la culture et de la société vietnamiennes à l’époque médiévale. Grâce à ces grandes contributions, Lê Quý Đôn est considéré comme l’un des érudits les plus savants de l’histoire nationale, laissant une empreinte durable dans le patrimoine intellectuel et culturel du Vietnam.

Décès

Dans les dernières années de sa vie, Lê Quý Đôn dut assister au déclin croissant du gouvernement Lê-Trịnh, aux divisions internes du palais seigneurial, à l’agitation des soldats arrogants, au désordre du monde mandarinal et à la misère ainsi qu’à l’instabilité qui frappaient la population en de nombreux lieux. Dans ce contexte plein de bouleversements, sa santé déclina progressivement. Lê Quý Đôn demanda à quitter la capitale pour retourner dans le village maternel de Nguyễn Xá, aujourd’hui rattaché à la province de Hà Nam, afin d’y soigner sa maladie. Bien que sa famille prît soin de lui avec dévouement, son état ne s’améliora pas. Le 14e jour du 4e mois de l’année Giáp Thìn, 45e année de Cảnh Hưng, soit le 11 juin 1784, il mourut dans son village natal, à l’âge de 58 ans.

La disparition de Lê Quý Đôn suscita une profonde affliction à la cour et parmi les lettrés de son temps. Reconnaissant ses grandes contributions au pays dans les domaines politique, éducatif, diplomatique et savant, le seigneur Trịnh Khải demanda à l’empereur Lê Hiển Tông de suspendre les audiences pendant trois jours en signe de deuil. La cour chargea le lettré Bùi Huy Bích de présider les funérailles et conféra à titre posthume à Lê Quý Đôn la fonction de ministre du ministère des Travaux publics, afin de reconnaître ses mérites.

Sous le règne de l’empereur Lê Chiêu Thống, les contributions de Lê Quý Đôn continuèrent à être honorées par la cour, qui lui conféra à titre supplémentaire le titre de duc Dĩnh Quận. Cette distinction posthume exprimait la haute appréciation de la cour envers un grand dignitaire qui avait consacré toute sa vie au service du pays.

Bien qu’il soit mort au moment où le pays entrait dans une période de nombreux bouleversements, Lê Quý Đôn laissa une empreinte profonde dans l’histoire nationale. Il ne fut pas seulement un grand dignitaire diligent ; il fut aussi un érudit exceptionnel, auteur d’une œuvre immense, contribuant à préserver et à développer le savoir du Đại Việt. Son héritage savant et intellectuel continua à être transmis, étudié et honoré par les générations suivantes, faisant du nom de Lê Quý Đôn un symbole représentatif de la tradition d’amour de l’étude et du savoir vietnamien à l’époque féodale.

Famille

Son père était Lê Trọng Thứ, initialement nommé Lê Phú Thứ. Il fut reçu docteur à la session Giáp Thìn, en 1724, sous la deuxième année de Bảo Thái, occupa la fonction de ministre du ministère de la Justice et reçut le titre de marquis Nghĩa Phái.

Sa mère était Trương Thị Ích, fille de Trương Minh Lượng, un docteur qui occupa de nombreuses fonctions importantes à la cour.

Après avoir obtenu le rang de Giải nguyên en 1743, Lê Quý Đôn épousa Lê Thị Trang, septième fille de Lê Hữu Kiều, docteur reçu à la session Mậu Tuất de 1718. Elle était une femme vertueuse, qui prit soin de sa famille avec son mari durant les premières années de sa carrière. Cependant, elle mourut de maladie en 1761, avant l’âge de trente ans, laissant à Lê Quý Đôn une grande douleur ainsi que six jeunes enfants.

Concernant ses enfants, Lê Quý Đôn eut quatre fils : Lê Quý Kiệt, Lê Quý Châu, Lê Quý Tá et Lê Quý Nghị. Parmi eux, Lê Quý Kiệt est le plus connu, car il participa au concours métropolitain de 1775 mais fut impliqué dans l’affaire de l’échange de copies d’examen avec Đinh Thì Trung. Cette affaire entraîna la punition de Lê Quý Kiệt ; quant à Lê Quý Đôn, bien qu’il ne fût pas condamné, sa réputation et sa carrière politique en furent sensiblement affectées dans les dernières années de sa vie.

Appréciations et évaluations

Lê Quý Đôn est l’un des érudits exceptionnels et l’un des savants les plus représentatifs de l’histoire médiévale du Vietnam. Sa vie fut liée au service de la cour, mais il consacra en même temps tout son cœur à la recherche, à la rédaction et à la diffusion du savoir. Bien qu’il vécût dans la période troublée de la fin des Lê restaurés, marquée par des bouleversements politiques et sociaux, il conserva toujours un esprit savant rigoureux, laissant une œuvre immense couvrant de nombreux domaines tels que l’histoire, la géographie, la littérature, la philosophie, les études classiques, la bibliographie, l’agronomie, les mathématiques et l’astronomie.

La postérité considère Lê Quý Đôn comme un savant complet, un historien, géographe, homme de culture et grand éducateur de la nation. Le chercheur Dương Quảng Hàm remarqua autrefois que Lê Quý Đôn était « véritablement un savant à la fin de la dynastie Lê », en raison de l’ampleur de ses écrits et de l’étendue rare de son savoir. Ses œuvres ne reflètent pas seulement la stature intellectuelle d’un individu exceptionnel, mais contribuent aussi à préserver, systématiser et développer l’héritage savant de la nation.

Après près de trois siècles, le nom et la carrière de Lê Quý Đôn conservent toute leur valeur. Il est considéré comme un symbole de l’esprit studieux, de la volonté d’autoformation, du travail savant inlassable et de la responsabilité de l’intellectuel envers le pays. L’héritage qu’il a laissé est devenu une part importante du patrimoine culturel et intellectuel vietnamien, et continue de constituer une base précieuse pour les générations de chercheurs dans l’étude et la préservation de l’histoire et de la culture nationales.

Documents de référence

1. Bùi Hạnh Cẩn (1985), Lê Quý Đôn, Nxb Văn hóa.

2. Dương Quảng Hàm (1986), Việt Nam văn học sử yếu (bản in lần thứ 10), Trung tâm Học liệu xuất bản.

3. Phan Huy Chú (1992), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 1, Nxb Khoa học xã hội.

4. Phan Huy Chú (1992), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 3, Nxb Khoa học xã hội.

5. Thanh Lãng (không ghi năm xuất bản), Bảng lược đồ văn học Việt Nam, quyển thượng, Nxb Sài Gòn.

6. Trần Văn Giáp (2003),Tổng tập dư địa chí Việt Nam, tập 3, Nxb Khoa học xã hội.

7. Văn Tân (2012),Tổng tập dư địa chí Việt Nam, tập 3, Nxb Thanh Niên.

Tiếng Trung (中文)

身世

黎贵惇（1726—1784），幼名黎名芳，字允厚，号桂堂，是后黎中兴时期的一位大臣、史学家、文化家和杰出学者。凭借数量宏富的著作以及遍及史学、地理、哲学、经学、文学、农学和自然学等多方面的渊博知识，他被后世推崇为越南封建时代最伟大的博学家之一。

黎贵惇于1726年8月2日出生在升龙京城碧沟坊。其祖籍在山南镇延河村。他成长于一个世代科举入仕、重视学问和儒学传统的家庭。

其父为黎仲庶，旧名黎富庶，于甲辰科（1724）考中进士，曾任刑部尚书，被封为义派侯。他以博学、清廉著称，对儿子自幼教育影响深远。黎贵惇的母亲为张氏益，是进士张明亮之女。张明亮是一位曾在朝廷担任多项重要职务、并被封为弘派侯的大臣。成长于科举世家之中，黎贵惇很早便系统接受儒学教育，并显露出超乎常人的聪慧资质。

黎贵惇自幼便以神童闻名，记忆力极佳，读书广博而理解深刻。相传，他只需读书数遍便能记住书中内容，并很早便精通经史。凭借出众天资和严格训练，他很快成为十八世纪最杰出的知识分子之一，为日后辉煌的政治与学术事业奠定了基础。

事业

黎贵惇自幼便以聪明、好学和记忆力非凡而闻名。他成长于世代科举之家，很早便由父亲亲自教授儒学，并按照儒家经典教育体系进行训练。相传，五岁时他已能背诵《诗经》中的许多篇章；十二岁时，已通晓大部分经书、传注、史书以及诸子百家著作。他的聪慧使当时之人称赞他为北地“神童”。

癸亥年（1743），黎显宗朝时，年仅十八岁的黎名芳参加山南镇乡试并考中第一名，列为解元。考中之后，为避免与当时正在反抗朝廷的农民起义首领阮名芳重名，他改名为黎贵惇，这一名字后来与他的学术和政治事业紧密相连。也是在这一时期，他与进士黎有乔之女黎氏庄成婚，由此继续与当时著名的科举家族建立联系。

虽然在乡试中名列第一，但黎贵惇的仕途进取并非完全顺利。在此后近十年中，他多次参加会试，却未能取得预期成绩。他并未因此灰心，而是在乡里开馆授徒，专心研究和著述。正是这一阶段，为他日后宏大的学术事业奠定了基础。1749年，他完成《大越通史》，又称《黎朝通史》，这是一部具有很高价值的历史著作，体现出他尚未进入官场时便已具备严谨的考据思维。

到壬申年（1752），经过近十年勤奋学习与研究，黎贵惇再次参加会试，并出色地考中第一名，列为会元。在同年的殿试中，他又考中榜眼。由于该科未取状元，所以他实际位居录取者之首。由此，在科举制度中最重要的乡试、会试和殿试三项考试中，黎贵惇均取得最高等级的成绩，成为越南科举史上少数具有这一特殊成就的人物之一。

步入官场

考中大科后，癸酉年（1753），黎贵惇被任命为翰林院侍书。翰林院专门负责起草诏、制、表以及朝廷重要文书。这是他三十余年侍奉后黎中兴朝廷的开端。凭借深厚学问、敏捷的办事能力和卓越文才，他很快受到朝廷重用。

甲戌年（1754）春，他被任命为国史纂修，参与国史编纂和整理。此项任务要求对历史、文献和典籍具有深广知识，也反映出朝廷对其学术能力的特殊信任。

丙子年（1756），黎贵惇受朝廷派遣前往山南镇监察公务。在工作过程中，他发现并处理了许多贪污、受贿的官吏，有助于整顿地方行政纪律。这一成绩表明，他不仅是一位博学的学者，也是一位清廉刚正、始终把法度和国家利益置于首位的官员。

同年，他被调至郑主府，担任知兵番，负责郑主府部分军事事务。仅数月后，他又受命协同指挥山西、宣光、兴化等各路军队，进攻活动于西北地区的农民首领黄公质势力。虽然他并非职业武将，但仍出色完成任务，显示出在军事领域的管理和调度能力。

丁丑年（1757），他升任翰林院侍讲，同时完成《群书考辨》。这是著名的考据著作，其中他对照多种资料来源，分析并订正古籍中的错讹。该书体现出客观、谨慎的研究方法和科学批判思维，在越南封建时代学者中颇为少见。

出使清朝

己卯年（1759），黎懿宗去世，朝廷派遣使团前往清朝报丧，并行岁贡之礼。黎贵惇被任命为副使，带颖城伯爵位，与正使陈辉密、副使郑春澍一同率领外交使团，于1760年出使中国。

这是他外交生涯中的重要里程碑之一。在出使途中，黎贵惇展现了气节和民族自尊，对清朝一些官员用来称呼大越使臣的带有轻蔑意味的“夷官”“夷目”等称谓表示反对。在他的正当抗议之后，清廷方面改用“安南贡使”的称呼，表现出对大越国家更为尊重的态度。

在停留燕京期间，黎贵惇的渊博学问受到清朝许多学者和官员的高度评价。他有机会与许多著名士人进行学术交流，如兵部尚书梁诗正、工部尚书归有光以及当时多位儒臣。

尤其是在鸿胪寺，他遇到由洪启禧率领的朝鲜使臣团。双方热烈交流诗文和学术。黎贵惇向他们介绍自己编纂的《圣模贤范录》《群书考辨》和《潇湘百咏》等作品。他广博的知识、应对才能以及以汉文创作诗文的能力，使朝鲜学者十分钦佩，并给予许多赞誉。此次出使不仅有助于巩固大越与清朝的邦交关系，也提升了越南知识界在东亚区域内的学术地位。

1762年出使清朝归来后，黎贵惇升任翰林院承旨，随后担任秘书阁学士，负责宫中书籍的审定工作。秘书阁是朝廷专门收藏、校订和编纂典籍的机构，汇集了吴时仕等许多著名学者。凭借深厚学识，黎贵惇很快成为国史编辑和整理工作中的核心人物。

1763年，他完成《北使通录》，详细记录出使清朝的经历，内容涉及地理、风俗、文化、政治，以及与中国、朝鲜知识界的学术交流。此书不仅是一部外交纪行，也反映出作者面对当时世界的开阔视野。

从1763年至1772年的约十年间，黎贵惇多次受命主持或参与会试，直接为国家选拔人才。担任考官时，他以严谨、公正和重视实学著称。他认为选拔贤才是巩固国家的根本，因为“人才是国家的元气”。

行政改革建议

黎贵惇不仅是一位学者，也是一位始终关心国家机器改革的官员。1764年，面对许多官吏滥权、贪污、轻视法律的现实，他上疏建议朝廷建立严明的法制体系，以恢复纲纪。尽管这一建议未被郑主采纳，但它显示出他进步的政治思想和对国家命运的责任感。

同年，他被任命为京北督同，后转任海阳参政。然而，看到朝政日益弊病丛生，又遭遇亲人离世之痛，他上疏请求辞官回乡。在自陈表中，黎贵惇列举了多项理由，但更深层的原因，是对政权机器衰败状况感到失望。

在乡居期间，他专心读书、考据并编纂许多重要著作。这被视为他学术事业中最充实的阶段之一。

重返朝廷并参与军务

郑楹去世后，郑森掌权。在多位大臣，尤其是阮伯麟的建议下，黎贵惇于1767年被召回京城。他担任侍书，参与国史编辑，同时兼任国子监司业，负责教育和人才培养事务。

同年，他被任命为赞理军务，随军前往清化平定黎维密起事。虽然不直接指挥战斗，但他负责战略参谋、后勤和军务协调，对稳定边境地区作出了重要贡献。

1768年，他完成《全越诗录》，这是一部大规模诗歌选集，记录历代诗作，有助于保存许多珍贵文学作品。一年后，他继续进呈在清化开垦田地和设立屯田的计划，以发展经济、增加朝廷收入并稳定百姓生活。

实施多项经济与行政改革

1770年代初，黎贵惇的声望日益提高。1770年，他升任户部右侍郎，后任吏部左侍郎，直接参与朝廷财政与人事管理。

在清化巡查过程中，他发现赋税制度存在许多弊端，于是建议免减百姓积欠的土产税、水产税和人丁税等。这些建议获得郑主采纳并付诸实施，有助于减轻民众负担。

担任吏部职务时，黎贵惇继续提出四项重大改革方向：

改革官员选拔、任用制度。

整顿官员职责。

修改税收政策，以提升财政管理效率。

振兴风俗，教化百姓。

这些建议体现出他的全面治理思想，认为建立有效行政体系必须与提升社会道德和改善民生相结合。

1772年，他被派往谅山，调查官吏侵扰百姓以及边境居民生活状况。此次调查结果继续被他用作提出多项行政改革措施的依据。

担任陪 tụng与著述高峰

1773年，一场长期旱灾之后，黎贵惇向郑主呈上包含五项重要内容的奏议，强调若要天下太平，首先应当施行德治、减轻赋税、照顾百姓生活，而不是仅仅祈祷禳灾或依靠刑罚。

郑森看到他的能力，任命他为陪 tụng，相当于副宰相，兼管右雄军，并赐爵颖城侯。这是黎贵惇政治事业的高峰时期。

同年，他完成《云台类语》，这是越南第一部百科全书式著作。该书汇集并系统整理哲学、历史、地理、天文、文学、农业、医学、风俗、经济等多个领域的知识，反映出作者罕见的博学思维。

在顺化任职与编纂《抚边杂录》

1774年，郑森亲自率军进攻顺化时，黎贵惇受命留守升龙，处理京城事务。

1775年，郑军攻占顺化后，他被任命为协镇参赞军机，配合裴世达组织对新接管地区的治理机构。在此任职期间，他对顺化—广南地区的地理、居民、经济、行政、军事和历史进行了全面调查。

根据实际考察结果，他编纂《抚边杂录》。这是一部极具价值的地方志著作，较完整地反映了十八世纪大越在顺化、广南以及黄沙、长沙地区的经济、社会状况和主权情况。该书被视为关于后黎—郑氏时期越南中部地区最重要的历史资料之一。

遗产

黎贵惇留下了极为宏富的学术遗产，被视为越南中世纪学术最伟大的成就之一。其著作内容丰富，涵盖经学、史学、地理、文化、文学、哲学、数学、天文和目录学等多方面，因此被后世尊为十八世纪代表性的博学家。尽管部分著作已随时间流失，现存书籍仍是研究越南历史、文化、社会和地理的珍贵资料。

黎贵惇的遗产可分为多个类别。在经学和哲学领域，他编纂了《易经肤说》《书经衍义》《春秋略论》《四书约解》等著作，有助于注释和传播儒家思想。他还留下关于天文、术数和数学的研究成果，如《太乙异简录》和《算法提蕴》，反映出其知识范围已超越儒家经典本身。

在典籍考据和百科类著作方面，《云台类语》被视为最具代表性的作品。这是越南第一部百科全书，汇集并系统化天文、地理、历史、政治、礼仪、文学、农业、医学和风俗等多方面知识。与《群书考辨》《圣模贤范录》一同，这些著作体现出严谨考据、实证精神和综合知识的方法，在当时学界十分少见。

在史学和地理领域，黎贵惇留下许多具有长久价值的著作，如《大越通史》《抚边杂录》《见闻小录》《北使通录》，并参与编纂《大越史记续编》。其中，《抚边杂录》是全面反映十八世纪南河经济、社会、行政和生活状况的重要资料；《见闻小录》则记录了许多关于越南历史、文化、地理、风俗和名人的珍贵资料。

在文学方面，他通过《全越诗录》《皇越文海》等文集，为保存民族文学遗产作出了重要贡献，同时也留下了自己的创作，如《桂堂诗集》《桂堂文集》和《联珠诗集》。这些作品不仅反映了黎贵惇的文学才能，也有助于保存越南历代诗人的许多作品。

他的著作至今仍是研究越南中世纪历史、文化和社会的重要史料、地方志和典籍。凭借这些巨大贡献，黎贵惇被评价为越南民族史上最博学的学者之一，并在越南知识与文化宝库中留下了持久印记。

去世

晚年，黎贵惇目睹黎—郑朝政日益衰弱，郑主府内部纷争，骄兵横行，官场混乱，多地百姓陷入饥困与不安。在这一充满变动的背景下，他的健康日渐衰退。黎贵惇请求离开京城，回到外祖家所在的阮舍村，即今河南省一带，休养治病。尽管家人尽心照料，他的病情仍未好转。景兴四十五年甲辰四月十四日，即1784年6月11日，他在故乡去世，享年五十八岁。

黎贵惇的离世，使朝廷和当时士夫界深感哀痛。鉴于他在政治、教育、外交和学术等领域对国家作出的巨大贡献，郑启奏请黎显宗皇帝罢朝三日以示悼念。朝廷派名士裴辉璧主持丧礼，同时追赠黎贵惇工部尚书之职，以表彰其功劳。

到黎昭统皇帝时期，黎贵惇的贡献继续受到朝廷尊崇，他被加封为颖郡公。这一追赠体现了朝廷对一位终生奉献国家的大臣的高度评价。

虽然他在国家即将进入大变动时期时去世，黎贵惇仍在民族历史上留下深刻印记。他不仅是一位勤勉的大臣，更是一位杰出学者，以宏富著作保存和发展大越知识传统。他的学术和思想遗产继续被后世继承、研究和尊崇，使黎贵惇之名成为越南封建时代好学传统与学术精神的代表性象征。

家属

其父为黎仲庶，原名黎富庶，于甲辰科考中进士，即保泰二年（1724），曾任刑部尚书，被封为义派侯。

其母为张氏益，是张明亮之女。张明亮是一位曾在朝廷担任多项重要职务的进士。

1743年考中解元之后，黎贵惇与黎氏庄成婚。黎氏庄是戊戌科（1718）进士黎有乔的第七女。她贤淑有德，在黎贵惇事业初期与丈夫共同照顾家庭。然而，她于1761年因病去世，年未满三十，给黎贵惇留下巨大伤痛以及六名年幼子女。

关于子女，黎贵惇有四个儿子：黎贵杰、黎贵珠、黎贵佐和黎贵毅。其中，黎贵杰最为人所知，因为他曾参加1775年会试，却卷入与丁时中调换试卷的案件。此事导致黎贵杰受罚，而黎贵惇虽然未被定罪，但其声誉和晚年政治生涯也受到不小影响。

认定与评价

黎贵惇是越南中世纪历史上最杰出的学者和代表性博学家之一。他的一生既与侍奉朝廷的事业相连，也将全部心力投入研究、著述和传播知识之中。尽管生活在政治与社会剧烈动荡的后黎中兴末期，他仍保持严谨的学术精神，留下宏富著作，涵盖史学、地理、文学、哲学、经学、目录学、农学、数学和天文学等多种领域。

后世评价黎贵惇为全才型博学家，是民族史上伟大的史家、地理学家、文化家和教育家。学者杨广涵曾评论说，黎贵惇“确实是黎末的一位博学家”，因为他著述宏富，知识渊博罕见。他的作品不仅反映出一位杰出个人的智慧高度，也有助于保存、系统化和发展民族学术遗产。

历经近三百年，黎贵惇的名声和事业仍保持其价值。他被视为好学精神、自学意志、持续学术劳动以及知识分子对国家责任感的象征。他留下的遗产已成为越南文化与学术宝库的重要组成部分，并继续为后世学者研究和保存民族历史文化提供珍贵基础。

参考资料

1. Bùi Hạnh Cẩn (1985), Lê Quý Đôn, Nxb Văn hóa.

2. Dương Quảng Hàm (1986), Việt Nam văn học sử yếu (bản in lần thứ 10), Trung tâm Học liệu xuất bản.

3. Phan Huy Chú (1992), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 1, Nxb Khoa học xã hội.

4. Phan Huy Chú (1992), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 3, Nxb Khoa học xã hội.

5. Thanh Lãng (không ghi năm xuất bản), Bảng lược đồ văn học Việt Nam, quyển thượng, Nxb Sài Gòn.

6. Trần Văn Giáp (2003),Tổng tập dư địa chí Việt Nam, tập 3, Nxb Khoa học xã hội.

7. Văn Tân (2012),Tổng tập dư địa chí Việt Nam, tập 3, Nxb Thanh Niên.