Tên gọi và vị trí địa lý
Đền Năn là một di tích lịch sử – văn hóa lâu đời, mang nhiều tên gọi gắn liền với đặc điểm tự nhiên và dấu ấn lịch sử của vùng đất. Tên gọi phổ biến nhất hiện nay là đền Năn, xuất phát từ thực tế xung quanh khu vực từng mọc rất nhiều cây năn – một loài cỏ dại đặc trưng của đồng bằng.
Về vị trí địa lý, đền Năn nằm tại thôn Quảng Thượng, xã Yên Thắng, huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình. Đây là một trong những di tích được xếp hạng cấp quốc gia, có giá trị lớn về mặt lịch sử, đặc biệt gắn liền với thời kỳ Tiền Lê. Vị trí của đền từng đóng vai trò quan trọng trong chiến lược quân sự của nhà nước phong kiến.
Lịch sử và nhân vật
Đền Năn là một di tích lịch sử lâu đời nằm trên vùng đất Yên Mô, tỉnh Ninh Bình, gắn với nhiều tên gọi và nhân vật lịch sử quan trọng của dân tộc Việt Nam. Theo truyền thống, Đền Năn có tên gọi bắt nguồn từ sự kiện vào năm 1788–1789, khi quân Tây Sơn rút về Tam Điệp để chuẩn bị cho cuộc kháng chiến chống quân Thanh, khu vực xung quanh đền mọc nhiều cây năn nên người dân gọi là “Đền Năn”. Ngoài ra, di tích còn được biết đến với tên gọi “Thần xá miếu” trong các văn bản Hán Nôm cổ, mang ý nghĩa là miếu – nhà ở của thần. Một tên gọi khác là “Đền trong thành Lê Thiên Phúc”, vì di tích tọa lạc trong khu vực thành mà vua Lê Đại Hành đắp năm 982 khi đi đánh Chiêm Thành. Bên cạnh đó, một số tư liệu dân gian còn gọi là “Đền Năm”, do sự nhầm lẫn giữa âm “năn” và “năm”, gắn với tín ngưỡng thờ năm vị thần.
Đền Năn thờ năm vị tướng thời Hùng Vương, là hậu duệ của vua Hùng, có công đánh giặc giữ nước và được phong thần. Các vị này gồm: Chàng Hoàng, Quý Nương, Chàng Cả, Chàng Hai và Chàng Ba. Các đạo sắc phong thời Lê và Nguyễn đều xác nhận công lao trấn thủ vùng Nam Lĩnh của các vị thần này. Một số nguồn ghi họ thuộc thời Hùng Vương thứ 5, một số khác lại cho là Hùng Vương thứ 6. Bên cạnh các vị thần, đền còn gắn liền với nhiều nhân vật lịch sử kiệt xuất: vua Lê Đại Hành từng đắp thành Lê Thiên Phúc quanh khu vực đền; các vua Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông từng ngự dinh tại đây; đến thời Tây Sơn, khu vực đền là nơi quân Tây Sơn tập kết chuẩn bị tiến công giải phóng Thăng Long. Di tích còn lưu giữ nhiều hiện vật quý hiếm thời Tây Sơn như quả cân đá thời Quang Trung, nòng súng cổ và tiền đồng thưởng của vua Quang Trung. Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, đền cũng từng là cơ sở cách mạng cho cán bộ nằm vùng hoạt động bí mật.
Với bề dày lịch sử phong phú, đền Năn không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng mà còn là điểm giao thoa giữa các thời kỳ dựng nước và giữ nước. Di tích chứa đựng giá trị to lớn về lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa dân tộc, xứng đáng được gìn giữ và phát huy.
Kiến trúc và cảnh quan
Về kiến trúc và cảnh quan, Đền Năn là một công trình cổ có quy mô tương đối đồ sộ, mang đậm phong cách kiến trúc truyền thống dân tộc, đồng thời thể hiện những nét riêng độc đáo của nghệ thuật kiến trúc cổ trong vùng đồng bằng Bắc Bộ. Trải qua nhiều biến thiên lịch sử, đặc biệt là thời kỳ chiến tranh, ngôi đền vẫn còn giữ được tình trạng tương đối tốt, cho thấy sự bền vững của cấu trúc và sự gìn giữ công phu qua các thời kỳ. Bên trong đền hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật quý giá mang giá trị lớn về lịch sử và văn hóa như bức đại tự, quả cân bằng đá, đại đao bằng sắt, nòng súng cổ, tiền đồng thưởng của vua Quang Trung, song bình men trắng xanh đời Khang Hy, bộ tam sư bằng đồng, kiệu bát cống, kiệu song hành, nhang án, long ngai, khám và giá chiêng bằng cây… Những hiện vật này không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn là minh chứng sinh động cho các thời kỳ Hậu Lê, Nguyễn và đặc biệt là thời Tây Sơn.
Về vị trí địa lý và cảnh quan, Đền Năn tọa lạc tại thôn Quảng Thượng, xã Yên Thắng, huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình. Khu vực xung quanh đền mọc rất nhiều cây năn – một loại cỏ hoang sống ở vùng đất ẩm – và từ đó người dân địa phương gọi tên di tích theo tên loài cây này. Điều đó cho thấy vùng đất nơi đền tọa lạc từng mang đặc trưng của một khu vực nông nghiệp hoặc hoang sơ, với hệ sinh thái đặc biệt phù hợp cho loại cây bản địa này sinh trưởng. Ngoài yếu tố tự nhiên, vị trí của đền còn mang ý nghĩa chiến lược trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc: từ thời Lê Đại Hành đắp thành Lê Thiên Phúc, đến thời Trần, thời Tây Sơn và cả thời kỳ cách mạng. Từ đền, khoảng cách đến trung tâm Hoa Lư (xưa là kinh đô) khoảng 10 km về phía Bắc, cách thành phố Tam Điệp khoảng 1,2 km về phía Tây, và cách biển khoảng 15 km về phía Đông Nam theo đường chim bay. Đường đi tới đền hiện nay khá thuận tiện: từ thành phố Hoa Lư đi theo Quốc lộ 1A khoảng 9 km, rẽ trái tại ngã ba Bình Sơn theo đường số 59 khoảng 2 km, rồi tiếp tục 3 km qua cầu Tu là tới di tích. Như vậy, cảnh quan Đền Năn vừa mang sắc thái dân dã đặc trưng của vùng đồng bằng Bắc Bộ, vừa hàm chứa chiều sâu lịch sử qua những biến động gắn liền với vị trí địa – chính trị quan trọng của nó.
Hiện vật
Tại Đền Năn, nhiều hiện vật cổ quý giá vẫn được lưu giữ, phản ánh chiều sâu văn hóa – lịch sử qua các triều đại từ Hùng Vương, Tiền Lê, Trần đến Tây Sơn và Nguyễn. Các hiện vật được cộng đồng địa phương trân trọng bảo tồn và gìn giữ nguyên vẹn, trong đó nổi bật có:
Đại tự thời Nguyễn
Hai bức đại tự chạm khắc công phu, sơn son thếp vàng:
- “Quảng Thượng đế linh từ” – treo tại gian giữa Tiền bái.
- “Sơn hà đế tráng cư” – treo tại trung đường.
- Người tiến cúng: Quan Đông các đại học sĩ Vũ Phạm Khải.
Nội dung ghi nhớ việc vua Lê Đại Hành, Trần Thánh Tông và Trần Nhân Tông từng ngự tại khu vực này.
Hiện vật thời Tây Sơn và nhà Nguyễn
- Quả cân đá hình bầu dục (dùng trong kho thóc, thời Quang Trung).
- Nòng súng phun lửa cổ, đại đao bằng sắt (niên đại chưa xác định).
- Tiền đồng “Quang Trung thông bảo” (mặt sau có 8 chữ: “Càn, thuận, lưu, hà, đăng, phong, cốc, niên”).
Hiện vật gốm sứ và kim loại quý hiếm
- Đôi bình gốm men trắng xanh (hoa văn Trúc Lâm Thất Hiền, đáy đề “Đại Thanh Khang Hy niên chế”).
- Đôi bình cổ kích thước lớn, hiếm thấy trong vùng.
- 4 bộ tam sự bằng đồng (mỗi bộ gồm 1 đỉnh tròn và 2 đèn đồng).
Đồ thờ truyền thống chạm khắc tinh xảo
- 1 kiệu bát cống (cuối thời Lê – đầu Nguyễn).
- 1 kiệu song hành, 5 bộ nhang án đời Nguyễn (chạm tứ linh, sơn son thiếp vàng).
- 3 long ngai (1 thuộc Hậu Lê, 2 thuộc Nguyễn), 1 khám thờ, 1 giá chiêng bằng cây rất độc đáo – chưa từng thấy ở di tích khác.
Sự kiện và lễ hội
Lễ hội Đền Năn được tổ chức hai năm một lần vào ngày 10 tháng Giêng âm lịch, kéo dài trong hai ngày. Đây là lễ hội truyền thống lâu đời, mang đậm dấu ấn tâm linh và đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của người dân địa phương. Lễ hội nhằm ghi nhớ công lao của ông tổ họ Lưu Đắc – người có công lập làng Quảng Thượng, đồng thời tưởng niệm các bậc tiền nhân đã đóng góp to lớn cho quê hương. Thông qua lễ hội, người dân thể hiện lòng biết ơn sâu sắc và phát huy truyền thống đạo lý, giữ gìn bản sắc văn hóa tâm linh và thuần phong mỹ tục của dân tộc.
Một trong những điểm nhấn đặc sắc của lễ hội là nghi thức rước kiệu trang trọng, được thực hiện từ chùa Tháp Sơn Tự về Đền Năn. Nghi lễ rước theo hình thức cổ truyền với đầy đủ nghi vệ và 7 kiệu đồ lệ bộ, gồm: 02 kiệu song hành, 02 kiệu bát cống, 02 kiệu mẫu và 01 kiệu Bác Hồ. Ngoài ra, tục tiến kê – hay thi gà lễ – là một nét văn hóa độc đáo của lễ hội. Mỗi gia đình dâng một con gà được trang trí đẹp mắt, đặt trên mâm xôi, như một biểu hiện cụ thể của lòng thành kính dâng lên tổ tiên.
Sau phần lễ trang nghiêm là phần hội rộn ràng với các trò chơi dân gian đặc sắc như đu quay, chọi gà, đánh cờ, kéo chữ…, tạo nên không khí vui tươi, gắn kết cộng đồng. Lễ hội không chỉ là dịp để tưởng niệm và tôn vinh tiền nhân, mà còn là sự kiện văn hóa tâm linh quan trọng, quy tụ đông đảo người dân của ba thôn: Quảng Thượng, Cầu Cọ và Cầu Mễ, cùng hướng về cội nguồn và vun đắp tình làng nghĩa xóm bền chặt.
Xếp hạng
Đền Năn được Nhà nước xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia vào năm 1993. Cụ thể, số Quyết định công nhận là 281 QĐ/BT ngày 24/3/1993 của Bộ Văn hóa – Thông tin.
Đền Năn là một trong 283 di tích được xếp hạng quốc gia tại Ninh Bình tính đến năm 2025. Di tích này nằm trong danh sách các di tích cấp quốc gia của tỉnh Ninh Bình
Tham khảo
- Trang Thông tin điện tử huyện Yên Mô – tỉnh Ninh Bình, Di tích lịch sử Đền Năn xã Yên Thắng – Xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1993.
- Huyện đoàn Yên Mô (2025), Chuyên đề: Thực hiện chuyển đổi số di tích lịch sử cấp quốc gia Đền Năn, xã Yên Thắng, huyện Yên Mô, Trang Thông tin điện tử huyện Yên Mô – tỉnh Ninh Bình.
- Bảo Châu (2023), Tưng bừng lễ hội Yên Mô, trên trang: https://baophapluat.vn/.
