Chùa Cổ Am – Diễn Châu, Nghệ An

Tên gọi và vị trí địa lý

Chùa Cổ Am tọa lạc tại xã Diễn Minh, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An. Ngôi chùa này nằm trong quần thể di tích lịch sử văn hóa Lèn Hai Vai, cách trung tâm thành phố Vinh 46,7 km.

Lịch sử và nhân vật

Chùa Cổ Am có lịch sử hơn 6 thế kỷ, được khởi dựng từ thế kỷ XV, thời Hậu Lê. Thuở ban đầu, chỉ là một am nhỏ nép mình trên núi đá Hồ Lĩnh, gọi là Sơn Am Tự hay Am Sơn Tự, nơi dân làng tìm đến lễ bái. Đến cuối thời Hậu Lê, ngôi chùa được di dời xuống chân Lèn và đổi tên thành Hương Phúc Tự, nhưng dân làng Diễn Minh khi ấy lại trải qua nhiều biến cố tâm linh khó lý giải. Năm Minh Mạng thứ 11 (1830), chùa được khẳng định sự hiện diện rõ nét qua những dòng khắc Hán tự trên cột đá trước chánh điện. Có truyền thuyết cho rằng chùa được dời trở lại lưng chừng núi, mang tên Cổ Am Tự, tọa lạc trên thế đất phong thủy tuyệt đẹp với “Tả Thanh Long, Hữu Bạch Hổ, Tiền Chu Tước, Hậu Huyền Vũ”. Nguồn khác lại cho rằng chùa vẫn ở chân núi với tên Hương Linh Tự, sau này mới được gọi là Cổ Am. Dù theo truyền thuyết nào, thời Minh Mạng vẫn được xem là giai đoạn chùa được tái thiết và củng cố quan trọng, định hình tên gọi còn lưu truyền đến nay.

Trải qua bao biến thiên lịch sử, chùa Cổ Am từng chứng kiến những trận chiến ác liệt trong cuộc huyết chiến Lê – Mạc dưới chân núi Hai Vai, nơi Lai quận công Phan Công Tính tuẫn tiết khi đối đầu cùng Mạc tướng Nguyễn Quyện. Đến thời kháng chiến chống Mỹ, ngôi chùa lại trở thành nơi nghĩa quân tụ họp, cất giấu tài liệu, lương thảo và chịu nhiều trận bom tàn phá. Sau những biến động, chùa chỉ còn lại dấu tích nền móng, chân kiềng đá, bia đá, chuông đồng và lư hương cổ.

Gắn bó với lịch sử chùa không chỉ có dấu ấn của Phan Công Tính và Nguyễn Quyện mà còn có công đức của nhiều bậc danh sư và tăng ni. Thầy Thích Chân Tính, trụ trì chùa Hoằng Pháp (TP. Hồ Chí Minh), là người đặt viên gạch đầu tiên cho công cuộc khởi dựng lại chùa vào năm 2010. Sau đó, Đại đức Thích Tâm Thành, từng là Phó trụ trì chùa Hoằng Pháp, được thỉnh về trụ trì Cổ Am và chính thức được UBND tỉnh Nghệ An chuẩn y năm 2011. Từ đây, ngôi chùa bước sang trang mới, không chỉ tái thiết về kiến trúc mà còn mở rộng các hoạt động tu học, khóa tu một ngày an lạc, lớp giáo lý cho thanh thiếu niên và những chương trình thiện nguyện dành cho người nghèo. Sự hiện diện của ngôi chùa hôm nay là kết quả của lòng chung sức đồng lòng của nhân dân địa phương và Phật tử gần xa, những người luôn tìm về chiêm bái, tu học, lắng nghe Phật pháp và góp phần giữ gìn một “chốn thiêng” mang đậm dấu ấn văn hóa – tâm linh của xứ Nghệ.

Kiến trúc và cảnh quan

Kiến trúc và cảnh quan chùa Cổ Am là sự hòa quyện hài hòa giữa dấu ấn cổ kính và hơi thở hiện đại, tạo nên một tổng thể vừa uy nghi, bề thế vừa gắn bó mật thiết với thiên nhiên xứ Nghệ. Trên diện tích 14 hecta được quy hoạch từ năm 2010, chùa hiện lên như một quần thể khép kín, gồm cả Thượng điện trên lưng chừng núi – nơi còn lưu dấu ngôi chùa cổ từ thời Hậu Lê – và hệ thống công trình dưới chân núi được tái thiết theo phong cách truyền thống Việt Nam. Vị trí Thượng điện vốn được đánh giá là huyệt đất linh thiêng với thế “Tả Thanh Long, Hữu Bạch Hổ, Tiền Chu Tước, Hậu Huyền Vũ”, vừa giữ giá trị lịch sử vừa mang ý nghĩa phong thủy sâu xa.

Dưới chân núi, điểm nhấn nổi bật nhất là Đại Hùng Bảo Điện với diện tích 2.600m², thiết kế hai tầng, trong đó tầng trên là chính điện tôn trí tượng Phật Thích Ca Mâu Ni bằng gỗ mít dát vàng cao hơn 5m, uy nghiêm và trang trọng, còn tầng dưới là giảng đường dành cho sinh hoạt học tập và thuyết pháp. Kế đó là Tăng đường ba tầng phân chia công năng rõ rệt cho cư sĩ, khách thập phương và chư tăng, thể hiện sự chu toàn trong đời sống tu học. Bên cạnh đó, vườn La Hán với 18 tượng đá xanh bao quanh Phật đài khắc nổi trên vách núi mang đến không gian thiền quán thanh tịnh. Động Như Ý – một hang động tự nhiên với thạch nhũ kỳ ảo – vừa là chứng tích lịch sử kháng chiến vừa là nơi thờ Quán Thế Âm Bồ Tát và ngài Cấp Cô Độc, đem lại cảm giác huyền ảo, thiêng liêng.

Nổi bật nhất trong cảnh quan là tượng Quan Âm Bồ Tát Tam Diện – tác phẩm độc đáo nhất xứ Nghệ – với ba gương mặt hướng về ba phương, biểu trưng cho sự che chở toàn diện: gia hộ cho chùa, cầu mùa màng tươi tốt cho nông dân và ban bình an cho khách bộ hành. Cạnh Tăng đường, ngọn bảo tháp năm tầng uy nghi tiếp thêm điểm nhấn kiến trúc, khiến quần thể thêm phần trang trọng. Một nét đặc biệt khác của Cổ Am là tinh thần Việt hóa đậm đà: từ tên chùa đến các lời răn dạy đều được khắc ghi bằng tiếng Việt với lối chữ chân phương, thanh nhã, đưa đạo lý nhà Phật gần gũi với đời sống thường nhật.

Quần thể Cổ Am được quy hoạch liên hoàn, cho phép du khách đi từ cổng chính qua Thượng điện, động Như Ý, lên đỉnh núi ngắm cảnh rồi men theo sườn núi đến tượng Quan Âm Tam Diện trước khi trở về Đại Hùng Bảo Điện. Tất cả hòa vào không gian tự nhiên của núi rừng, hang động, rừng cây và đồng ruộng bao la, tạo nên một thắng cảnh vừa linh thiêng vừa trữ tình. Chính sự kết hợp giữa kiến trúc Phật giáo bề thế và cảnh quan hữu tình đã làm nên sức hút đặc biệt của chùa Cổ Am – một nơi mà mỗi bước chân hành hương đều mang lại cảm giác thanh tịnh và an lạc.

Hiện vật

Chùa Cổ Am không chỉ nổi tiếng bởi quy mô kiến trúc bề thế và cảnh quan hữu tình mà còn lưu giữ nhiều hiện vật quý giá, gắn liền với chiều sâu lịch sử hơn 600 năm. Trên lưng chừng núi, nơi chùa cổ từng tọa lạc, đến nay vẫn còn sót lại dấu tích nền móng và các bệ chân kiềng trên đá minh chứng cho một thời kỳ khởi nguyên của ngôi chùa từ thế kỷ XV. Bên cạnh đó, một số hiện vật cổ như bia đá, lư hương đá, chuông đồng cùng những bậc lên xuống bằng đá chẻ vẫn tồn tại như những chứng tích sống động. Ngôi chùa xưa, vốn làm bằng gỗ với mái ngói vảy, từng có nhiều tượng Phật gỗ đẹp cùng các sắc phong, nhưng phần lớn đã mất mát theo thời gian và biến cố lịch sử.

Trong quá trình đại trùng tu từ năm 2010, nhiều hiện vật mới được tôn tạo và bổ sung, vừa để thờ tự vừa để nối tiếp truyền thống Phật giáo nơi đây. Nổi bật nhất là tượng Phật Thích Ca Mâu Ni bằng gỗ mít dát vàng cao hơn 5 mét, đặt trang nghiêm giữa chính điện Đại Hùng Bảo Điện. Chính điện còn thờ tượng Tam Thế Phật, Bồ Tát Quan Thế Âm cùng nhiều pho tượng quý. Tại vườn La Hán, bức phù điêu Đức Thích Ca khắc trực tiếp trên vách núi đá cùng 18 vị La Hán bằng đá xanh tạo nên không gian thiền quán uy nghi. Trong động Như Ý, tượng Quan Thế Âm Bồ Tát và tượng ngài Cấp Cô Độc được an vị giữa khung cảnh thạch nhũ kỳ ảo. Đặc biệt, tượng Quan Âm Tam Diện kiệt tác lớn nhất xứ Nghệ với ba gương mặt hướng về ba phương khác nhau mang ý nghĩa che chở toàn diện, trở thành biểu tượng tâm linh độc đáo của Cổ Am. Kề bên Tăng đường, bảo tháp năm tầng đồ sộ được xây dựng, bổ sung thêm sự uy nghi cho toàn cảnh.

Một nét riêng biệt của chùa Cổ Am là tinh thần Việt hóa đậm đà: từ tên chùa cho đến từng câu chữ và lời răn dạy của Đức Phật đều được khắc ghi bằng tiếng Việt, với nét chữ chân phương, thanh nhã, gần gũi mà sâu sắc. Những hiện vật và công trình ấy không chỉ có giá trị tâm linh, mà còn là minh chứng cho sự giao hòa giữa lịch sử, kiến trúc và văn hóa dân tộc, giúp Cổ Am trở thành điểm tựa tinh thần thiêng liêng của người dân xứ Nghệ.

Sự kiện và lễ hội

Chùa Cổ Am không chỉ được biết đến như một địa chỉ tâm linh với kiến trúc bề thế và cảnh quan thanh tịnh, mà còn là trung tâm tổ chức nhiều sự kiện và lễ hội quan trọng, đáp ứng nhu cầu tu tập và tín ngưỡng của tăng ni, Phật tử cũng như du khách thập phương.

Hàng năm, chùa long trọng tổ chức các Đại lễ Phật giáo, trong đó có lễ cầu an đầu năm, Đại lễ Phật Đản, Đại lễ Vu Lan Báo Hiếu, lễ kỷ niệm ngày sinh Đức Phật A Di Đà và lễ kỷ niệm ngày thành đạo của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Mỗi sự kiện đều mang một ý nghĩa nhân văn sâu sắc, giúp Phật tử và nhân dân tìm về cội nguồn tâm linh, nuôi dưỡng tâm thiện lành và hướng tới hạnh phúc chân thật.

Bên cạnh đó, chùa còn duy trì các hoạt động tu tập và giáo dục Phật pháp thường xuyên, như các ngày dạy giáo lý, khóa tu niệm Phật, khóa tu một ngày an lạc, lớp học giáo lý dành cho thanh thiếu niên, các buổi tụng kinh – pháp thoại, cũng như việc thăm viếng, dâng lễ vào những ngày rằm và mồng một. Đây là cơ hội để mọi người trau dồi hiểu biết Phật học, gieo trồng hạt giống thiện tâm, đồng thời thực hành niềm tin nơi Tam Bảo trong đời sống hằng ngày.

Không chỉ dừng lại ở các hoạt động tôn giáo, chùa Cổ Am còn là nơi lan tỏa tinh thần từ bi thông qua các chương trình thiện nguyện và hoạt động xã hội. Dưới sự hướng dẫn của Đại đức Thích Tâm Thành – trụ trì nhà chùa, nhiều chương trình từ thiện đã được tổ chức nhằm giúp đỡ người nghèo, chia sẻ khó khăn với những mảnh đời bất hạnh. Qua đó, chùa góp phần vun bồi đạo đức xã hội, thắp sáng niềm tin vào các giá trị chân – thiện – mỹ, khuyến khích cộng đồng sống nhân ái và bao dung hơn.

Nhờ sự kết hợp hài hòa giữa nghi lễ Phật giáo, tu học Phật pháp và các hoạt động nhân sinh, chùa Cổ Am đã trở thành điểm tựa tinh thần lớn lao, vừa là nơi hành hương chiêm bái, vừa là không gian nuôi dưỡng đời sống đạo đức và tâm linh cho cộng đồng.

Xếp hạng

Chùa Cổ Am đã được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là Di tích lịch sử cấp Quốc gia vào tháng 12 năm 1994

Tham khảo

1. An Yên, Cổ Am tự – Nơi có tượng Phật Thích Ca Mâu Ni dát vàng cao hơn 5 mét, Tạp chí Dân tộc và Phát triển, đăng tải ngày 15/04/2025. 

2. Chùa Cổ Am – Khám phá ngôi chùa cổ linh thiêng xứ Nghệ, Youtube Travel ok la, đăng tải ngày 23/08/2023. 

3. Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Nghệ An – Viện Nghiên cứu Tôn giáo (2012), Tham luận, hội thảo khoa học – Văn hóa Phật giáo xứ Nghệ: Quá khứ, hiện tại và tương lai, Nxb Hồng Đức.

4. Linh thiêng cõi Phật: Cổ Am – Ngôi chùa trong núi, Youtube Nghệ An TV, đăng tải ngày 28/05/2024.