Tên gọi và vị trí địa lý
Đến cụm di tích Liên Khê, người ta không thể bỏ qua ngôi chùa Mai Động – một công trình lưu niệm về chiến thắng Bạch Đằng (1288) chống để quốc Nguyên Mông của dân tộc. Chùa Đồng Quan, tên chữ Lễ Sơn tự thuộc địa phận xã Liên Khê, huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng. Di tích chùa Lễ Sơn, làng văn hóa Mai Động nằm trên sườn của dãy núi Yên Ngựa, khuôn viên chùa dốc theo độ thoải của sườn đồi khoảng 13 độ.
Lịch sử và nhân vật
Chùa Mai Động không chỉ là một ngôi chùa làng như bao ngôi chùa làng Việt Nam cổ truyền khác, mà chùa còn là một công trình lưu niệm về chiến thắng Bạch Đằng năm 1288, trong cuộc kháng chiến chống Đế quốc Nguyên Mông lẫy lừng của dân tộc. Đời truyền rằng, chùa Mai Động được xây dựng trên mảnh đất đã từng là khu quân lương tiền phương của quân đội nhà Trần. Ngày nay, chùa nằm giữa xóm, thôn đông đúc, tất bật trong vòng quay của thời vụ, mùa màng. Ngày xưa khi cụm kho quân lương chọn đặt nơi đây, giữa bốn bề bao bọc bởi núi đồi trập trùng, gần kề bến nước vừa đảm bảo bí mật an toàn, lại vừa thuận tiện cho việc vận chuyển.
Lúc mới xây dựng, chùa Mai Động nổi tiếng là một sơn môn lớn của phái thiền Trúc Lâm Yên Tử do Phật hoàng Trần Nhân Tông khởi xướng. Dấu ấn từ thời xa xưa vẫn còn lưu lại rất rõ nét ở ngôi chùa này như tháp mộ của các nhà sư tu hành tại chùa. Đó là những minh chứng về sự ra đời từ rất sớm và trải qua nhiều thế hệ sư trụ trì. Trong chùa hiện còn tấm Thạch đài trụ tạo thời vua Lê Hy Tông, niên hiệu Chính Hòa nguyên niên (1680) cũng cho thấy sự chuyển tiếp từ một ngôi chùa của phái thiền Trúc Lâm sang thời Lê – Mạc (hồi thế kỷ 16,17).
Kiến trúc cảnh quan
Chùa quay hướng nam, trước còn bảo lưu được 4 ngôi tháp mộ trong số hơn hai chục tháp sư của chùa. Điều này khẳng định, xưa kia chùa Mai Động luôn nhận được sự quan tâm của các thế hệ tăng ni, phật tử. Kiến trúc chùa có bố cục hình chữ Đinh quen thuộc gồm 3 gian tiền đường và 3 gian hậu cung. Nhưng hậu cung không gắn liền trực tiếp với phía sau tiền đường mà chỉ là tòa nhà dọc hình chuôi vồ, cách tiền đường một khoảng sân hẹp, dân gian quen gọi là sân lọng. Tiền đường đứng vững trên bốn bộ vì kèo gỗ, mỗi bộ vì 4 hàng chân cột (2 cột cái và 2 cột quân). Kết cấu và kèo giống hệt nhau và được làm khá đơn giản theo lối “kèo suốt trụ chống”.
Hậu cung là một dãy nhà dọc 3 gian 3 mái. Hai mái bên và mái trước đều lợp ngói vảy rồng rêu phong cổ kính, thấp thoáng dưới tán lá xanh, phía trước để thoáng, hai bên và hồi dốc xây tường gạch che kín, quanh sân lọng là những bức tường lửng ngăn cách với bên ngoài, góp phần làm cho nội thất chùa vừa đảm bảo tính liên hoàn trong thờ tự, vừa như được tách khỏi thế giới trần tục bên ngoài. Tòa hậu cung được cấu tạo bởi ba vì kèo gỗ lim và tường hồi dốc. Các vì kèo gốc được làm tương tự nhau, gồm 4 hàng chân cột, kết cấu theo lối “chồng tường dốc thước, thuận chồng ba con”. Khung chịu lực và các hệ thống liên kết dọc của tòa nhà chủ yếu cũng vẫn là các xã thượng (xà nối các cột cái lại với nhau)
Hiện vật
Phải nói rằng, thời gian và khí hậu khắc nghiệt đã làm biến dạng và hủy những kiến trúc chùa Mai Động rất nhiều. Song những dấu vết hiện tồn tại đã trở thành báu vật văn hóa thiêng liêng của nhân dân địa phương. Bên trong các tòa nhà cũ kỹ, rêu phong này còn có cả một kho tàng nghệ thuật dân tộc đang chờ được phát huy và mong có dịp được tỏa sáng.
Chùa Mai Động hiện nay còn lưu giữ được khá nhiều pho tượng Phật có giá trị như tượng Tam Thế, tượng Thánh Tăng, tượng Đức Ông, tượng Bồ Tát, tượng Thích Ca Sơ Sinh, tượng Nam Tào và Bắc Đẩu… Các tượng Phật đều có niên đại thế kỷ 19.
Chùa Mai Động còn lưu giữ một số bia đá, Thạch thiên đài, những thư tịch cổ văn của thế kỷ XVII, XVIII. Thạch thiên đài trụ dựng ở sân chùa là một cột đá hình chữ nhật vuông (cao 1,65m, rộng 22cm). Đỉnh cột tạo dáng búp sen tròn trên một đầu vuông thắt đáy (cạnh trên 38cm, cạnh dưới 30cm và chiều cao 16cm). Mặt trên đấu sen trang trí hình cánh sen đẹp, mỗi cạnh ba cánh. Trụ đá, hai đầu tạo đấu vuông. Đấu phía trên, mặt trước, mặt sau chạm nổi rồng và phượng đối nhau, hai bên mặt chạm cánh sen cách điệu. Đấu vuông chân cột mặt trước chạm nổi hình thú vờn chân, mặt sau chạm 3 con cá chụm đầu vào nhau tạo thành bông hoa ba cánh và hai mặt bên chạm bông sen mãn khai. Diềm cột trụ chạy hàng hoa dây cúc, rồng, phượng. Thân trụ khắc chìm chữ Hán trong ô tạo dáng cánh sen chữ ‘nhật’.
Qua hệ thống các di tích về chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 ở xã Liên Khê, huyện Thủy Nguyên đã cho thấy những hình ảnh sinh động, hào hùng về cuộc chiến đấu và chiến thắng của nhân dân Liên Khê thời Trần cách đây hơn 700 năm.
Sự kiện và lễ hội
Ngày tế lễ hàng năm: 9/1; 15/3; 20/8; 15/9. Riêng ngày 15/3 đều cúng cộng đồng tại đình; ngoài ra, còn tế thượng, hạ điền (không định ngày), “việc kiêng húy tên thần hoàng tùy từng người”.
Xếp hạng
Cùng với đền Thụ Khê, chùa Thiểm Khê, chùa Mai Động cũng nằm trong hệ thống các di tích có liên quan đến chiến thắng Bạch Đằng năm 1288. Cụm di tích này được xếp hạng Di tích Lịch sử Nghệ thuật cấp Quốc gia năm 1996.
__________________________
Các ngôn ngữ khác
1. English
Name and geographical location
Within the Lien Khe heritage complex, one cannot miss Mai Dong Pagoda—a memorial work to the Bach Dang victory (1288) against the Mongol Yuan Empire. Dong Quan Pagoda, formally named Le Son Tu, is located in Lien Khe Commune, Thuy Nguyen District, Hai Phong City. The Le Son Pagoda site, in Mai Dong cultural village, lies on the slope of the Yen Ngua mountain range; the grounds descend along the hillside at about 13 degrees.
History and figures
Mai Dong Pagoda is not only a village pagoda like many traditional Vietnamese village pagodas, but also a memorial to the Bach Dang victory of 1288 in the glorious resistance against the Mongol Yuan Empire. Tradition relates that Mai Dong Pagoda was built on land that once served as a forward military supply depot of the Tran army. Today the pagoda lies amid busy hamlets and villages; in former times, when the cluster of supply depots chose this spot—surrounded on all sides by layered hills and close to a landing—it ensured secrecy and safety while remaining convenient for transport.
At its foundation, Mai Dong Pagoda was renowned as a major son mon (monastic center) of the Truc Lam Yen Tu Zen school initiated by Buddhist King Tran Nhan Tong. Traces from ancient times remain clearly visible here, such as the stupas of monks who practiced at the pagoda—evidence of its early origin and many generations of abbots. A stone pillar (Thach dai tru) created in the reign of Le Hy Tong, year Chinh Hoa 1 (1680), also shows the transition from a Truc Lam Zen pagoda to the Le–Mac period (16th–17th centuries).
Architecture and landscape
Facing south, the pagoda formerly preserved four monk stupas among more than twenty in total—affirming that Mai Dong Pagoda long received care from generations of clergy and devotees. The layout follows the familiar Dinh plan with three front bays (forehall) and three rear bays (sanctum). The rear sanctum is not directly attached to the back of the forehall but is a longitudinal “pestle-handle” block set apart by a narrow courtyard known as the san long. The forehall stands on four timber frame units, each with four rows of columns (two main, two secondary), using the simple “continuous beam with struts” system.
The rear sanctum is a three-bay, three-roof longitudinal house. The side and front roofs are tiled with age-mossed dragon-scale tiles beneath green canopies; the front is open, while the sides and gable slopes are enclosed by brick walls. Low walls around the san long separate it from the outside, keeping ritual continuity while seeming to detach the interior from the secular world. The rear block is formed by three ironwood frame units and sloped gable walls, each frame with four column rows in the “stacked sloping-brace, triple-corbel” style; longitudinal ties are chiefly the upper tie-beams linking the main columns.
Artifacts
Time and harsh climate have greatly altered and damaged the architecture of Mai Dong Pagoda; yet surviving traces have become sacred cultural treasures of the local community. Within the weathered, moss-covered halls lies a trove of national art awaiting preservation and display.
The pagoda still preserves many valuable Buddhist statues, such as the Three Buddhas (Tam The), the Holy Monk, Duc Ong, Bodhisattvas, Shakyamuni’s Birth, Nam Tao and Bac Dau, mostly dating to the 19th century.
Mai Dong Pagoda also preserves several stone steles, a Thach thien dai (stone heavenly platform), and classical manuscripts from the 17th–18th centuries. The Thach thien dai pillar in the courtyard is a square-section stone column (height 1.65 m, width 22 cm). Its cap forms a round lotus bud above a square “cup” (upper side 38 cm, lower side 30 cm, height 16 cm). The top bears finely carved lotus petals, three per side. The upper square “cup” shows paired dragon-and-phoenix reliefs on front and back, and stylized lotus petals on the sides. The lower square “cup” has a beast playing with a paw on the front, three fish meeting heads-together like a three-petaled flower on the back, and full-bloom lotus on the sides. Borders carry vine-like chrysanthemum, dragon, and phoenix motifs. The shaft bears sun-petal-shaped panels with incised Han characters.
Through the system of sites commemorating the Bach Dang victory of 1288 in Lien Khe Commune, Thuy Nguyen District, vivid and heroic images of the Trần-era struggle and triumph more than 700 years ago are revealed.
Events and festivals
Annual worship days: 9/1; 15/3; 20/8; 15/9 (lunar calendar). On 15/3, a communal worship is held at the communal hall; there are also first-ploughing and harvest rituals (without fixed dates). “Taboos on speaking the tutelary deity’s name depend on each person.”
Heritage ranking
Together with Thu Khe Temple and Thiem Khe Pagoda, Mai Dong Pagoda belongs to the system of monuments related to the Bach Dang victory of 1288. This complex was recognized as a National-Level Historical and Artistic Monument in 1996.
2. Français
Dénomination et localisation
Au sein de l’ensemble patrimonial de Lien Khe, on ne peut pas manquer la pagode Mai Dong—un monument commémoratif de la victoire de Bach Dang (1288) contre l’Empire mongol des Yuan. La pagode Dong Quan, au nom lettré Le Son Tu, se situe dans la commune de Lien Khe, district de Thuy Nguyen, ville de Hai Phong. Le site de la pagode Le Son, au village culturel de Mai Dong, est établi sur le versant de la chaîne de Yen Ngua ; l’enceinte suit la pente d’environ 13 degrés.
Histoire et personnages
La pagode Mai Dong n’est pas seulement une pagode villageoise comme tant d’autres, mais aussi un mémorial de la victoire de Bach Dang en 1288 lors de la résistance glorieuse contre les Yuan. La tradition rapporte que la pagode fut édifiée sur un terrain ayant servi de dépôt avancé de vivres de l’armée des Tran. Aujourd’hui au cœur de hameaux animés, l’emplacement ancien—encerclé de collines et proche d’un embarcadère—assurait jadis le secret, la sécurité et la commodité du transport.
À l’origine, Mai Dong fut un grand son mon (centre monastique) de l’école zen Truc Lam Yen Tu fondée par le roi bouddhiste Tran Nhan Tong. Des traces anciennes sont encore visibles, telles que les stupas des moines, attestant l’ancienneté du site et la succession des abbés. Un pilier de pierre (Thach dai tru) daté de Chinh Hoa 1 (1680, règne de Le Hy Tong) marque la transition d’un monastère Truc Lam vers l’époque Le–Mac (XVIᵉ–XVIIᵉ siècles).
Architecture et paysage
Orientée au sud, la pagode conservait autrefois quatre stupas sur plus de vingt, signe de l’attention constante des religieux et fidèles. Le plan adopte la forme Dinh, avec trois travées en avant et trois en arrière. Le sanctuaire arrière, de type longitudinal en « manche de pilon », est séparé du bâtiment avant par une petite cour appelée san long. La salle antérieure repose sur quatre travées de charpente (deux poteaux maîtres et deux secondaires) selon le système simple « poutres continues et jambettes ».
Le sanctuaire arrière comprend trois travées et trois toitures. Les toits latéraux et antérieur sont couverts de tuiles écaille de dragon, moussues, sous les frondaisons ; la façade est ouverte, les côtés et pignons sont fermés par des murs de brique. De bas murets ceinturent le san long, assurant à la fois la continuité rituelle et un retrait du monde profane. La charpente en bois de fer comprend trois travées, à quatre rangs de poteaux, suivant un système « empilement oblique à trois consoles » ; les liaisons longitudinales sont surtout des tirants supérieurs reliant les poteaux maîtres.
Objets conservés
Le temps et le climat rigoureux ont beaucoup altéré l’architecture, mais les vestiges subsistants sont devenus des trésors sacrés de la communauté. Dans ces bâtiments patinés se cache un riche fonds d’art national en attente de mise en valeur.
La pagode conserve de nombreuses statues de valeur : Tam The (Trois Bouddhas), Saint Moine, Duc Ong, Bodhisattvas, Naissance de Shakyamuni, Nam Tao et Bac Dau, principalement du XIXᵉ siècle.
On y trouve aussi des stèles de pierre, un Thach thien dai (plateforme céleste en pierre) et des manuscrits anciens des XVIIᵉ–XVIIIᵉ siècles. Le pilier Thach thien dai (H 1,65 m ; l 22 cm) porte un chapiteau en bouton de lotus au-dessus d’un « bol » carré (38/30 cm ; h 16 cm), lotus finement sculptés, reliefs dragon-phénix, bêtes, trois poissons tête-bêche en fleur, lotus épanoui, bordures à rinceaux de chrysanthèmes, dragons et phénix, et inscriptions en caractères Han dans des cartouches en pétales solaires.
À travers l’ensemble des sites liés à la victoire de Bach Dang (1288) à Lien Khe, district de Thuy Nguyen, se dessinent des images vivantes et héroïques des combats et de la victoire des Tran il y a plus de sept siècles.
Fêtes et cérémonies
Jours annuels de culte (lunaire) : 9/1 ; 15/3 ; 20/8 ; 15/9. Le 15/3, culte communautaire au đình ; rites d’ouverture et de clôture des saisons agricoles (dates non fixes). « Les tabous de prononcer le nom du génie tutélaire dépendent de chacun. »
Classement
Avec le temple Thu Khe et la pagode Thiem Khe, la pagode Mai Dong appartient au système des monuments liés à la victoire de Bach Dang (1288). L’ensemble a été classé Monument historique et artistique national en 1996.
3. 中文繁體
名稱與地理位置
至連溪遺址群，不可不訪梅洞寺——此乃紀念一二八八白藤江大捷之勝跡。洞關寺，字號「禮山寺」，位於海防市水源縣連溪社。禮山寺、梅洞文化村之遺址坐落於燕馬山脈之坡麓，寺域順坡而下，約十三度傾斜。
歷史與人物
梅洞寺不僅如諸多村寺為民間信仰中心，亦為一二八八年白藤江大捷之紀念建築。相傳寺基建於陳朝軍前方軍糧庫之地。今寺居村落之中，昔日軍糧聚處，四面群山環抱，近臨水次，既利於祕密安全，亦便於運輸。
創建之初，梅洞寺為竹林安子禪派（佛皇陳仁宗所倡）之大叢林。寺內尚存諸僧塔，證其肇建甚早、住持世代綿延。寺前立有勒石石臺柱，為黎熙宗政和元年（1680）所造，亦見其自竹林禪寺而轉入黎—莫（十六、十七世紀）之時代脈絡。
建築與景觀
寺南向，舊時二十餘座僧塔，今尚存四座，足證歷代僧俗之護持。全寺平面為「丁」字式：前三間為前殿，后三間為後殿。後殿非直連於前殿之後，而為一條長向之「杵柄」式建築，與前殿隔一狹小之「傘庭」。前殿架構以四架木作為骨，每架四列柱（兩主兩從），構造簡潔，採「通梁柱撐」之制。
後殿為三間三屋面之長屋。兩側與前屋面皆覆龍鱗瓦，古色蒼苔，隱映綠蔭；前方留敞，兩側與斜脊皆砌磚封閉。傘庭四周以矮墻劃界，使祭祀動線既相連貫，內境又與俗世相隔。其構架為三架鐵力木與斜脊墻，四列柱承重，依「疊砌斜撐、三承枋」之式；縱向連結主以上承梁（聯結諸主柱）。
文物
歲月與酷候多所損毀，然現存之遺構已成為地方神聖之文化瑰寶。舊屋之內，尚藏民族藝術珍品，期待闡揚光大。
今寺保存多件珍貴佛像，如三世佛、聖僧、德翁、菩薩、釋迦初生、南曹北斗等，多為十九世紀作品。
寺中尚存石碑、石天臺及十七—十八世紀之古籍。院中「石天臺柱」為方柱（高1.65公尺、寬22公分），柱頂為圓蓮瓣上承方盞（上邊38公分、下邊30公分、高16公分），頂面陰刻蓮瓣，每邊三瓣；上方盞前後面雕龍鳳相對，兩側雕變體蓮瓣；下方盞前面雕瑞獸戲足，後面雕三魚首聚如三瓣花，側面雕盛放之蓮。柱緣飾菊蔓、龍、鳳之紋；柱身以日瓣形框陰刻漢字。
綜觀連溪鄉白藤江大捷相關諸遺址，可見七百餘年前陳朝軍民浴血奮戰之生動雄圖。
節慶
歲時祭日（農曆）：一月初九、三月十五、八月二十、九月十五。三月十五於社廟共祭；另有上田、下田禮（不定日）。“避諱神名之例，因人而異”。
等級
梅洞寺與樹溪祠、闡溪寺同屬白藤江大捷（1288）相關遺跡體系。此遺址群於1996年列為國家級歷史藝術遺跡。
