Niên đại: 1965–1969
Chất liệu: Giấy
Kích thước:
– 3 tờ, 21 × 27 cm, ngày 15/5/1965
– 3 tờ, 18,5 × 26 cm và 1 tờ, 18,5 × 24 cm, tháng 5/1968
– 1 tờ, 20 × 30,5 cm, ngày 10/5/1969
Loại hiện vật: Hiện vật liên quan đến danh nhân
Đơn vị lưu giữ: Cục Lưu trữ, Văn phòng Trung ương Đảng
Tình trạng lưu giữ: Bảo quản theo chế độ đặc biệt tại Kho Lưu trữ Trung ương Đảng
Giới thiệu hiện vật
Bản Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh là một tài liệu lịch sử đặc biệt, được Người viết, bổ sung và chỉnh sửa trong khoảng thời gian từ năm 1965 đến năm 1969. Không được hoàn thành trong một lần duy nhất, Di chúc là kết quả của một quá trình suy nghĩ và cân nhắc kéo dài nhiều năm. Những trang đánh máy, những dòng viết tay bằng mực xanh, mực đỏ, các chỗ gạch xóa và bổ sung còn lưu lại trực tiếp dấu ấn của quá trình Chủ tịch Hồ Chí Minh hoàn thiện những điều Người muốn gửi lại cho Đảng, nhân dân và các thế hệ mai sau. Bản gốc hiện được bảo quản đặc biệt tại Kho Lưu trữ Trung ương Đảng, là một nguồn tư liệu nguyên gốc có giá trị đặc biệt đối với việc nghiên cứu cuộc đời, tư tưởng và những suy ngẫm cuối đời của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Bản viết ngày 15 tháng 5 năm 1965
Phần Di chúc được viết năm 1965 gồm 3 tờ giấy thường, kích thước 21 × 27 cm, đánh máy một mặt bằng mực xanh. Cuối trang thứ ba có chữ ký của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bên cạnh là chữ ký của đồng chí Lê Duẩn, khi đó là Bí thư thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương, với tư cách người chứng kiến. Đây là phần văn bản có ý nghĩa nền tảng trong quá trình hình thành Di chúc. Nội dung thể hiện những suy nghĩ của Chủ tịch Hồ Chí Minh về Đảng, nhân dân, phong trào cách mạng, thế hệ trẻ và những công việc cần tiếp tục thực hiện sau khi Người qua đời. Việc có chữ ký của tác giả và người làm chứng càng làm tăng giá trị xác thực và tư liệu của bản gốc này.
Những bổ sung năm 1968
Đến tháng 5 năm 1968, Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp tục xem xét và bổ sung Di chúc. Phần tài liệu này gồm 4 tờ giấy, trong đó ba tờ có kích thước 18,5 × 26 cm và một tờ 18,5 × 24 cm. Hai tờ được viết cả hai mặt, hai tờ chỉ viết một mặt. Khác với bản năm 1965 được đánh máy, phần bổ sung năm 1968 chủ yếu được viết tay bằng mực xanh. Xen giữa là những dòng viết bằng mực đỏ, cùng nhiều chỗ gạch xóa và chỉnh sửa. Những dấu vết này cho thấy Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhiều lần đọc lại, suy nghĩ và cân nhắc cách diễn đạt. Qua từng nét sửa, bản Di chúc hiện lên không chỉ như một văn kiện hoàn chỉnh mà còn là tài liệu cho phép nhận biết quá trình hình thành tư tưởng và ngôn từ của tác giả.
Trang viết ngày 10 tháng 5 năm 1969
Phần bổ sung cuối cùng còn lại được viết vào ngày 10 tháng 5 năm 1969. Đây là một tờ giấy kích thước 20 × 30,5 cm, được Chủ tịch Hồ Chí Minh viết tay bằng mực xanh ở mặt sau một tờ Tin tham khảo đặc biệt của Việt Nam Thông tấn xã, trang 15a, phát hành ngày 3 tháng 5 năm 1969. Trên trang này cũng có những dòng viết bằng mực đỏ và các vị trí được gạch xóa, chỉnh sửa. Việc sử dụng mặt sau một tờ bản tin để tiếp tục ghi lại nội dung Di chúc là một chi tiết đặc biệt của tài liệu gốc, đồng thời cho thấy những trang viết được hình thành trong chính đời sống và công việc thường ngày của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Từ năm 1965 đến năm 1969, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhiều lần dành thời gian đọc lại, bổ sung và sửa chữa Di chúc. Khoảng thời gian kéo dài này cho thấy đây không phải một văn bản được viết trong tình thế vội vàng. Mỗi lần bổ sung đều phản ánh những suy nghĩ được cân nhắc kỹ về những vấn đề Người cho là quan trọng đối với tương lai của đất nước. Những bản đánh máy và viết tay còn giữ được giúp người nghiên cứu nhìn thấy rõ quá trình vận động của một văn bản lịch sử: từ những nội dung ban đầu đến các phần bổ sung, những từ được thay đổi và những câu được chỉnh sửa. Chính đặc điểm này làm cho bộ tài liệu có giá trị vượt ra ngoài nội dung của Di chúc đã được công bố.
Sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời, các bản Di chúc được lưu giữ và quản lý cẩn trọng. Theo tư liệu, Ban Bí thư đã giao Văn phòng Trung ương quản lý tài liệu theo Quyết định số 65-QĐ/TW ngày 2 tháng 1 năm 1986. Hiện nay, bản gốc được lưu giữ tại Cục Lưu trữ, Văn phòng Trung ương Đảng và bảo quản theo chế độ đặc biệt tại Kho Lưu trữ Trung ương Đảng. Việc bảo tồn nguyên vẹn các bản viết từ nhiều thời điểm khác nhau giúp duy trì một nguồn tư liệu đặc biệt quan trọng về Chủ tịch Hồ Chí Minh và lịch sử Việt Nam thế kỷ XX.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Bản Di chúc được Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp viết, bổ sung và chỉnh sửa trong những năm 1965–1969, gắn với những năm cuối đời và một giai đoạn đặc biệt của lịch sử Việt Nam.
Giá trị tư tưởng: Nội dung Di chúc thể hiện những suy nghĩ của Chủ tịch Hồ Chí Minh về Đảng, nhân dân, đoàn kết, thế hệ trẻ, hòa bình và công cuộc xây dựng đất nước.
Giá trị tư liệu: Các bản đánh máy, bản viết tay, chữ ký, bút tích sửa chữa và những phần bổ sung qua nhiều năm là nguồn tư liệu nguyên gốc quan trọng cho việc nghiên cứu cuộc đời và tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Giá trị văn bản học: Việc bảo tồn nhiều lớp văn bản từ năm 1965, 1968 và 1969 cho phép theo dõi quá trình hình thành, chỉnh sửa và hoàn thiện một văn kiện lịch sử quan trọng.
Giá trị văn hóa: Qua nhiều thập niên, Di chúc đã trở thành một tài liệu có vị trí đặc biệt trong đời sống lịch sử và văn hóa Việt Nam, gắn với ký ức về Chủ tịch Hồ Chí Minh và những tư tưởng Người gửi lại cho các thế hệ sau.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, tư tưởng, tư liệu và bút tích, Bản Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh là một trong những tài liệu nguyên gốc đặc biệt quý giá được lưu giữ trong hệ thống lưu trữ của Việt Nam, đồng thời là chứng tích trực tiếp về những suy nghĩ và lời căn dặn của Người trong những năm cuối đời.
