Chùa Hồ Thiên (Trù Phong tự – Quảng Ninh)

Tên gọi và vị trí địa lý

Chùa Hồ Thiên có tên chữ là Trù Phong tự, tọa lạc ở độ cao 580m trên núi Phật Sơn, thuộc thôn Phú Ninh, xã Bình Khê, thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh. Chùa nằm trên lưng chừng núi, phía sau và hai bên chùa đều có núi bao bọc, phía trước có đồi tạo thành một vùng phúc địa ở giữa mà theo thuật phong thủy đó là “Tả thanh long, hữu bạch hổ, sau có chẩm, trước có án”.

Lịch sử và nhân vật

Theo các nguồn thư tịch và văn bia hiện còn, chùa Hồ Thiên được hình thành từ thời Trần, gắn trực tiếp với hoạt động hoằng pháp và đào tạo của Thiền sư Pháp Loa (Phổ Tuệ Minh Giác tôn giả) – Đệ nhị Tổ của Thiền phái Trúc Lâm. Trong khoảng thời gian 1322 – 1327, dưới triều vua Trần Minh Tông, Thiền sư Pháp Loa đã cho khởi dựng am Hồ Thiên làm nơi tu thiền, học đạo dành cho những tăng sĩ ưu tú. Đây là các vị tăng đã hoàn thành xuất sắc quá trình tu học tại chùa Quỳnh Lâm, được coi là đủ giới hạnh, đạo lực và tri thức để tiếp tục rèn luyện chuyên sâu trước khi xuống núi đảm nhiệm vai trò trụ trì, hoằng hóa tại các tự viện trong cả nước.

Tư liệu cổ cho thấy, Hồ Thiên không phải là một ngôi chùa phổ thông, mà mang tính chất tu viện đào tạo tinh tuyển, có vị trí cao trong hệ thống giáo dục Phật giáo Trúc Lâm.

Điều này được xác nhận trong Đại Nam nhất thống chí, khi ghi rõ:

“Chùa Hồ Thiên ở xã Phú Ninh, huyện Đông Triều dựng từ triều Trần”

Các văn bản thuộc hệ thống tư liệu Trúc Lâm như Tam tổ thực lục và bia ký Tiên Du sơn đệ nhất Quỳnh Lâm tự bi ký dựng tại chùa Quỳnh Lâm cũng ghi nhận rõ việc Thiền sư Pháp Loa đã cho mở am Hồ Thiên và am Bắc Mã vào năm Khai Thái thứ 4 (1327). Việc đồng thời thiết lập các am tu trên núi cao cho thấy chủ trương nhất quán của Pháp Loa trong việc xây dựng những không gian tu tập thanh tĩnh, tách biệt, phù hợp với lý tưởng thiền học Trúc Lâm: kết hợp tu chứng nội tâm với kỷ cương giáo đoàn.

Sang thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII-XVIII), cùng với chùa Quỳnh Lâm, chùa Hồ Thiên tiếp tục được triều đình nhà Lê đặc biệt quan tâm. Trong các niên hiệu Vĩnh Thịnh (1705 – 1719), Vĩnh Khánh (1726 – 1732) và Vĩnh Hựu (1735 – 1740), chùa được tổ chức đại trùng tu, tôn tạo với quy mô lớn. Công cuộc này huy động nhân lực từ năm huyện Giáp Sơn, Thủy Đường, Đông Triều, Kim Thành và Thanh Hà, cho thấy tầm vóc và vị thế của chùa trong đời sống tôn giáo xã hội đương thời. Các hạng mục được trùng tu bao gồm tòa Tam bảo hình chữ Công (工), nhà Tổ, nhà Tăng, vườn tháp, nhà bia, đồng thời mở rộng không gian tu tập.

Đáng chú ý, ngoài khu kiến trúc chính, chùa Hồ Thiên còn có hệ thống tịnh thất phân bố trên các sườn núi phía sau, phục vụ nhu cầu tu hành chuyên sâu. Trong đó, ở vị trí cao nhất là am Hàm Rồng, được kiến tạo với mái đá (gườm đá) che chắn tự nhiên và bàn đá làm nơi tọa thiền, phản ánh rõ tư tưởng tu hành khổ hạnh, hòa hợp với thiên nhiên của Thiền phái Trúc Lâm.

Bước sang thời hiện đại, nhằm làm rõ hơn cấu trúc, niên đại và giá trị của di tích, năm 2018, các nhà khảo cổ học đã tiến hành khai quật chùa Hồ Thiên. Kết quả khai quật đã làm lộ rõ mặt bằng một quần thể kiến trúc có quy mô tương đối lớn, với đầy đủ các hạng mục như Tam bảo, vườn tháp, nhà Tổ, nhà Bia, nhà Tăng, hệ thống tịnh thất, cùng số lượng phong phú các hiện vật có niên đại chủ yếu từ thời Lê Trung Hưng và thời Nguyễn. Những phát hiện này góp phần củng cố nhận thức khoa học về vai trò trung tâm của chùa Hồ Thiên trong lịch sử Phật giáo khu vực Đông Triều.

Trong giai đoạn 2017 – 2023, nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di tích trong tổng thể Khu di tích lịch sử nhà Trần tại Đông Triều, UBND tỉnh Quảng Ninh đã triển khai dự án tu bổ, tôn tạo chùa Hồ Thiên theo hình thức xã hội hóa, với tổng mức đầu tư 63,94 tỷ đồng, trên quy hoạch tổng diện tích 18,1 ha (theo Quyết định số 1553/QĐ-UBND ngày 16/5/2017).

Hiện nay, chùa Hồ Thiên đã trở thành một điểm đến du lịch tâm linh quan trọng, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương. Không chỉ là nơi chiêm bái, hành hương, chùa còn mang ý nghĩa đặc biệt đối với giới tăng sĩ và Phật tử theo pháp môn Trúc Lâm, như một không gian linh thiêng gắn liền với dấu chân tu hành của các bậc cao tăng, tiếp nối truyền thống do Phật hoàng Trần Nhân Tông – Đệ nhất Tổ Trúc Lâm khai sáng.

Kiến trúc cảnh quan

Dựa trên hệ thống dấu tích khảo cổ còn bảo tồn, đặc biệt là các chân tảng đá kê cột có kích thước lớn (đường kính phổ biến từ 56 – 60 cm, cá biệt đạt 76 – 80 cm), có thể khẳng định chùa Hồ Thiên trong lịch sử là một quần thể kiến trúc Phật giáo quy mô lớn, được xây dựng theo kết cấu khung gỗ truyền thống, vững chắc và bền bỉ. Hệ thống kiến trúc này sử dụng mái lợp ngói âm dương, kết hợp với giải pháp đón và thoát nước từ mái, đồng thời có hệ thống thoát nước ngầm, phản ánh trình độ tổ chức không gian và kỹ thuật xây dựng cao, phù hợp với điều kiện địa hình đồi núi và khí hậu mưa nhiều của vùng Đông Triều.

Theo các thư tịch lịch sử và truyền ngôn dân gian, ngay từ đầu thế kỷ XIV, thiền sư Pháp Loa – Đệ nhị Tổ phái Trúc Lâm đã cho xây dựng tại đây nhiều công trình kiến trúc lớn nhằm phục vụ cho hoạt động tu tập, giảng pháp và sinh hoạt thường nhật của tăng chúng. Trải qua các biến thiên lịch sử, đặc biệt là từ thời Trần sang Lê sơ, rồi Lê Trung Hưng và Nguyễn, chùa Hồ Thiên nhiều lần xuống cấp và được trùng tu, gia sửa, tạo nên một lớp trầm tích kiến trúc phong phú, phản ánh sự tiếp nối liên tục của đời sống Phật giáo qua nhiều triều đại.

Về bố cục không gian, chùa Hồ Thiên được tổ chức thành hai khu vực kiến trúc chính, có mối liên hệ hữu cơ nhưng tách biệt tương đối.

Khu vực thứ nhất, rộng khoảng 3.000 m², quay mặt về hướng Nam – hướng truyền thống trong kiến trúc tôn giáo, là trung tâm của quần thể. Tại đây, các cuộc khảo sát và khai quật khảo cổ đã phát hiện dấu tích của hàng loạt công trình lớn, sử dụng vật liệu chủ đạo là đá xanh và gạch ngói, bao gồm: Tiền đường, Thiêu hương, Thượng điện, cùng các công trình phụ trợ như nhà Tổ, nhà Tăng, khu Tịnh thất, nhà Bia và đặc biệt là khu vườn tháp. Niên đại của các kiến trúc này chủ yếu thuộc thời Trần và thời Lê Trung Hưng, cho thấy chùa từng giữ vị thế là một trung tâm Phật giáo quan trọng, có mật độ xây dựng dày đặc và tổ chức mặt bằng chặt chẽ.

Phía sau trục kiến trúc chính là khu vườn tháp, một thành tố không thể thiếu trong cảnh quan chùa tháp Trúc Lâm. Khu vực này hiện ghi nhận 01 tháp thờ Phật và 06 tháp thờ các vị Tổ của chùa. Theo các nghiên cứu, tháp thờ Phật ban đầu dưới thời Trần chỉ gồm 5 tầng, về sau được dựng thêm 2 tầng, hình thành bảo tháp 7 tầng bằng đá như hiện nay, một biểu hiện của quá trình tiếp nối và tôn tạo không gian linh thiêng. Trong số các tháp Tổ, phần lớn chỉ còn dấu tích nền móng và vị trí, song đã được các nhà nghiên cứu phối hợp với cơ quan chuyên môn phục dựng lại theo đúng kích thước và hoa văn nguyên gốc, sử dụng chất liệu đá mới. Đặc biệt, tại chùa Hồ Thiên vẫn còn bảo tồn được 01 tháp Tổ xây bằng gạch, có niên đại xác định từ thời Lê Trung Hưng, là tư liệu gốc có giá trị cao trong nghiên cứu lịch sử kiến trúc tháp Phật giáo Việt Nam.

Khu vực thứ hai nằm cách khu vực trung tâm khoảng 200 m về phía Đông, hiện vẫn còn các dấu tích kiến trúc nhà ở và sinh hoạt. Phía sau các kiến trúc này là một nhà bia được xây dựng theo mặt bằng hình chữ “Đinh” – kiểu thức quen thuộc trong kiến trúc bia ký truyền thống. Phần Tiền đường của nhà bia xây bằng gạch đỏ, trong khi hậu cung là không gian đặt tấm bia đá lớn mang tên Trù Phong tự bi ký, ghi chép việc trùng tu chùa, cung cấp nguồn tư liệu quan trọng cho việc nghiên cứu lịch sử xây dựng và bảo tồn di tích.

Ngày nay, chùa Hồ Thiên đã được xây dựng lại tương đối hoàn chỉnh, với hệ thống công trình đáp ứng đầy đủ công năng của một cơ sở Phật giáo đương đại như Tam bảo, nhà Tổ, nhà Tăng, nhà Khách và các hạng mục phụ trợ khác. Tuy nhiên, giá trị nổi bật của di tích không chỉ nằm ở diện mạo hiện hữu, mà còn ở việc nơi đây vẫn lưu giữ được nhiều cấu kiện kiến trúc cổ, có niên đại cách ngày nay hàng trăm năm. Các nhà khoa học đã ghi nhận hàng chục chân tảng đá kê cột, với kích thước, niên đại và hoa văn chạm khắc khác nhau, phản ánh rõ nét sự phát triển liên tục và đa tầng của kiến trúc chùa Hồ Thiên qua các thời kỳ lịch sử.

Tổng thể, chùa Hồ Thiên không chỉ là một di tích tôn giáo, mà còn là một chỉnh thể kiến trúc cảnh quan đặc sắc, kết tinh tư duy quy hoạch, kỹ thuật xây dựng và mỹ cảm Phật giáo Việt Nam trung đại, đặc biệt gắn liền với truyền thống Trúc Lâm Yên Tử.

Hiện vật

Hiện nay, chùa Hồ Thiên vẫn còn bảo tồn được bốn tấm bia đá, mỗi bia mang những nội dung và giá trị tư liệu riêng, phản ánh các giai đoạn khác nhau trong tiến trình tồn tại của ngôi chùa. Trong số đó, nổi bật và có giá trị nhất là tấm bia mang tên Trù Phong tự bi ký, hiện được đặt trang trọng trong nhà bia.

Tấm bia này còn nguyên vẹn về hình khối, có kích thước lớn, cao trên 2,7 m, cho thấy đây là một công trình văn khắc được đầu tư công phu cả về vật liệu lẫn kỹ thuật chế tác. Phần kiến trúc nhà bia cũng như thân bia được trang trí bằng nhiều đề tài hoa văn truyền thống, thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc và điêu khắc, đồng thời phản ánh gu thẩm mỹ đặc trưng của thời kỳ Lê Trung Hưng.

Theo văn bia, Trù Phong tự bi ký được dựng vào tháng 3 năm Vĩnh Hựu thứ hai (1736), dưới triều vua Lê Ý Tông. Nội dung bia ghi chép rõ việc chúa Trịnh đã phát tâm hưng công, đứng ra tổ chức trùng tu, tôn tạo chùa Hồ Thiên, qua đó khẳng định vai trò bảo trợ của chính quyền đương thời đối với Phật giáo. Đồng thời, văn bia còn dành nhiều đoạn ca ngợi cảnh quan thanh u, kiến trúc tráng lệ và vị thế linh thiêng của chùa Hồ Thiên, góp phần giúp hậu thế hình dung rõ hơn về diện mạo và tầm vóc của ngôi chùa trong thế kỷ XVIII.

Xét tổng thể, hệ thống bia đá của chùa Hồ Thiên, đặc biệt là bia Trù Phong tự bi ký, không chỉ là hiện vật gốc có giá trị lịch sử cao, mà còn là nguồn tư liệu trực tiếp cho nghiên cứu kiến trúc, cảnh quan, mỹ thuật trang trí và mối quan hệ giữa Phật giáo với quyền lực thế tục trong giai đoạn Lê Trung Hưng.

Xếp hạng

Chùa Hồ Thiên là một trong 14 điểm di tích nhà Trần tại Đông Triều đã Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt (tại Quyết định số 2383/QĐ-TTg ngày 09/12/2013).

Tài liệu tham khảo

Chùa Hồ Thiên | Cổng thông tin thị xã Đông Triều
Kỷ yếu hội thảo khoa học: Giá trị Khu di tích Quốc gia Đặc biệt – Khu di tích lịch sử Nhà Trần tại Đông Triều Quảng Ninh.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Tập 4, Nxb Thuận Hóa.
Viện sử học (dịch), 1998, Đại Việt sử ký toàn thư, Tập 1, Nxb Khoa học xã hội.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Name and Geographical Location

Ho Thien Pagoda, whose Sino-Vietnamese name is Tru Phong Tu, is located at an elevation of approximately 580 meters on Phat Son Mountain, in Phu Ninh Hamlet, Binh Khe Commune, Dong Trieu Town, Quang Ninh Province. The pagoda is situated halfway up the mountainside, with mountains enclosing it at the rear and on both sides, and a hill in front, forming a propitious site. According to feng shui principles, this configuration corresponds to the auspicious arrangement of “the Azure Dragon on the left, the White Tiger on the right, a supporting pillow behind, and a screen in front.”

History and Historical Figures

According to extant historical texts and stele inscriptions, Ho Thien Pagoda was established during the Tran Dynasty and is directly associated with the propagation of Buddhism and monastic training activities of Zen Master Phap Loa (Pho Tue Minh Giac Ton Gia), the Second Patriarch of the Truc Lam Zen School. Between 1322 and 1327, under the reign of King Tran Minh Tong, Zen Master Phap Loa initiated the construction of Ho Thien Hermitage as a place for meditation practice and Buddhist study for elite monks. These were monks who had completed their training with distinction at Quynh Lam Pagoda and were regarded as possessing sufficient moral discipline, spiritual attainment, and doctrinal knowledge to continue advanced cultivation before descending the mountain to assume roles as abbots and propagate the Dharma at temples throughout the country.

Ancient sources indicate that Ho Thien was not an ordinary pagoda, but rather a selective monastic training institution that held a high position within the educational system of Truc Lam Buddhism.

This is explicitly confirmed in the Dai Nam Nhat Thong Chi, which records:

“Ho Thien Pagoda, located in Phu Ninh Commune, Dong Trieu District, was established during the Tran Dynasty.”

Texts belonging to the Truc Lam documentary corpus, such as the Tam To Thuc Luc and the stele inscription Tien Du Son De Nhat Quynh Lam Tu Bi Ky erected at Quynh Lam Pagoda, also clearly record that Zen Master Phap Loa established Ho Thien Hermitage and Bac Ma Hermitage in the fourth year of the Khai Thai era (1327). The simultaneous establishment of hermitages on high mountains demonstrates Phap Loa’s consistent vision of creating tranquil, secluded spaces for practice, in accordance with the Truc Lam Zen ideal: the integration of inner spiritual realization with strict monastic discipline.

During the period of the Later Le Restoration (17th–18th centuries), Ho Thien Pagoda, together with Quynh Lam Pagoda, continued to receive special attention from the Le court. Under the reign eras of Vinh Thinh (1705–1719), Vinh Khanh (1726–1732), and Vinh Huu (1735–1740), the pagoda underwent large-scale restorations and renovations. These efforts mobilized labor from five districts—Giap Son, Thuy Duong, Dong Trieu, Kim Thanh, and Thanh Ha—demonstrating the scale and status of the pagoda in the religious and social life of the time. Restored structures included the Tam Bao Hall in the “Cong” (工) layout, the Patriarchs’ Hall, monks’ quarters, the stupa garden, the stele house, along with an expansion of spaces for monastic practice.

Notably, in addition to the main architectural complex, Ho Thien Pagoda also possessed a system of secluded hermitages distributed along the mountain slopes behind the pagoda, serving the needs of intensive meditation practice. Among them, the highest was Ham Rong Hermitage, constructed with natural stone roofing slabs and stone platforms used for seated meditation, clearly reflecting the Truc Lam Zen School’s ideal of ascetic practice in harmony with nature.

In the modern period, in order to further clarify the structure, chronology, and value of the site, archaeologists conducted excavations at Ho Thien Pagoda in 2018. The results revealed the ground plan of a relatively large architectural complex, comprising all major components such as the Tam Bao Hall, stupa garden, Patriarchs’ Hall, stele house, monks’ quarters, and a system of hermitages, together with a rich assemblage of artifacts dating primarily to the Later Le Restoration period and the Nguyen Dynasty. These discoveries have strengthened scholarly understanding of Ho Thien Pagoda’s central role in the Buddhist history of the Dong Trieu region.

Between 2017 and 2023, with the aim of preserving and promoting the site’s value within the overall Tran Dynasty Historical Relic Complex in Dong Trieu, the Quang Ninh Provincial People’s Committee implemented a restoration and rehabilitation project through socialized funding. The project had a total investment of 63.94 billion VND and covered a planned area of 18.1 hectares (in accordance with Decision No. 1553/QD-UBND dated May 16, 2017).

Today, Ho Thien Pagoda has become an important spiritual tourism destination, attracting large numbers of visitors and pilgrims from across the country. Beyond its function as a place of worship and pilgrimage, the pagoda holds special significance for monks and lay Buddhists following the Truc Lam tradition, as a sacred space associated with the footsteps and practice of eminent Zen masters, continuing the legacy established by the Buddha-Emperor Tran Nhan Tong, the First Patriarch who founded the Truc Lam Zen School.

Architectural Landscape

Based on the preserved archaeological remains, particularly the large stone column bases (commonly measuring 56–60 cm in diameter, with some reaching 76–80 cm), it can be affirmed that historically Ho Thien Pagoda was a large-scale Buddhist architectural complex. It was constructed using a traditional timber-frame structure that was both solid and durable. The buildings were roofed with yin–yang tiles and incorporated effective systems for collecting and draining rainwater, including underground drainage, reflecting a high level of spatial organization and construction technique well adapted to the mountainous terrain and heavy rainfall of the Dong Trieu region.

Historical records and local oral traditions indicate that as early as the beginning of the 14th century, Zen Master Phap Loa, the Second Patriarch of the Truc Lam School, commissioned the construction of numerous large architectural works here to serve meditation practice, Dharma teaching, and the daily life of the monastic community. Over the course of history—particularly during transitions from the Tran to the Early Le, then to the Later Le Restoration and Nguyen periods—the pagoda experienced repeated phases of deterioration and restoration. This process created rich architectural stratification, reflecting the continuous development of Buddhist life across multiple dynasties.

In terms of spatial layout, Ho Thien Pagoda was organized into two main architectural zones that were functionally connected yet relatively distinct.

The first zone, covering approximately 3,000 square meters and oriented southward in accordance with traditional religious architecture, formed the core of the complex. Archaeological surveys and excavations have identified the remains of numerous large structures built primarily of blue stone and brick and tile, including the Front Hall, Incense-Burning Hall, Main Sanctuary, and auxiliary buildings such as the Patriarchs’ Hall, monks’ quarters, hermitages, the stele house, and especially the stupa garden. These structures mainly date to the Tran Dynasty and the Later Le Restoration period, indicating that the pagoda once functioned as a major Buddhist center with dense construction and a carefully organized layout.

Behind the main architectural axis lies the stupa garden, an indispensable element in the landscape of Truc Lam pagoda complexes. At present, the site records one stupa dedicated to the Buddha and six stupas dedicated to the pagoda’s patriarchs. Research indicates that the Buddha stupa originally had five tiers during the Tran period; two additional tiers were added later, forming the current seven-tiered stone stupa, a clear manifestation of the continuity and enhancement of sacred space. Most of the patriarchal stupas survive only in the form of foundation remains and original locations; however, they have been reconstructed by researchers in coordination with professional authorities, following original dimensions and decorative motifs, using new stone materials. Notably, Ho Thien Pagoda still preserves one patriarchal stupa built of brick, dated to the Later Le Restoration period, which constitutes a highly valuable primary source for the study of Vietnamese Buddhist stupa architecture.

The second zone is located approximately 200 meters east of the central area and still retains architectural remains of residential and communal buildings. Behind these structures stands a stele house built on a “Dinh”-shaped plan, a familiar form in traditional commemorative architecture. The front section of the stele house is constructed of red brick, while the rear chamber houses a large stone stele known as the Tru Phong Tu Bi Ky, which records the restoration of the pagoda and provides important source material for research on its construction history and conservation.

Today, Ho Thien Pagoda has been largely reconstructed, with a system of buildings that fully meets the functional requirements of a contemporary Buddhist institution, including the Tam Bao Hall, Patriarchs’ Hall, monks’ quarters, guest house, and auxiliary facilities. However, the site’s outstanding value lies not only in its present appearance, but also in the fact that it still preserves numerous ancient architectural components dating back several hundred years. Scholars have documented dozens of stone column bases with varying dimensions, dates, and carved decorations, clearly reflecting the continuous and multi-layered development of Ho Thien Pagoda’s architecture over time.

Overall, Ho Thien Pagoda is not merely a religious monument, but a distinctive architectural and landscape ensemble embodying the planning concepts, construction techniques, and aesthetic sensibilities of medieval Vietnamese Buddhism, closely associated with the Truc Lam Yen Tu tradition.

Artifacts

At present, Ho Thien Pagoda preserves four stone steles, each bearing distinct contents and documentary value that reflect different phases in the pagoda’s history. Among them, the most prominent and valuable is the stele known as the Tru Phong Tu Bi Ky, which is solemnly housed in the stele pavilion.

This stele remains intact in form and is of large size, standing over 2.7 meters tall, indicating a substantial investment in both material and craftsmanship. The architecture of the stele house as well as the stele body itself is decorated with numerous traditional motifs, demonstrating a harmonious integration of architecture and sculpture and reflecting the characteristic aesthetic taste of the Later Le Restoration period.

According to its inscription, the Tru Phong Tu Bi Ky was erected in the third lunar month of the second year of the Vinh Huu era (1736), during the reign of King Le Y Tong. The text records in detail that the Trinh Lord initiated and organized the restoration and embellishment of Ho Thien Pagoda, thereby affirming the patronage of the contemporary secular authority toward Buddhism. The inscription also devotes extensive passages to praising the serene landscape, magnificent architecture, and sacred status of Ho Thien Pagoda, helping later generations to better visualize the appearance and stature of the pagoda in the 18th century.

Taken as a whole, the system of stone steles at Ho Thien Pagoda—especially the Tru Phong Tu Bi Ky—constitutes not only highly valuable original historical artifacts, but also a direct source for the study of architecture, landscape, decorative arts, and the relationship between Buddhism and secular power during the Later Le Restoration period.

Heritage Classification

Ho Thien Pagoda is one of the 14 Tran Dynasty relic sites in Dong Trieu that were designated by the Prime Minister of Vietnam as a Special National Historical Monument (Decision No. 2383/QD-TTg dated December 9, 2013).

References

Chùa Hồ Thiên | Cổng thông tin thị xã Đông Triều
Kỷ yếu hội thảo khoa học: Giá trị Khu di tích Quốc gia Đặc biệt – Khu di tích lịch sử Nhà Trần tại Đông Triều Quảng Ninh.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Tập 4, Nxb Thuận Hóa.
Viện sử học (dịch), 1998, Đại Việt sử ký toàn thư, Tập 1, Nxb Khoa học xã hội.

Tiếng Pháp (Français’)

Dénomination et situation géographique

La pagode Ho Thien, dont le nom en caractères sino-vietnamiens est Tru Phong tu, est située à une altitude de 580 m sur le mont Phat Son, relevant du hameau de Phu Ninh, commune de Binh Khe, ville de Dong Trieu, province de Quang Ninh. Implantée à mi-pente, la pagode est entourée de montagnes à l’arrière et sur les deux côtés, tandis qu’une colline se déploie à l’avant, formant une zone considérée comme un « lieu béni ». Selon les principes de la géomancie, cette configuration correspond au schéma : « le dragon azuré à gauche, le tigre blanc à droite, un appui à l’arrière et un écran à l’avant ».

Histoire et personnages

Selon les sources textuelles et les inscriptions encore conservées, la pagode Ho Thien s’est formée dès l’époque des Tran, et se trouve directement liée à l’activité de prédication et de formation conduite par le maitre zen Phap Loa (le vénérable Pho Tue Minh Giac), deuxième patriarche de l’école zen Truc Lam. Entre 1322 et 1327, sous le règne du roi Tran Minh Tong, Phap Loa fit édifier l’ermitage de Ho Thien comme lieu de méditation et d’étude du Dharma destiné aux moines d’élite. Il s’agissait de religieux ayant brillamment achevé leur cursus de formation à la pagode Quynh Lam, considérés comme suffisamment accomplis en discipline, en puissance spirituelle et en connaissances pour poursuivre un perfectionnement intensif avant de descendre de la montagne afin d’assumer des fonctions d’abbé et de propagation de l’enseignement dans les monastères du pays.

Les documents anciens montrent que Ho Thien n’était pas une pagode ordinaire, mais revêtait le caractère d’un monastère de formation sélective, occupant une position élevée au sein du système éducatif bouddhique de Truc Lam.

Cela est confirmé par le Dai Nam nhat thong chi, qui précise explicitement :

« La pagode Ho Thien, située dans la commune de Phu Ninh, district de Dong Trieu, fut édifiée sous la dynastie des Tran. »

Les textes appartenant au corpus documentaire de Truc Lam, tels que les Tam to thuc luc et l’inscription Tien Du son de nhat Quynh Lam tu bi ky érigée à la pagode Quynh Lam, attestent également que le maitre zen Phap Loa ouvrit l’ermitage de Ho Thien et celui de Bac Ma en la quatrième année de l’ère Khai Thai (1327). La mise en place simultanée de ces ermitages sur des montagnes élevées révèle l’orientation constante de Phap Loa : établir des espaces de pratique paisibles, séparés du monde, conformes à l’idéal du zen Truc Lam — articuler l’accomplissement intérieur à une discipline rigoureuse de la communauté monastique.

À l’époque du Le Trung Hung (XVIIe–XVIIIe siècles), parallèlement à la pagode Quynh Lam, la pagode Ho Thien continua de bénéficier d’une attention particulière de la cour des Le. Sous les ères Vinh Thinh (1705–1719), Vinh Khanh (1726–1732) et Vinh Huu (1735–1740), elle fit l’objet de vastes campagnes de restauration et d’embellissement. Ces travaux mobilisèrent une main-d’œuvre provenant de cinq districts — Giap Son, Thuy Duong, Dong Trieu, Kim Thanh et Thanh Ha — ce qui témoigne de l’envergure et du prestige de la pagode dans la vie religieuse et sociale de l’époque. Les restaurations portèrent sur le sanctuaire principal en plan en forme de « Cong » (工), la maison des patriarches, le logement des moines, le jardin des stupas, la maison des stèles, tout en élargissant l’espace dédié à la pratique.

Fait notable : au-delà du noyau architectural principal, Ho Thien disposait aussi d’un réseau de cellules de retraite (tinh that) réparties sur les pentes montagneuses à l’arrière, répondant aux besoins d’une ascèse approfondie. Au point le plus élevé se trouvait l’ermitage de Ham Rong, conçu avec une couverture naturelle en dalles de pierre (guom da) et une table de pierre servant de siège de méditation, expression manifeste de l’idéal d’austérité et d’harmonie avec la nature propre à l’école Truc Lam.

À l’époque moderne, afin de mieux établir la structure, la chronologie et la valeur patrimoniale du site, des archéologues ont mené en 2018 une campagne de fouilles à Ho Thien. Les résultats ont dégagé le plan d’un ensemble architectural d’assez grande ampleur, comprenant des composantes complètes — sanctuaire principal, jardin des stupas, maison des patriarches, maison des stèles, logement des moines, système de cellules de retraite — ainsi qu’un important corpus d’objets datés principalement de la période Le Trung Hung et de la dynastie des Nguyen. Ces découvertes contribuent à renforcer l’interprétation scientifique du rôle central de la pagode Ho Thien dans l’histoire du bouddhisme de la région de Dong Trieu.

Entre 2017 et 2023, dans le but de préserver et de valoriser le monument au sein de l’ensemble du complexe historique de la dynastie des Tran à Dong Trieu, le Comite populaire de la province de Quang Ninh a mis en œuvre un projet de restauration et de mise en valeur selon un mode de financement socialisé, pour un montant total de 63,94 milliards de dongs, sur une superficie planifiée de 18,1 ha (conformément à la Decision no 1553/QD-UBND du 16 mai 2017).

Aujourd’hui, la pagode Ho Thien est devenue une destination importante de tourisme spirituel, attirant de nombreux fidèles et visiteurs venus de toutes les régions. Au-delà du pèlerinage et du recueillement, elle revêt une signification particulière pour les moines et les bouddhistes pratiquant la voie de Truc Lam : un espace sacré associé aux traces de pratique des grands maitres, prolongeant la tradition fondée par le Bouddha-roi Tran Nhan Tong, premier patriarche de Truc Lam.

Architecture et paysage

Les vestiges archéologiques conservés, en particulier les bases de colonnes en pierre de grandes dimensions (diamètre courant de 56 à 60 cm, pouvant atteindre exceptionnellement 76 à 80 cm), attestent que la pagode Ho Thien fut historiquement un vaste complexe bouddhique, construit selon une structure traditionnelle en charpente de bois, solide et durable. Les toitures étaient couvertes de tuiles yin-yang, associées à des systèmes élaborés de collecte et d’évacuation des eaux, complétés par des canalisations souterraines, révélant un haut niveau de maitrise technique et d’adaptation aux conditions montagneuses et au climat pluvieux de la région de Dong Trieu.

D’après les sources historiques et la tradition orale, dès le début du XIVe siècle, le maitre zen Phap Loa, deuxième patriarche de l’école Truc Lam, fit édifier de nombreux bâtiments importants destinés à la pratique religieuse, à l’enseignement du Dharma et à la vie quotidienne de la communauté monastique. Les transformations historiques successives, notamment du Tran au Le precoce, puis au Le Trung Hung et aux Nguyen, entrainèrent des phases de degradation et de restauration, créant une stratification architecturale riche, reflet de la continuité de la vie bouddhique à travers les dynasties.

L’organisation spatiale de la pagode se divise en deux zones architecturales principales, distinctes mais étroitement liées.

La première zone, d’environ 3 000 m², orientée vers le sud selon la tradition architecturale religieuse, constitue le centre du complexe. Les fouilles y ont révélé les vestiges de nombreux édifices majeurs en pierre bleue et en brique, tels que le pavillon d’accueil, le bâtiment des offrandes, le sanctuaire supérieur, ainsi que des constructions annexes : maison des patriarches, logement des moines, ermitages, maison des stèles et, en particulier, le jardin des stupas. Ces structures, principalement datées des époques Tran et Le Trung Hung, témoignent du role de premier plan de Ho Thien en tant que centre bouddhique d’importance.

Derrière l’axe architectural principal se trouve le jardin des stupas, élément essentiel du paysage monastique Truc Lam. On y recense actuellement une stupa dédiée au Bouddha et six stupas consacrées aux patriarches de la pagode. Les recherches indiquent que la stupa du Bouddha, initialement composée de cinq niveaux à l’époque des Tran, fut ultérieurement surélevée de deux niveaux pour former l’actuelle stupa de sept étages en pierre. Parmi les stupas des patriarches, la plupart ne subsistent qu’à l’état de fondations, mais ont été restaurées selon leurs dimensions et décors d’origine, en pierre neuve. Notamment, une stupa en brique datant du Le Trung Hung est encore conservée, constituant un témoignage de grande valeur pour l’étude de l’architecture bouddhique vietnamienne.

La seconde zone, située à environ 200 m à l’est du centre, conserve des vestiges d’habitations et d’espaces de vie. À l’arrière se trouve une maison des stèles en plan en forme de « Dinh », typique de l’architecture épigraphique traditionnelle. Le pavillon antérieur est construit en brique rouge, tandis que le sanctuaire arrière abrite une grande stèle de pierre intitulée Tru Phong tu bi ky, relatant les travaux de restauration de la pagode et fournissant une source documentaire essentielle pour l’étude de son histoire.

De nos jours, la pagode Ho Thien a été reconstruite de manière relativement complète, avec des bâtiments répondant aux fonctions d’un établissement bouddhique contemporain : sanctuaire principal, maison des patriarches, logement des moines, maison d’accueil et ouvrages annexes. Toutefois, sa valeur exceptionnelle réside aussi dans la conservation de nombreux éléments architecturaux anciens, vieux de plusieurs siècles. Des dizaines de bases de colonnes en pierre, de tailles, d’époques et de décors variés, témoignent de l’évolution continue et stratifiée de l’architecture de la pagode Ho Thien.

Dans son ensemble, la pagode Ho Thien n’est pas seulement un site religieux, mais un paysage architectural remarquable, synthèse de la pensée urbanistique, des techniques constructives et de l’esthétique bouddhique du Vietnam médiéval, étroitement liée à la tradition Truc Lam de Yen Tu.

Objets et vestiges

Actuellement, la pagode Ho Thien conserve quatre stèles de pierre, chacune portant un contenu et une valeur documentaire distincts, correspondant à différentes phases de l’histoire du site. La plus importante est la stèle intitulée Tru Phong tu bi ky, conservée dans la maison des stèles.

Cette stèle est intacte, de grandes dimensions, dépassant 2,7 m de hauteur, attestant d’un ouvrage épigraphique réalisé avec un grand soin tant dans le choix des matériaux que dans la technique de gravure. L’architecture de la maison des stèles et le corps de la stèle sont ornés de motifs décoratifs traditionnels, illustrant l’harmonie entre architecture et sculpture et reflétant l’esthétique caractéristique de l’époque du Le Trung Hung.

Selon l’inscription, la stèle Tru Phong tu bi ky fut érigée au troisième mois de la deuxième année de l’ère Vinh Huu (1736), sous le règne du roi Le Y Tong. Le texte relate que le seigneur Trinh initia et dirigea les travaux de restauration et d’embellissement de la pagode Ho Thien, affirmant ainsi le role de mécénat du pouvoir temporel envers le bouddhisme. L’inscription célèbre également la beauté du paysage, la magnificence architecturale et le caractère sacré du site, offrant aux générations ultérieures une vision plus précise de l’importance de la pagode au XVIIIe siècle.

Dans son ensemble, le corpus des stèles de la pagode Ho Thien, et en particulier la stèle Tru Phong tu bi ky, constitue non seulement un ensemble de vestiges originaux de grande valeur historique, mais aussi une source directe pour l’étude de l’architecture, du paysage, de l’art décoratif et des relations entre le bouddhisme et le pouvoir politique durant la période du Le Trung Hung.

Classement

La pagode Ho Thien est l’un des quatorze sites de la dynastie des Tran à Dong Trieu classés Monument historique national spécial par le Premier ministre (Decision no 2383/QD-TTg du 9 décembre 2013).

Références

Chùa Hồ Thiên | Cổng thông tin thị xã Đông Triều
Kỷ yếu hội thảo khoa học: Giá trị Khu di tích Quốc gia Đặc biệt – Khu di tích lịch sử Nhà Trần tại Đông Triều Quảng Ninh.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Tập 4, Nxb Thuận Hóa.
Viện sử học (dịch), 1998, Đại Việt sử ký toàn thư, Tập 1, Nxb Khoa học xã hội.

Tiếng Trung (中文)

名称与地理位置

胡天寺，汉名为筹峰寺，坐落于佛山山脉之上，海拔约580米，隶属广宁省东潮市平溪社富宁村。寺院位于半山腰处，后方及左右两侧群山环抱，前方有丘陵相对，形成一处风水佳地。按传统风水术语，此地格局为：“左青龙、右白虎，后有枕，前有案”。

历史与人物

根据现存的文献资料与碑刻记载，胡天寺形成于陈朝时期，并与禅师法螺（普慧明觉尊者）——竹林禅派第二祖的弘法活动与僧才培养直接相关。在1322—1327年间，陈明宗在位时期，禅师法螺主持创建胡天庵，作为优秀僧侣参禅修行、研习佛法的场所。这些僧人均已在琼林寺完成卓越的修学过程，被视为戒行具足、道力深厚、学识完备之士，方获准继续进行更高层次的修炼，继而下山担任全国各地寺院的住持与弘法重任。

古代文献表明，胡天并非一般意义上的普通寺院，而是一处具有精英培养性质的修院，在竹林佛教教育体系中占据较高地位。

这一点在《大南一统志》中亦得到明确印证，其载曰：

“胡天寺，在富宁社、东潮县，建自陈朝。”

竹林系文献，如《三祖实录》以及立于琼林寺的《仙游山第一琼林寺碑记》，亦清楚记载：禅师法螺于开泰四年（1327年）同时创建胡天庵与北马庵。在高山之上设立修行庵室，反映出法螺一以贯之的思想取向，即营造清净、隔离尘俗的修行空间，以契合竹林禅派“内证修行”与“教团戒律”并重的禅学理想。

进入黎中兴时期（17—18世纪），胡天寺与琼林寺一道，继续受到黎朝朝廷的高度重视。在永盛年间（1705—1719）、永庆年间（1726—1732）及永祐年间（1735—1740），寺院多次进行大规模重修与扩建。工程动员了甲山、水塘、东潮、金城、清河五县的人力资源，充分显示出胡天寺在当时宗教与社会生活中的重要地位。重修内容包括工字形布局的三宝殿、祖堂、僧舍、塔园、碑亭，并同步拓展修行空间。

尤为值得注意的是，除主体建筑区外，胡天寺还在后方山坡上分布有系统性的静修庵室，服务于僧众深入修行的需要。其中地势最高者为含龙庵，采用天然石顶（石穹）覆盖，并设石制坐台供禅师坐禅修行，鲜明体现了竹林禅派苦行修持、顺应自然的修行思想。

进入近现代以来，为进一步厘清遗址结构、年代与历史价值，2018年考古学者对胡天寺遗址进行了系统发掘。发掘成果清楚揭示出一处规模较大的建筑群平面格局，涵盖三宝殿、塔园、祖堂、碑亭、僧舍及静修系统，并出土数量丰富的遗物，其年代主要集中于黎中兴时期及阮朝时期。这些发现有力巩固了胡天寺在东潮地区佛教史中作为重要中心的学术认知。

2017—2023年间，为保护并弘扬胡天寺在东潮陈朝历史遗迹群中的价值，广宁省人民委员会以社会化方式实施胡天寺修缮与整治项目，总投资为639.4亿越盾，规划总用地面积18.1公顷（依据2017年5月16日第1553/QĐ-UBND号决定）。

目前，胡天寺已发展成为重要的心灵旅游目的地，吸引众多民众与四方游客前来参拜与朝圣。寺院不仅是礼佛之所，更对修习竹林法门的僧侣与佛教信众具有特殊意义，被视为承载历代高僧修行足迹的神圣空间，延续着由佛皇陈仁宗——竹林禅派第一祖所开创的修行传统。

建筑与景观

依据现存考古遗迹，尤其是大型石质柱础（常见直径56—60厘米，个别达76—80厘米），可确认历史上的胡天寺是一处规模宏大的佛教建筑群，采用传统木构架体系，结构稳固、经久耐用。建筑屋面覆以阴阳瓦，并配合完善的雨水导流与地下排水系统，反映出高超的空间组织能力与建筑技术，适应东潮地区多山、多雨的自然环境。

历史文献与民间传说表明，早在14世纪初，禅师法螺即在此营建多项大型建筑，以满足僧众修行、讲法与日常生活之需。历经陈、黎初、黎中兴及阮朝等多个历史阶段，胡天寺屡经损毁与重修，形成了层累丰富的建筑遗存，生动反映了越南佛教在不同王朝中的延续与发展。

在空间布局上，胡天寺整体分为两个既相互关联又相对独立的建筑区。

第一建筑区面积约3000平方米，坐南朝向，为寺院核心区域。考古调查与发掘发现了多项大型建筑遗迹，主要以青石与砖瓦为建筑材料，包括前堂、烧香殿、上殿，以及祖堂、僧舍、静修区、碑亭，尤以塔园最为重要。这些建筑多始建于陈朝并在黎中兴时期加以扩建，显示胡天寺曾是建筑密集、布局严整的重要佛教中心。

主轴建筑之后为塔园，是竹林禅派寺塔景观中不可或缺的组成部分。现存一座佛塔与六座祖师塔。研究表明，佛塔在陈朝初建时为五层，后增建两层，形成现今七层石塔，体现了圣域空间不断延续与神圣化的过程。多数祖师塔仅存基址，但已依据原有尺寸与纹样，以新石材复原。其中尤为珍贵的是一座黎中兴时期的砖塔，为研究越南佛教塔建筑史的重要原始资料。

第二建筑区位于核心区以东约200米处，尚存僧众居住与生活建筑遗迹，其后为一座“丁”字形平面的碑亭。碑亭前堂以红砖砌筑，后殿安置大型石碑——《筹峰寺碑记》，记载寺院修缮事迹，是研究胡天寺建造与保护历史的重要文献。

当今，胡天寺已基本复建完整，具备三宝殿、祖堂、僧舍、客堂及相关附属设施，满足当代佛教活动需求。然而，其核心价值不仅在于现存建筑，更在于仍保存大量年代久远的古代建筑构件。学者已记录数十处石质柱础，其尺寸、年代与雕饰各异，清晰展现了胡天寺建筑在历史长河中的多层次发展。

总体而言，胡天寺不仅是一处宗教遗址，更是一处集规划理念、建筑技术与中世纪越南佛教审美于一体的杰出建筑景观整体，尤与安子山竹林禅派传统密切相关。

文物

目前，胡天寺仍保存有四通石碑，内容与史料价值各不相同，反映寺院存在与发展的不同阶段。其中最为重要的是《筹峰寺碑记》，现安置于碑亭内。

该碑保存完好，体量宏大，高逾2.7米，显示其在选材与雕刻工艺上均极为考究。碑亭建筑与碑身装饰大量传统纹样，体现建筑与雕刻的和谐结合，反映黎中兴时期特有的审美风格。

据碑文记载，《筹峰寺碑记》立于永祐二年（1736年）三月，黎意宗在位时期。碑文详述郑主发心倡建、主持重修胡天寺之事，彰显当时政权对佛教的庇护。同时，碑文亦多处赞颂胡天寺清幽的自然环境、宏丽的建筑规模与神圣地位，为后世勾勒出18世纪胡天寺的整体风貌与历史地位。

综观全体，胡天寺碑刻体系，尤其是《筹峰寺碑记》，不仅是珍贵的历史原始文物，也是研究建筑形制、景观布局、装饰艺术以及黎中兴时期佛教与世俗权力关系的重要直接史料。

等级保护

胡天寺为东潮地区14处陈朝遗迹之一，已由越南政府总理依据2013年12月9日第2383/QĐ-TTg号决定，列为国家特别级历史遗迹。

参考文献

Chùa Hồ Thiên | Cổng thông tin thị xã Đông Triều
Kỷ yếu hội thảo khoa học: Giá trị Khu di tích Quốc gia Đặc biệt – Khu di tích lịch sử Nhà Trần tại Đông Triều Quảng Ninh.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Tập 4, Nxb Thuận Hóa.
Viện sử học (dịch), 1998, Đại Việt sử ký toàn thư, Tập 1, Nxb Khoa học xã hội.