Niên đại: Khoảng đầu thế kỷ XX
Chất liệu: Vải dệt nền vàng, trang trí bằng chỉ thêu nhiều màu
Kích thước: Chưa xác định
Loại hình: Trang phục cung đình
Nơi phát hiện: Kinh đô Huế
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, thành phố Huế.
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là đôi hài thêu đồ án lưỡng long triều thọ của vua Bảo Đại (1913–1997), vị hoàng đế cuối cùng của triều Nguyễn, trị vì từ năm 1926 đến năm 1945. Đây là một trong những hiện vật thuộc nhóm trang phục ngự dụng còn được lưu giữ tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, phản ánh nghệ thuật may thêu, quan niệm thẩm mỹ và văn hóa phục sức của hoàng gia Việt Nam đầu thế kỷ XX. Theo nghiên cứu của Trần Đức Anh Sơn, hia hài sử dụng trong cung đình Nguyễn được chế tác theo những quy thức nghiêm ngặt về kiểu dáng, chất liệu, màu sắc và hoa văn trang trí, tương ứng với địa vị của người sử dụng và tính chất của từng nghi lễ. Những sản phẩm dành cho hoàng đế thường sử dụng các chất liệu quý, được thêu kim tuyến, kim sa hoặc đính các loại trân châu, đá quý nhằm biểu đạt sự tôn nghiêm của vương quyền. Đôi hài của vua Bảo Đại là một hiện vật tiêu biểu cho truyền thống này trong giai đoạn cuối cùng của chế độ quân chủ Việt Nam.
Về hình dáng và đặc điểm tạo hình, đôi hài có kiểu dáng thấp, phần mũi tròn thuôn nhẹ về phía trước, thân ôm bàn chân, miệng hài mở rộng và phần gót được tạo dáng tương đối cao. Bề mặt ngoài sử dụng màu vàng làm chủ đạo, nổi bật với hệ thống hoa văn rồng, chữ Thọ và những dải mây được thêu bằng các sợi chỉ màu đỏ, xanh lam, xanh lục và những sắc độ sáng tối khác nhau. Phần mép hài được viền bằng dải vải xanh sẫm, tạo nên đường bao rõ nét, đồng thời làm nổi bật phần thân vàng. Đế hài có màu sáng, phía sát mép trên được điểm bằng dải màu xanh đậm, tạo sự phân tách giữa phần thân trang trí và bộ phận tiếp xúc với mặt đất.
Điểm đặc sắc của hiện vật nằm ở đồ án lưỡng long triều thọ, thể hiện hình tượng hai con rồng hướng về chữ Thọ được bố trí trong một khung tròn ở phần mũi hài. Hình tượng chữ Thọ màu đỏ nổi bật trên nền vàng, bao quanh là những dải hoa văn uốn lượn và hình rồng có thân dài, móng vuốt, bờm cùng các chi tiết trang trí được thể hiện tinh tế. Hai bên thân hài tiếp tục xuất hiện những đường nét rồng uốn lượn giữa các dải mây, tạo nên bố cục trang trí liên hoàn từ phần mũi đến phần gót. Sự kết hợp giữa hình tượng rồng biểu trưng cho quyền uy hoàng đế và chữ Thọ biểu đạt ước nguyện trường thọ đã tạo nên một đồ án mang ý nghĩa chúc tụng, phù hợp với tính chất trang trọng của trang phục cung đình. Đáng chú ý, những họa tiết được thể hiện theo hình thức cân xứng giữa hai chiếc hài, góp phần tạo nên sự thống nhất về bố cục và hiệu quả thẩm mỹ của toàn bộ hiện vật.
Về kỹ thuật, đôi hài thể hiện trình độ chế tác công phu của nghệ thuật may thêu cung đình Huế. Những đường chỉ màu được phối hợp nhằm tạo nên các mảng hoa văn có độ tương phản cao trên nền vải vàng, trong đó hình tượng rồng được nhấn mạnh bằng những đường nét uốn lượn liên tục, kết hợp các chi tiết nhỏ ở phần đầu, thân và đuôi. Chữ Thọ được thêu bằng chỉ đỏ, với đường viền rõ ràng, tạo thành điểm nhấn thị giác ở phần mũi hài. Theo các ghi chép trong Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, triều đình Nguyễn từng quy định việc chế tác hia hài của hoàng đế, hoàng hậu, hoàng tử và quan lại theo những tiêu chuẩn riêng. Cơ quan đảm nhiệm hoạt động may thêu trang phục, mũ mão và hia hài cung đình là Cẩm tượng ty, nơi tập hợp những người thợ thủ công có tay nghề cao. Đôi hài thêu lưỡng long triều thọ của vua Bảo Đại vì vậy không chỉ mang giá trị của một vật dụng ngự dụng mà còn là minh chứng cho sự tiếp nối của kỹ thuật thêu truyền thống trong cung đình Nguyễn đến nửa đầu thế kỷ XX.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là hiện vật ngự dụng gắn liền với vua Bảo Đại, vị hoàng đế cuối cùng của triều Nguyễn, có giá trị đối với việc nghiên cứu lịch sử trang phục và đời sống cung đình Việt Nam trong nửa đầu thế kỷ XX. Đôi hài phản ánh sự duy trì những quy thức truyền thống về phẩm phục hoàng đế trong giai đoạn cuối của chế độ quân chủ, khi văn hóa cung đình Huế đã chịu nhiều tác động từ quá trình giao lưu với phương Tây. Những chi tiết về kiểu dáng, màu sắc, hình tượng rồng và phương pháp trang trí cung cấp nguồn tư liệu trực quan để nghiên cứu chế độ phục sức, kỹ thuật sản xuất trang phục và sự phân biệt địa vị trong xã hội triều Nguyễn. Đặc biệt, việc đối chiếu hiện vật với những quy định về hia hài được ghi chép trong Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ góp phần làm sáng tỏ sự kế thừa và biến đổi của các quy thức phục trang cung đình qua nhiều triều vua.
Giá trị văn hóa: Thể hiện quan niệm truyền thống về quyền uy hoàng đế, sự trường thọ và những ước vọng tốt lành trong văn hóa cung đình Việt Nam. Hình tượng lưỡng long hướng về chữ Thọ kết hợp hai biểu tượng mang ý nghĩa quan trọng trong nghệ thuật trang trí truyền thống: rồng tượng trưng cho vương quyền, sự cao quý và tính thiêng, còn chữ Thọ biểu đạt mong ước sống lâu, phúc lành và sự bền vững. Sự kết hợp giữa các hình tượng này cho thấy trang phục cung đình không chỉ đáp ứng nhu cầu sử dụng mà còn là phương tiện chuyển tải những quan niệm tư tưởng, tín ngưỡng và nghi lễ. Đặc biệt, việc trang trí đồ án mang ý nghĩa chúc thọ trên vật dụng dành cho hoàng đế phản ánh sự gắn bó giữa nghệ thuật phục sức với văn hóa tôn quân và truyền thống cầu chúc phúc thọ trong đời sống hoàng gia triều Nguyễn.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho nghệ thuật may thêu cung đình Huế đầu thế kỷ XX, đặc biệt ở khả năng kết hợp giữa kỹ thuật thêu trang trí tinh xảo và phương pháp tổ chức hoa văn mang tính biểu tượng. Trên nền vải vàng, các đường chỉ màu đỏ, xanh lam, xanh lục và những sắc độ tương phản được phối hợp hài hòa, tạo nên hình tượng rồng sinh động, giàu tính trang trí. Nghệ thuật thể hiện thân rồng uốn lượn, kết hợp hoa văn mây và chữ Thọ trong khung tròn, cho thấy sự tính toán chặt chẽ về bố cục trên một bề mặt có diện tích nhỏ và hình dạng cong. Đặc biệt, việc duy trì sự cân xứng của các mô típ trang trí trên hai chiếc hài, đồng thời bảo đảm sự hài hòa giữa phần thân, miệng và đế, phản ánh trình độ thẩm mỹ và kỹ thuật thủ công của những người thợ may thêu phục vụ hoàng gia. Tác phẩm qua đó góp phần khẳng định giá trị của nghệ thuật thêu truyền thống trong hệ thống mỹ thuật cung đình triều Nguyễn.
Giá trị độc đáo: Là một trong những đôi hài ngự dụng của vua Bảo Đại còn được lưu giữ và giới thiệu tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, có giá trị đặc biệt đối với nghiên cứu lịch sử phục sức và nghệ thuật thêu cung đình Việt Nam. Điểm nổi bật của hiện vật nằm ở đồ án lưỡng long triều thọ được thể hiện bằng chỉ thêu nhiều màu trên nền vàng, tạo nên sự kết hợp giữa biểu tượng quyền uy hoàng đế và ước nguyện trường thọ. Khác với những đôi hia cao cổ sử dụng trong một số nghi lễ triều đình, hiện vật có hình thức hài thấp, mũi tròn, kết hợp những hoa văn rồng và chữ Thọ được tổ chức tập trung ở phần mũi và hai bên thân. Đặc biệt, sự tồn tại của đôi hài bên cạnh những hiện vật cùng loại của vua Khải Định, Hoàng hậu Nam Phương đã tạo điều kiện nghiên cứu đối chiếu về kiểu dáng, chất liệu, hoa văn và kỹ thuật chế tác trang phục hoàng gia. Đây là nguồn tư liệu quý phục vụ công tác bảo tồn, nghiên cứu, số hóa và phục dựng nghệ thuật thêu truyền thống, góp phần phát huy giá trị di sản văn hóa cung đình Huế.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
