Niên đại: Cuối thế kỷ XVII, khoảng năm 1691
Chất liệu: Gỗ, sơn son thếp vàng
Kết cấu: Hình bát giác, 9 tầng
Chiều cao: Khoảng 7,8 m
Loại hình: Cối kinh – Cửu phẩm liên hoa
Vị trí: Tích Thiện am, chùa Bút Tháp
Nơi lưu giữ: Chùa Bút Tháp, phường Trí Quả, tỉnh Bắc Ninh; trước đây thuộc xã Đình Tổ, huyện Thuận Thành
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia
Giới thiệu bảo vật
Tòa Cửu phẩm liên hoa chùa Bút Tháp là một công trình điêu khắc gỗ Phật giáo đặc biệt, có niên đại cuối thế kỷ XVII. Tòa được đặt tại gian giữa Tích Thiện am, có cấu tạo như một cối kinh hình bát giác cao khoảng 7,8 m, gồm chín tầng xếp chồng theo dạng tòa sen, toàn bộ được sơn son thếp vàng. Niên đại của công trình được xác định khoảng năm 1691, gắn với văn bia Tích Thiện am. Đây là giai đoạn chùa Bút Tháp được xây dựng, trùng tu và phát triển mạnh dưới thời Lê Trung hưng.
Tòa Cửu phẩm liên hoa có mặt bằng bát giác, gồm chín tầng nhỏ dần theo chiều cao. Giữa các tầng là những gờ nổi tạo hình cánh sen, cánh có đầu nhọn, thân phồng, xòe ra ngoài, khiến toàn bộ công trình mang dáng một tòa sen nhiều tầng. Các mặt của từng tầng được chạm khắc phù điêu hoặc đặt tượng Phật, Bồ Tát. Tổng thể tạo nên một hệ thống hình tượng Phật giáo phong phú, trong đó ba tầng đầu chủ yếu thể hiện nội dung về thế giới Cực lạc và sự vãng sinh, tầng thứ tư thể hiện các vị Tổ và thiền sư, các tầng phía trên bố trí tượng Bồ Tát và tượng Phật.
Nội dung chạm khắc
Tầng thứ nhất tập trung thể hiện cảnh giới Cực lạc theo kinh điển Tịnh Độ, với các đồ án như Điểu thụ diễn pháp, Thất trùng hàng thụ, Hoa tạng thế giới, Thất bảo liên trì, Thất trùng la võng, lâu các và Thất trùng lan thuẫn. Các cảnh mô tả cây báu, chim thuyết pháp, ao sen, lâu đài và thế giới Hoa Tạng.
Tầng thứ hai thể hiện nhiều cảnh liên quan đến quá trình tu tập và cứu độ như Âm ty thế giới, Kim địa lạc hoa, Tín thụ tác lễ, Thích Ca thuyết pháp, A Nan quán tưởng, Thiên Nhân Sư và Di Đà thuyết pháp. Các phù điêu kết hợp hình Phật, nhà sư, tín đồ, Kim Cương và nhiều hình tượng thuộc thế giới Phật giáo.
Tầng thứ ba tập trung vào chủ đề vãng sinh Tịnh Độ, với các cảnh Nhất tâm vãng sinh, Di Đà thuyết pháp, Thượng thiện đồng hội, Kim địa lạc hoa, Lục phương Phật tán, Điểu thụ diễn pháp, Tín thụ tác lễ và Cực lạc thế giới.
Tầng thứ tư thể hiện nhiều vị Tổ và thiền sư của Phật giáo Ấn Độ và Trung Hoa như Ma Ha Ca Diếp, Long Thụ, Mã Minh, Bồ Đề Đạt Ma, Hoằng Nhẫn, Huệ Năng cùng nhiều thiền sư khác. Các nhân vật được diễn tả với tư thế và hình thức khác nhau, tạo nên một tập hợp chân dung Phật giáo phong phú.
Tầng thứ năm có tám mặt, mỗi mặt đặt một tượng Bồ Tát.
Tầng thứ sáu có tám tượng Phật ngồi bán kiết già, đặt trên những bệ chạm hoa lá.
Tầng thứ bảy tiếp tục bố trí tám tượng Phật ngồi, các tay tạo thủ ấn khác nhau.
Tầng thứ tám gồm tám tượng Phật ngồi thiền trên tòa sen, phía sau có hào quang hình nhọn, pháp phục nhiều lớp, tay kết ấn trước ngực.
Tầng thứ chín có bốn mặt đặt tượng Phật, xen kẽ bốn mặt khắc tám chữ:
“Cửu phẩm liên hoa A Di Đà Phật”.
Cửu phẩm liên hoa thể hiện tư tưởng Tịnh Độ, trong đó chín tầng tượng trưng cho chín phẩm vãng sinh về thế giới Cực lạc của Đức Phật A Di Đà. Các tầng được tổ chức từ những cảnh giới, hoạt động tu tập, thuyết pháp đến hình tượng chư Phật, Bồ Tát và các vị Tổ.
Công trình đồng thời mang chức năng của một cối kinh có thể quay, gắn với quan niệm vận chuyển bánh xe Phật pháp. Việc quay cối kinh mang ý nghĩa tích lũy công đức, hướng con người tới sự giác ngộ và vãng sinh.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Tòa Cửu phẩm liên hoa có niên đại cuối thế kỷ XVII, gắn với giai đoạn phát triển mạnh của chùa Bút Tháp và Phật giáo thời Lê Trung hưng.
Giá trị nghệ thuật: Hàng loạt phù điêu, tượng Phật, Bồ Tát, thiền sư cùng hệ thống hoa sen, mây, sóng nước, kiến trúc và cảnh giới Phật giáo tạo nên một chỉnh thể điêu khắc đặc biệt phong
phú.
Giá trị kỹ thuật: Công trình cao gần 8 m, gồm chín tầng bát giác có thể vận chuyển quanh trục, kết hợp kỹ thuật kết cấu gỗ, chạm khắc, sơn son và thếp vàng ở trình độ cao.
Giá trị Phật giáo: Tòa Cửu phẩm liên hoa thể hiện tương đối đầy đủ tư tưởng về Cực lạc, chín phẩm vãng sinh, chư Phật, Bồ Tát và truyền thừa Thiền tông, phản ánh đời sống Phật giáo phong phú ở Việt Nam thế kỷ XVII.
Giá trị độc đáo: Tòa Cửu phẩm liên hoa chùa Bút Tháp là một trong những công trình cối kinh cổ đặc sắc còn được bảo tồn tại Việt Nam, nổi bật bởi quy mô lớn, kết cấu chín tầng và hệ thống phù điêu có nội dung Phật giáo đặc biệt phong phú.
Tòa Cửu phẩm liên hoa chùa Bút Tháp là một tác phẩm kết hợp giữa kiến trúc, điêu khắc và tư tưởng Phật giáo thời Lê Trung hưng. Kết cấu chín tầng cùng hàng loạt cảnh giới Cực lạc, chư Phật, Bồ Tát và các vị Tổ giúp công trình trở thành nguồn tư liệu quan trọng về mỹ thuật và đời sống Phật giáo Việt Nam thế kỷ XVII.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
