Niên đại: Thế kỷ XVIII
Giai đoạn: Lê Trung Hưng
Số lượng: 4 pho tượng
Chất liệu: Gỗ, phủ sơn
Gồm: Pháp Vân – Pháp Vũ – Pháp Lôi – Pháp Điện
Tên gọi dân gian: Bà Dâu – Bà Đậu – Bà Tướng – Bà Dàn
Loại hình: Tượng thờ Phật – thần thuộc tín ngưỡng Tứ Pháp
Nơi thờ theo hồ sơ Bảo vật quốc gia: Chùa Dâu, chùa Phi Tướng và chùa Dàn, vùng Dâu – Luy Lâu, Bắc Ninh
Địa chỉ hiện nay: Các di tích thuộc phường Trí Quả, tỉnh Bắc Ninh
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25/12/2017.
Giới thiệu bảo vật
Bộ tượng Phật Tứ Pháp vùng Dâu – Luy Lâu gồm bốn pho tượng Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện, tương ứng với bốn hiện tượng tự nhiên mây, mưa, sấm và chớp. Đây là hệ thống tượng thờ đặc biệt của vùng Dâu – Luy Lâu, nơi Phật giáo từ rất sớm đã dung hợp với tín ngưỡng nông nghiệp bản địa, hình thành một dạng thờ tự trong đó các lực lượng tự nhiên được Phật hóa thành những nữ thần – Phật Mẫu.
Theo hệ thống thờ truyền thống, Pháp Vân – Bà Dâu được thờ tại chùa Dâu; Pháp Vũ – Bà Đậu vốn thuộc chùa Đậu, tức Thành Đạo tự; Pháp Lôi – Bà Tướng thuộc chùa Phi Tướng; và Pháp Điện – Bà Dàn thuộc chùa Dàn, tức Trí Quả tự. Chùa Tổ – Phúc Nghiêm tự ở Mãn Xá lại thờ Phật Mẫu Man Nương, nhân vật được truyền thuyết coi là mẹ của Tứ Pháp.
Hiện nay bốn tượng không còn được bảo quản tại bốn ngôi chùa đúng như cấu trúc ban đầu. Chùa Đậu vùng Dâu bị phá hủy trong kháng chiến chống Pháp, vì vậy tượng Pháp Vũ được chuyển về thờ chung với Pháp Vân tại chùa Dâu. Hồ sơ Bảo vật quốc gia năm 2017 vì thế chỉ ghi ba địa điểm lưu giữ là chùa Dâu, chùa Phi Tướng và chùa Dàn. Đến cuối năm 2025, cơ quan văn hóa Bắc Ninh vẫn đang tiếp nhận đề nghị của cộng đồng địa phương về việc đưa tượng Pháp Vũ từ chùa Dâu trở lại Thành Đạo tự.
Các pho tượng hiện còn được xác định có niên đại thế kỷ XVIII theo hồ sơ Bảo vật quốc gia. Điều này cần phân biệt với tín ngưỡng Tứ Pháp, vốn có lịch sử lâu đời hơn rất nhiều. Những câu chuyện về Man Nương, Khâu Đà La và Tứ Pháp được lưu truyền trong các thư tịch và truyền thuyết vùng Dâu từ những lớp văn hóa sớm; còn bốn pho tượng gỗ hiện được công nhận Bảo vật quốc gia là sản phẩm nghệ thuật của giai đoạn muộn hơn, sau nhiều lần kiến tạo, hủy hoại và tu bổ hệ thống chùa vùng Luy Lâu.
Về tạo hình, cả bốn tượng đều mang hình thức nữ thần được Phật hóa, ngồi trên tòa sen, hình thể khá lớn và giữ vị trí trung tâm tại các điện thờ. Riêng tượng Pháp Vân ở chùa Dâu cao khoảng 1,6 m, ngồi chính diện trên đài sen, đầu đội mũ, khuôn mặt đầy đặn và có sắc thái uy nghiêm. Dù cùng thuộc một hệ thống, mỗi pho tượng lại có cách xử lý khuôn mặt, hình thể và thần thái khác nhau, tạo nên bốn cá tính tạo hình chứ không phải bốn bản sao giống hệt nhau.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – tôn giáo: Bộ tượng là di sản vật chất tiêu biểu của tín ngưỡng Tứ Pháp vùng Dâu – Luy Lâu, phản ánh sự gặp gỡ lâu dài giữa Phật giáo với tín ngưỡng thờ các lực lượng tự nhiên của cư dân nông nghiệp đồng bằng Bắc Bộ.
Giá trị nghệ thuật: Bốn pho tượng được tạo tác bằng gỗ phủ sơn với hình thức nữ thần ngồi trên tòa sen nhưng mỗi tượng có sắc thái tạo hình riêng, tạo nên một hệ thống vừa thống nhất về tư tưởng vừa đa dạng về biểu cảm.
Giá trị tín ngưỡng bản địa: Mây – mưa – sấm – chớp được nhân cách hóa thành bốn nữ thần rồi Phật hóa, cho thấy khả năng chuyển hóa và thích nghi đặc biệt của đời sống tôn giáo Việt Nam trước những ảnh hưởng văn hóa từ bên ngoài.
Giá trị văn hóa cộng đồng: Các tượng vẫn tham gia vào không gian thờ tự và các nghi lễ truyền thống của vùng Dâu, đặc biệt là lễ hội rước Tứ Pháp và nghi thức hướng về Phật Mẫu Man Nương.
Giá trị nghiên cứu: Bộ tượng là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu lịch sử Phật giáo Việt Nam, tín ngưỡng nữ thần, lễ nghi cầu mưa, mỹ thuật tượng gỗ thời Lê Trung Hưng và quá trình bản địa hóa tôn giáo tại đồng bằng sông Hồng.
Giá trị quý hiếm: Bốn tượng không chỉ tồn tại như những tác phẩm điêu khắc riêng lẻ mà tạo thành một hệ thống tín ngưỡng hoàn chỉnh, gắn với bốn ngôi chùa, một Phật Mẫu, một truyền thuyết nguồn gốc và một hệ thống lễ hội còn được cộng đồng thực hành. Năm 2017, cả bốn pho được công nhận chung là một nhóm Bảo vật quốc gia.
Với bốn hình tượng Pháp Vân – Mây, Pháp Vũ – Mưa, Pháp Lôi – Sấm và Pháp Điện – Chớp, Bộ tượng Phật Tứ Pháp vùng Dâu – Luy Lâu là một di sản đặc biệt của văn hóa Việt Nam. Các pho tượng vừa mang ngôn ngữ của nghệ thuật Phật giáo, vừa gìn giữ ký ức về tín ngưỡng nông nghiệp và sự tôn thờ các nữ thần tự nhiên. Giá trị của bảo vật vì thế không chỉ nằm ở chất liệu gỗ hay nghệ thuật tạo tượng thế kỷ XVIII mà còn ở mối liên hệ sống động giữa tượng thờ, di tích, truyền thuyết, lễ hội và cộng đồng vùng Dâu qua nhiều thế kỷ.
h minh họa: Sưu tầm
