Thân thế
Ngô Văn Sở 吳文楚 sinh ra và lớn lên tại làng Bình Thạnh, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định (nay thuộc huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định).
Tổ tiên ông vốn người Trảo Nha, huyện Thiên Lộc (nay là Can Lộc, Hà Tĩnh), di cư vào vùng Tây Sơn vào thời điểm chưa rõ. Ông nội là Ngô Mãnh, từng giữ chức Đô thống dưới thời Trương Phúc Loan, trấn giữ vùng Linh Giang và Trường Dục. Cha ông là Ngô Văn Diễn, làm Khinh xạ Vệ úy triều Lê – Trịnh, trấn thủ Quảng Nam. Có tài liệu cho biết mẹ ông tên Nguyễn Thị Mỹ, song chưa xác định được quê quán.
Ngô Văn Diễn có bốn người con trai: Ngô Văn Sở, Ngô Văn Trị, Ngô Văn Ngữ và Ngô Văn Dần. Hậu duệ của Ngô Văn Ngữ hiện cư trú tại phường Nhơn Bình (Quy Nhơn); riêng Ngô Văn Sở và Ngô Văn Ngữ được thờ tại ngôi nhà cũ nơi họ từng sinh sống. Con cháu ba người còn lại đều rời quê trước khi nhà Tây Sơn sụp đổ năm 1801 (theo phả hệ họ Ngô Việt Nam).
Vì tính cương trực, Ngô Mãnh không chịu khuất phục Trương Phúc Loan nên bị vu cáo thông đồng với Chúa Trịnh, bị tước binh quyền, tịch thu gia sản và kết án lưu đày. Ông trốn thoát, mang theo cháu nội là Ngô Văn Sở, đổi tên thành Đặng Hải Siêu và Đặng Sơn Điêu, lưu lạc vào Nam và lên vùng Tây Sơn ẩn náu. Trên đường đi, Ngô Mãnh lâm bệnh, hai ông cháu được Bùi công ở thôn Xuân Hòa cưu mang. Khi nhà Bùi công bị cướp đêm, Ngô Mãnh ra tay đánh đuổi, sau đó kể lại thân thế thật. Từ đó, ông trở thành thầy dạy võ cho Bùi Thị Xuân; Ngô Văn Sở cũng theo học, trở thành đồng môn với bà.
Sau ba năm nương náu tại Bùi gia trang, Ngô Mãnh qua đời vì bạo bệnh. Ngô Văn Sở rời Xuân Hòa, xuống định cư tại làng Bình Thạnh, huyện Tuy Viễn (Tuy Phước).
Tham gia khởi nghĩa Tây Sơn
Ngay từ khi phong trào Tây Sơn khởi binh năm 1771 do ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ lãnh đạo, Ngô Văn Sở đã theo về đầu quân. Ông nhanh chóng trở thành một trong những tướng lĩnh chủ chốt.
Năm 1773, Ngô Văn Sở được giao chức Chinh Nam Đại tướng quân, cùng Lê Văn Lộc và Lê Văn Hưng tiến đánh ba phủ Phú Yên, Diên Khánh và Bình Thuận. Nhờ sự yểm trợ của các lực lượng bản địa vùng núi phía tây, quân Tây Sơn tiến quân thuận lợi, được nhân dân ủng hộ và nhanh chóng chiếm được các thành. Tướng Nguyễn là Nguyễn Văn Hiền bị giết, Nguyễn Khoa Kiên bị bắt. Sau thắng lợi, Ngô Văn Sở rút quân, giao việc trấn giữ cho các tướng đồng sự.
Năm 1775, ông tiếp tục theo Nguyễn Huệ đánh tan hơn hai vạn quân Nguyễn do Tống Phúc Hiệp chỉ huy ở Phú Yên. Từ đây, Ngô Văn Sở chính thức giữ vị trí cao trong bộ chỉ huy quân Tây Sơn. Năm 1778, khi Nguyễn Nhạc xưng đế, ông được phong chức Đại Tư mã. Trong các chiến dịch lớn, đặc biệt là cuộc tiến công Thuận Hóa, Ngô Văn Sở thường được cử làm Tham tán quân vụ để chia sẻ binh quyền với Nguyễn Huệ.
Cuối năm 1786, tình hình Bắc Hà rối loạn do nạn đói và tranh chấp quyền lực trong phủ chúa Trịnh. Nhận thấy thời cơ, Nguyễn Huệ chủ trương tiến quân ra Bắc. Sau khi cân nhắc và được Nguyễn Hữu Chỉnh thúc đẩy, Nguyễn Nhạc quyết định xuất binh. Nguyễn Huệ làm tổng chỉ huy, các tướng lĩnh chủ chốt được phân công rõ ràng, trong đó có Ngô Văn Sở. Quân Tây Sơn vượt sông Gianh, tiến ra Bắc Hà.
Năm 1787, Ngô Văn Sở cùng Vũ Văn Nhậm tiêu diệt Nguyễn Hữu Chỉnh và chiếm Thăng Long. Tuy nhiên, sau đó Vũ Văn Nhậm chuyên quyền, lập Lê Duy Cẩn làm Giám quốc, không được lòng sĩ phu Bắc Hà. Ngô Văn Sở đã bí mật tâu việc này với Nguyễn Huệ.
Đầu năm 1788, Nguyễn Huệ thân chinh ra Bắc lần thứ hai, nhanh chóng diệt Vũ Văn Nhậm. Ngô Văn Sở được giao nắm quyền quân chính, trông coi 11 trấn Bắc Hà, cùng nhiều văn võ đại thần giữ Thăng Long. Trước khi về Phú Xuân, Nguyễn Huệ căn dặn các tướng phải đồng lòng, cùng bàn việc nước, không phân biệt cũ mới.
Cuối năm 1788, vua Lê Chiêu Thống dẫn quân Thanh do Tôn Sĩ Nghị chỉ huy sang xâm lược. Ngô Văn Sở chủ trương hòa hoãn để kéo dài thời gian, nhưng không thành. Theo kế của Ngô Thì Nhậm, ông cho rút quân về giữ Tam Điệp – Biện Sơn, đồng thời cấp báo về Phú Xuân.
Nhận tin, Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung, rồi lập tức kéo quân ra Bắc. Khi đại quân đến Tam Điệp đầu năm 1789, Ngô Văn Sở ra nhận lỗi, nhưng được vua tha và tiếp tục giao trọng trách. Trong chiến dịch phản công, ông cùng Phan Văn Lân chỉ huy tiền quân, trực tiếp tham gia các trận quyết định ở Hà Hồi và Ngọc Hồi.
Sau đại thắng, Ngô Văn Sở được phong tước Ích Quốc công, cùng Phan Văn Lân ở lại Thăng Long điều hành quân chính. Năm 1790, ông dẫn đầu phái đoàn sang Yên Kinh dự lễ thọ của vua Càn Long, sau đó được phong chức Thủy sư Đô đốc.
Dưới triều Cảnh Thịnh
Năm 1792, vua Quang Trung đột ngột qua đời, con là Nguyễn Quang Toản lên ngôi, lấy niên hiệu Cảnh Thịnh. Ngô Văn Sở được triệu hồi về Phú Xuân và trở thành chỗ dựa quan trọng trong triều. Do được ông ủng hộ, Bùi Đắc Tuyên được trọng dụng. Vua Cảnh Thịnh phong Ngô Văn Sở chức Đại Đổng lý, tước Chấn Quận công, giao trông coi cả quân sự lẫn dân chính ở Bắc Hà.
Do Cảnh Thịnh còn nhỏ tuổi, thực quyền dần rơi vào tay Thái sư Bùi Đắc Tuyên. Từ đó, nội bộ triều đình Tây Sơn ngày càng rối ren. Theo ghi chép của các giáo sĩ phương Tây tại Phú Xuân, Bùi Đắc Tuyên có ý đồ thao túng triều chính, thanh trừng công thần và mưu đưa con mình là Bùi Đắc Trụ lên ngôi.
Năm 1793, Nguyễn Ánh tiến đánh Nguyễn Nhạc. Vua Thái Đức cầu cứu triều đình Phú Xuân. Cảnh Thịnh sai Ngô Văn Sở cùng Phạm Công Hưng đem 17.000 quân và 80 voi vào ứng cứu, khiến quân Nguyễn Ánh phải rút lui. Tuy nhiên, bất chấp sự can gián của Ngô Văn Sở, Phạm Công Hưng chiếm kho tàng và giải giáp quân đội của Thái Đức. Nguyễn Nhạc đang lâm bệnh, nghe tin con là Nguyễn Văn Bảo mất đất phong thì uất ức thổ huyết qua đời. Sau đó, triều đình phế Nguyễn Văn Bảo xuống tước Hiếu công và thu toàn bộ đất đai của dòng trưởng.
Dù không ngăn được việc thâu tóm quyền lực của Phạm Công Hưng, Ngô Văn Sở vẫn tìm cách bảo toàn tính mạng cho các quan lại cũ của Thái Đức: người xin cáo quan được cho về quê, người quy phục Cảnh Thịnh thì bị điều đi xa. Sau đó, ông trở lại Phú Xuân.
Năm 1794, xảy ra án Lê Văn Hưng. Bùi Đắc Tuyên bày mưu hãm hại, sai Lê Văn Hưng đem quân đánh Phú Yên. Khi thắng trận trở về, Hưng bị vu cáo là tự ý rút quân, có mưu phản. Dù Ngô Văn Sở và Trần Văn Kỷ ra sức can gián, vua Cảnh Thịnh vẫn ra lệnh xử tử Lê Văn Hưng, đánh dấu sự suy thoái nghiêm trọng của triều Tây Sơn.
Bị hại
Năm 1795, Bùi Đắc Tuyên triệu Vũ Văn Dũng từ Bắc Hà về Phú Xuân, đồng thời điều Ngô Văn Sở ra trấn thay. Trên đường về, Vũ Văn Dũng gặp Trần Văn Kỷ đang bị đày tại trạm Hoàng Giang. Trần Văn Kỷ cảnh báo rằng Bùi Đắc Tuyên lộng quyền, gây nguy hại cho xã tắc, nếu không sớm trừ bỏ thì hậu họa khó lường.
Nghe theo lời khuyên này, Võ Văn Dũng lập tức dẫn quân về Phú Xuân, bí mật phối hợp với Nguyễn Văn Huấn và Phạm Công Hưng, bất ngờ bắt giữ Bùi Đắc Tuyên ngay trong cung vua Cảnh Thịnh.
Cho rằng Ngô Văn Sở thuộc phe cánh của Đắc Tuyên, Võ Văn Dũng làm chiếu lệnh giả triệu ông từ Thăng Long về kinh. Khi Ngô Văn Sở vừa tới nơi, ông cùng cha con Bùi Đắc Tuyên bị giam vào cũi sắt và bị dìm chết trên sông Hương. Sự việc xảy ra vào năm 1795, khép lại cuộc đời một danh tướng gắn bó lâu dài với triều Tây Sơn.
Thờ tự
Ngày nay, Đại Tư mã Ngô Văn Sở được thờ tự tại từ đường chi họ Ngô ở phường Quy Nhơn, tỉnh Gia Lai ngoài ra Đền Đồi Ông P. Lam Sơn, Bỉm Sơn, Thanh Hóa cũng là nơi thờ Đại tư mã Ngô Văn Sở.
Tài liệu tham khảo
- Đinh Văn Liên, Bình Định: Đất võ trời văn. Nhà xuất bản. Trẻ, 2008
- Nguyễn Khắc Thuần, Danh tướng Việt Nam (tập 3). Nhà xuất bản Giáo dục, 2005.
- Nguyễn Q. Thắng & Nguyễn Bá Thế, Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam. Nhà xuất bản KHXH, Hà Nội, 1992.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Grand Marshal Ngo Van So (?–1795)
Background
Ngo Van So (吳文楚) was born and raised in Binh Thanh village, Tuy Phuoc district, Binh Dinh province (now part of Tay Son district, Binh Dinh province) [citation needed].
His ancestors originally came from Trao Nha village, Thien Loc district (now Can Loc, Ha Tinh), and migrated to the Tay Son region at an unclear time. His grandfather, Ngo Manh, once held the post of Do thong under Truong Phuc Loan, guarding the Linh Giang and Truong Duc areas. His father, Ngo Van Dien, served as Kinh xa Ve uy under the Le–Trinh regime and was stationed in Quang Nam. Some sources state that his mother was named Nguyen Thi My, though her native place has not been clearly identified.
Ngo Van Dien had four sons: Ngo Van So, Ngo Van Tri, Ngo Van Ngu, and Ngo Van Dan. Descendants of Ngo Van Ngu currently reside in Nhon Binh ward (Quy Nhon); Ngo Van So and Ngo Van Ngu are worshiped at the old house where they once lived. The descendants of the other three brothers left their homeland before the collapse of the Tay Son regime in 1801 (according to the genealogy of the Ngo clan in Vietnam).
Because of his upright character, Ngo Manh refused to submit to Truong Phuc Loan and was falsely accused of colluding with the Trinh lord. He was stripped of military authority, his property was confiscated, and he was sentenced to exile. He managed to escape, bringing with him his grandson Ngo Van So, changing their names to Dang Hai Sieu and Dang Son Dieu, and fled south to hide in the Tay Son region. Along the way, Ngo Manh fell ill; the two were sheltered by Lord Bui in Xuan Hoa hamlet. When bandits attacked the Bui household at night, Ngo Manh drove them off and afterward revealed his true identity. From then on, he became a martial arts instructor to Bui Thi Xuan; Ngo Van So also studied there, becoming her fellow disciple.
After three years of refuge at the Bui estate, Ngo Manh died of sudden illness. Ngo Van So left Xuan Hoa and settled in Binh Thanh village, Tuy Vien district (Tuy Phuoc).
Participation in the Tay Son Uprising
From the very beginning of the Tay Son uprising in 1771, led by the three brothers Nguyen Nhac, Nguyen Hue, and Nguyen Lu, Ngo Van So joined their ranks and quickly became one of the key commanders.
In 1773, Ngo Van So was appointed Chinh Nam Dai tuong quan and, together with Le Van Loc and Le Van Hung, led campaigns against the three prefectures of Phu Yen, Dien Khanh, and Binh Thuan. With the support of local mountain forces in the western regions, Tay Son troops advanced smoothly, gained popular support, and rapidly captured the fortresses. The Nguyen general Nguyen Van Hien was killed, and Nguyen Khoa Kien was captured. After the victory, Ngo Van So withdrew his forces and entrusted local defense to fellow generals.
In 1775, he continued to follow Nguyen Hue in defeating more than twenty thousand Nguyen troops commanded by Tong Phuc Hiep at Phu Yen. From this point on, Ngo Van So firmly held a high position in the Tay Son command structure. In 1778, when Nguyen Nhac proclaimed himself emperor, Ngo Van So was granted the title of Grand Marshal (Dai Tu ma). In major campaigns, especially the offensive into Thuan Hoa, he was often appointed Tham tan quan vu to share military authority with Nguyen Hue.
At the end of 1786, Bac Ha fell into turmoil due to famine and power struggles within the Trinh lord’s court. Recognizing the opportunity, Nguyen Hue advocated a northern campaign. After deliberation and encouragement from Nguyen Huu Chinh, Nguyen Nhac decided to send troops north. Nguyen Hue served as overall commander, with key generals clearly assigned roles, including Ngo Van So. Tay Son forces crossed the Gianh River and advanced into Bac Ha.
In 1787, Ngo Van So, together with Vu Van Nham, eliminated Nguyen Huu Chinh and occupied Thang Long. However, Vu Van Nham later abused his power, installed Le Duy Can as Regent, and lost the support of the Bac Ha scholar-officials. Ngo Van So secretly reported these actions to Nguyen Hue.
In early 1788, Nguyen Hue personally led a second northern expedition and swiftly eliminated Vu Van Nham. Ngo Van So was entrusted with overall military and civil authority, overseeing eleven provinces of Bac Ha together with senior civil and military officials in Thang Long. Before returning to Phu Xuan, Nguyen Hue instructed his generals to remain united, deliberate state affairs collectively, and avoid divisions between old and new factions.
At the end of 1788, King Le Chieu Thong led Qing troops under Sun Shiyi into an invasion. Ngo Van So advocated a policy of appeasement to buy time, but this was unsuccessful. Following the strategy of Ngo Thi Nham, he ordered a withdrawal to hold the Tam Diep–Bien Son line while urgently reporting to Phu Xuan.
Upon receiving the news, Nguyen Hue ascended the throne as Emperor, adopting the reign title Quang Trung, and immediately marched north. When the main army reached Tam Diep in early 1789, Ngo Van So presented himself to accept blame but was pardoned and continued to be entrusted with major responsibilities. In the counteroffensive campaign, he and Phan Van Lan commanded the vanguard, directly participating in the decisive battles of Ha Hoi and Ngoc Hoi.
After the great victory, Ngo Van So was ennobled as Ich Quoc cong and, together with Phan Van Lan, remained in Thang Long to manage military and administrative affairs. In 1790, he led a diplomatic mission to Yen Kinh to attend the birthday celebrations of the Qianlong Emperor and was subsequently appointed Naval Commander (Thuy su Do doc).
Under the Reign of Canh Thinh
In 1792, Emperor Quang Trung died suddenly, and his son Nguyen Quang Toan ascended the throne, taking the reign title Canh Thinh. Ngo Van So was recalled to Phu Xuan and became an important pillar of the court. With his support, Bui Dac Tuyen rose to prominence. King Canh Thinh appointed Ngo Van So as Dai Dong ly, ennobled him as Chan Quan cong, and entrusted him with both military and civil administration in Bac Ha.
As Canh Thinh was still young, real power gradually fell into the hands of Grand Preceptor Bui Dac Tuyen. The Tay Son court became increasingly chaotic. According to Western missionaries in Phu Xuan, Bui Dac Tuyen sought to manipulate the court, purge meritorious officials, and even plot to place his own son, Bui Dac Tru, on the throne.
In 1793, Nguyen Anh attacked Nguyen Nhac. Emperor Thai Duc appealed for aid from the Phu Xuan court. Canh Thinh dispatched Ngo Van So and Pham Cong Hung with 17,000 troops and 80 war elephants, forcing Nguyen Anh’s forces to withdraw. However, despite Ngo Van So’s remonstrations, Pham Cong Hung seized the treasury and disarmed Thai Duc’s troops. Nguyen Nhac, already gravely ill, heard that his son Nguyen Van Bao had lost his fief and died in anguish, vomiting blood. The court then demoted Nguyen Van Bao to the rank of Hieu cong and confiscated all lands of the senior line.
Although unable to prevent Pham Cong Hung from consolidating power, Ngo Van So sought to protect former officials of Thai Duc: those who requested retirement were allowed to return home, while those who submitted to Canh Thinh were reassigned far away. He then returned to Phu Xuan.
In 1794, the case of Le Van Hung occurred. Bui Dac Tuyen framed him by ordering Le Van Hung to attack Phu Yen. After his victorious return, Hung was accused of withdrawing troops without authorization and plotting rebellion. Despite earnest remonstrations from Ngo Van So and Tran Van Ky, King Canh Thinh ordered Le Van Hung executed, marking a severe decline of the Tay Son regime.
Death
In 1795, Bui Dac Tuyen summoned Vu Van Dung from Bac Ha back to Phu Xuan while transferring Ngo Van So to take his place. On the way, Vu Van Dung encountered Tran Van Ky, who was being exiled at Hoang Giang station. Tran Van Ky warned that Bui Dac Tuyen was abusing power and endangering the state, and that failure to eliminate him promptly would bring disastrous consequences.
Heeding this warning, Vu Van Dung immediately led troops back to Phu Xuan and secretly coordinated with Nguyen Van Huan and Pham Cong Hung to arrest Bui Dac Tuyen inside King Canh Thinh’s palace.
Believing Ngo Van So to be aligned with Tuyen’s faction, Vu Van Dung forged an edict summoning him from Thang Long to the capital. As soon as Ngo Van So arrived, he was imprisoned together with Bui Dac Tuyen and his son in iron cages and drowned in the Perfume River. This occurred in 1795, bringing to an end the life of a distinguished general closely associated with the Tay Son dynasty.
Worship
Today, Grand Marshal Ngo Van So is worshiped at the ancestral hall of the Ngo clan in Quy Nhon ward, Gia Lai province. In addition, Den Doi Ong in Lam Son ward, Bim Son, Thanh Hoa, is also a site dedicated to the worship of Grand Marshal Ngo Van So.
References
- Đinh Văn Liên, Bình Định: Đất võ trời văn. Nhà xuất bản. Trẻ, 2008
- Nguyễn Khắc Thuần, Danh tướng Việt Nam (tập 3). Nhà xuất bản Giáo dục, 2005.
- Nguyễn Q. Thắng & Nguyễn Bá Thế, Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam. Nhà xuất bản KHXH, Hà Nội, 1992.
Tiếng Pháp
Dai Tu ma Ngo Van So (?–1795)
Origines
Ngo Van So naquit et grandit dans le village de Binh Thanh, district de Tuy Phuoc, province de Binh Dinh (aujourd’hui district de Tay Son, province de Binh Dinh) [reference requise].
Ses ancetres etaient originaires de Trao Nha, district de Thien Loc (actuellement Can Loc, Ha Tinh), et emigrerent vers la region de Tay Son a une date inconnue. Son grand-pere, Ngo Manh, avait occupe la charge de Do thong sous Truong Phuc Loan, assurant la defense des regions de Linh Giang et Truong Duc. Son pere, Ngo Van Dien, fut Khinh xa Ve uy sous le regime Le–Trinh et gouverneur militaire de Quang Nam. Certaines sources indiquent que sa mere se nommait Nguyen Thi My, mais son lieu d’origine reste incertain.
Ngo Van Dien eut quatre fils : Ngo Van So, Ngo Van Tri, Ngo Van Ngu et Ngo Van Dan. Les descendants de Ngo Van Ngu resident aujourd’hui dans le quartier de Nhon Binh (Quy Nhon). Ngo Van So et Ngo Van Ngu sont veneres dans l’ancienne demeure familiale ou ils vecurent jadis. Les descendants des trois autres freres quitterent la region avant la chute du regime Tay Son en 1801 (selon la genealogie de la famille Ngo au Vietnam).
De caractere droit et inflexible, Ngo Manh refusa de se soumettre a Truong Phuc Loan. Il fut alors faussement accuse de collusion avec le seigneur Trinh, destitue de son commandement, depouille de ses biens et condamne a l’exil. Il parvint a s’enfuir en emmenant avec lui son petit-fils Ngo Van So ; tous deux changerent de nom pour devenir Dang Hai Sieu et Dang Son Dieu, errant vers le Sud avant de se refugier dans la region de Tay Son. En chemin, Ngo Manh tomba gravement malade et fut recueilli, avec son petit-fils, par un certain Bui cong au hameau de Xuan Hoa. Une nuit, la demeure de Bui cong fut attaquee par des brigands ; Ngo Manh les repoussa, puis revela sa veritable identite. Il devint alors le maitre d’arts martiaux de Bui Thi Xuan, tandis que Ngo Van So etudiait a ses cotes, devenant son condisciple.
Apres trois annees passees au domaine de la famille Bui, Ngo Manh mourut de maladie. Ngo Van So quitta Xuan Hoa et s’etablit au village de Binh Thanh, district de Tuy Vien (Tuy Phuoc).
Engagement dans l’insurrection Tay Son
Des le debut du soulèvement Tay Son en 1771, dirige par les trois freres Nguyen Nhac, Nguyen Hue et Nguyen Lu, Ngo Van So se joignit au mouvement. Il s’imposa rapidement comme l’un des principaux commandants.
En 1773, il fut nomme Chinh Nam Dai tuong quan et, avec Le Van Loc et Le Van Hung, mena campagne contre les trois prefectures de Phu Yen, Dien Khanh et Binh Thuan. Beneficiant du soutien des populations montagnardes de l’ouest, les troupes Tay Son avancerent sans difficulte, recueillirent l’appui de la population et s’emparerent rapidement des places fortes. Le general Nguyen Van Hien fut tue, Nguyen Khoa Kien capture. Apres la victoire, Ngo Van So se retira et confia la defense des territoires conquis a d’autres generaux.
En 1775, il accompagna Nguyen Hue dans la defaite de plus de vingt mille soldats Nguyen commandes par Tong Phuc Hiep a Phu Yen. A partir de ce moment, Ngo Van So occupa une position elevee au sein de l’etat-major Tay Son. En 1778, lorsque Nguyen Nhac se proclama empereur, il fut eleve au rang de Dai Tu ma. Lors des grandes campagnes, notamment l’offensive sur Thuan Hoa, il fut souvent designe comme Tham tan quan vu afin de partager le commandement avec Nguyen Hue.
A la fin de 1786, le Bac Ha etait plonge dans le desordre a cause de la famine et des luttes de pouvoir au sein du palais des seigneurs Trinh. Voyant une occasion favorable, Nguyen Hue proposa de marcher vers le Nord. Apres deliberation et sous l’impulsion de Nguyen Huu Chinh, Nguyen Nhac decida de lancer l’expedition. Nguyen Hue en prit le commandement general, tandis que les principaux generaux, dont Ngo Van So, se virent attribuer des missions precises. L’armee Tay Son franchit le fleuve Gianh et entra au Bac Ha.
En 1787, Ngo Van So, aux cotes de Vu Van Nham, elimina Nguyen Huu Chinh et s’empara de Thang Long. Par la suite, Vu Van Nham abusa de son pouvoir, installa Le Duy Can comme Giam quoc et s’aliéna les lettrés du Bac Ha. Ngo Van So rapporta secretement ces faits a Nguyen Hue.
Au debut de 1788, Nguyen Hue mena personnellement une seconde expedition vers le Nord et fit executer Vu Van Nham. Ngo Van So fut charge de l’autorite militaire et administrative sur les onze provinces du Bac Ha, aux cotes de nombreux hauts dignitaires civils et militaires, pour garder Thang Long. Avant de retourner a Phu Xuan, Nguyen Hue recommanda aux generaux d’agir d’un commun accord, sans distinction entre anciens et nouveaux partisans.
A la fin de 1788, le roi Le Chieu Thong guida les troupes Qing commandees par Ton Si Nghi dans une invasion du pays. Ngo Van So preconisa une politique d’apaisement afin de gagner du temps, mais sans succes. Suivant la strategie de Ngo Thi Nham, il ordonna le repli vers Tam Diep – Bien Son et envoya en meme temps un rapport d’urgence a Phu Xuan.
A la reception de la nouvelle, Nguyen Hue monta sur le trone sous le nom imperial de Quang Trung et marcha aussitot vers le Nord. Lorsque la grande armee arriva a Tam Diep au debut de 1789, Ngo Van So reconnut ses fautes mais fut gracie par l’empereur, qui lui confia de nouvelles responsabilites. Lors de la contre-offensive decisive, il commanda l’avant-garde avec Phan Van Lan et participa directement aux batailles cruciales de Ha Hoi et Ngoc Hoi.
Apres la grande victoire, Ngo Van So recut le titre d’Ich Quoc cong et, avec Phan Van Lan, demeura a Thang Long pour administrer les affaires militaires et civiles. En 1790, il dirigea une ambassade a Yen Kinh pour assister aux celebrations de l’anniversaire de l’empereur Qianlong, apres quoi il fut nomme Thuy su Do doc.
Sous le regne de Canh Thinh
En 1792, l’empereur Quang Trung mourut soudainement. Son fils Nguyen Quang Toan lui succeda sous le nom de Canh Thinh. Ngo Van So fut rappele a Phu Xuan et devint l’un des principaux soutiens du regime. Avec son appui, Bui Dac Tuyen fut promu. Canh Thinh nomma Ngo Van So Dai Dong ly et lui confera le titre de Chan Quan cong, lui confiant a la fois les affaires militaires et civiles du Bac Ha.
En raison du jeune age de Canh Thinh, le pouvoir effectif passa progressivement aux mains du Thai su Bui Dac Tuyen. Les tensions internes au sein de la cour Tay Son s’aggraverent. Selon les recits des missionnaires occidentaux presents a Phu Xuan, Bui Dac Tuyen cherchait a manipuler la cour, a eliminer les meritorieux et a placer son propre fils, Bui Dac Tru, sur le trone.
En 1793, Nguyen Anh attaqua Nguyen Nhac. Le roi Thai Duc appela a l’aide Phu Xuan. Canh Thinh envoya Ngo Van So et Pham Cong Hung avec dix-sept mille soldats et quatre-vingts elephants, contraignant Nguyen Anh a se retirer. Cependant, malgre les mises en garde de Ngo Van So, Pham Cong Hung s’empara des tresors et desarma l’armee de Thai Duc. Deja malade, Nguyen Nhac apprit que son fils Nguyen Van Bao avait perdu son fief ; accable, il mourut en crachant le sang. La cour degrada ensuite Nguyen Van Bao au rang de Hieu cong et confisqua toutes les terres de la branche ainee.
Bien qu’il n’ait pu empecher la concentration du pouvoir par Pham Cong Hung, Ngo Van So chercha a proteger les anciens fonctionnaires de Thai Duc : ceux qui demandaient a se retirer furent autorises a rentrer chez eux, tandis que ceux qui se soumettaient a Canh Thinh furent envoyes en postes eloignes. Il retourna ensuite a Phu Xuan.
En 1794 survint l’affaire Le Van Hung. Bui Dac Tuyen orchestra un complot et envoya Le Van Hung combattre a Phu Yen. Apres sa victoire et son retour, Hung fut accuse a tort d’avoir retire ses troupes sans autorisation et de comploter une rebellion. Malgre les efforts de Ngo Van So et Tran Van Ky pour intervenir, Canh Thinh ordonna l’execution de Le Van Hung, marquant un grave declin du regime Tay Son.
Assassinat
En 1795, Bui Dac Tuyen rappela Vu Van Dung du Bac Ha a Phu Xuan et envoya Ngo Van So le remplacer. En chemin, Vu Van Dung rencontra Tran Van Ky, exile a la station de Hoang Giang. Celui-ci l’avertit que Bui Dac Tuyen abusait de son pouvoir et mettait l’Etat en peril, et qu’il fallait l’eliminer sans tarder.
Suivant ce conseil, Vu Van Dung conduisit aussitot ses troupes a Phu Xuan et, en secret, s’allia a Nguyen Van Huan et Pham Cong Hung pour arreter brutalement Bui Dac Tuyen dans le palais meme du roi Canh Thinh.
Considerant Ngo Van So comme un partisan de Bui Dac Tuyen, Vu Van Dung fit emettre un faux decret imperial le rappelant de Thang Long. A peine arrive, Ngo Van So fut jete dans une cage de fer avec Bui Dac Tuyen et son fils, puis noye dans la riviere Huong. L’evenement se produisit en 1795, mettant fin a la vie d’un grand general et homme d’Etat etroitement lie au regime Tay Son.
Culte
Aujourd’hui, Dai Tu ma Ngo Van So est honore au temple ancestral de la branche Ngo a Quy Nhon, province de Gia Lai. Par ailleurs, le temple de Doi Ong, quartier de Lam Son, Bim Son, Thanh Hoa, est egalement un lieu de culte dedie a Dai Tu ma Ngo Van So.
References
- Đinh Văn Liên, Bình Định: Đất võ trời văn. Nhà xuất bản. Trẻ, 2008
- Nguyễn Khắc Thuần, Danh tướng Việt Nam (tập 3). Nhà xuất bản Giáo dục, 2005.
- Nguyễn Q. Thắng & Nguyễn Bá Thế, Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam. Nhà xuất bản KHXH, Hà Nội, 1992.
Tiếng Trung
大司马吴文楚（吳文楚，Ngo Van So，？–1795）
身世
吴文楚生于并成长于平盛村、绥福县、平定省（今属平定省西山县
其先祖原籍爪牙（Trao Nha）乡、天禄县（今为河静省干禄县），不详年代迁入西山地区。祖父吴猛（Ngo Manh）曾在张福鸾（Truong Phuc Loan）执政时期任都统，镇守灵江、长育一带。其父吴文演（Ngo Van Dien）任黎–郑朝轻射卫尉，镇守广南。有资料称其母名阮氏美（Nguyen Thi My），但籍贯尚未明确。
吴文演有四子：吴文楚、吴文治（Ngo Van Tri）、吴文语（Ngo Van Ngu）与吴文旦（Ngo Van Dan）。吴文语的后裔现居归仁市仁平坊；吴文楚与吴文语二人供奉于其旧居。其余三支后代均于1801年西山政权覆灭前离乡（据越南吴氏族谱）。
因性情刚直，吴猛不肯屈服于张福鸾，遂被诬陷与郑主勾结，遭剥夺兵权、抄没家产并判流放。其后逃脱，携孙吴文楚改名邓海超（Dang Hai Sieu）与邓山貂（Dang Son Dieu），南行至西山一带隐居。途中吴猛染病，祖孙二人得春和村裴公收留。一次裴公家夜遭劫掠，吴猛出手击退盗匪，遂道出真实身世，自此成为裴氏之武术教师；吴文楚亦随之习武，与裴氏女裴氏春（Bui Thi Xuan）为同门。
在裴氏庄园寄居三年后，吴猛因暴病去世。吴文楚离开春和，迁居绥远（绥福）县平盛村。
参与西山起义
1771年，阮岳（Nguyen Nhac）、阮惠（Nguyen Hue）与阮侣（Nguyen Lu）三兄弟发动西山起义之初，吴文楚即前往投军，迅速成为核心将领之一。
1773年，吴文楚受任征南大将军，与黎文禄（Le Van Loc）、黎文兴（Le Van Hung）进攻富安、延庆、平顺三府。得西部山区地方势力协助，西山军进展顺利，深获民众支持，迅速攻占城池。阮将阮文贤（Nguyen Van Hien）被杀，阮科坚（Nguyen Khoa Kien）被俘。战后，吴文楚撤军，将镇守事务交由同僚。
1775年，他随阮惠在富安击溃宋福协（Tong Phuc Hiep）所率两万余阮军。自此，吴文楚在西山军事指挥体系中地位显著提升。1778年阮岳称帝时，吴文楚被封为大司马。在多次重大战役中，尤其是进攻顺化之役，他常以参赞军务身份，与阮惠分掌兵权。
1786年末，北河因饥荒与郑府权力争斗而动荡。阮惠判断时机成熟，主张北伐。在阮有整（Nguyen Huu Chinh）推动下，阮岳决定出兵。阮惠任总指挥，诸将分工明确，吴文楚亦在其列。西山军越过江岸，北上进入北河。
1787年，吴文楚与武文任（Vu Van Nham）诛灭阮有整并占领升龙。其后武文任专权，立黎维谨（Le Duy Can）为监国，失北河士人之心。吴文楚遂密奏此事于阮惠。
1788年初，阮惠第二次亲征北河，迅速诛杀武文任。吴文楚受命总揽军政，统辖北河十一镇，与多名文武大臣共同镇守升龙。阮惠返富春前，叮嘱诸将同心协力，共议国政，不分新旧。
1788年末，黎昭统（Le Chieu Thong）引清军由孙士毅（Ton Si Nghi）率领入侵。吴文楚主张议和以拖延时间，未果。依吴时任（Ngo Thi Nham）之策，他下令撤军据守三叠–辩山，并急报富春。
阮惠闻讯即位称帝，建元光中（Quang Trung），旋即北上。1789年初大军抵三叠，吴文楚请罪，帝不加责罚，仍委以重任。反攻战中，他与潘文璘（Phan Van Lan）统率前军，直接参与河回、玉回等决战。
大捷之后，吴文楚被封为益国公，与潘文璘留守升龙处理军政。1790年，他率使团赴燕京参加乾隆帝寿典，旋被授水师都督。
景盛朝时期
1792年，光中帝骤逝，其子阮光纂（Nguyen Quang Toan）即位，改元景盛（Canh Thinh）。吴文楚被召回富春，成为朝廷重要支柱。因其支持，裴得宣（Bui Dac Tuyen）得以重用。景盛帝封吴文楚为大总理，爵震郡公，委其总理北河军政。
因景盛帝年幼，实权渐归太师裴得宣之手，西山朝廷内斗日益加剧。西方传教士记载，裴得宣图谋操控朝政，清洗功臣，并欲立其子裴得柱（Bui Dac Tru）为帝。
1793年，阮映（Nguyen Anh）进攻阮岳。太德帝（Thai Duc）向富春求援。景盛帝遣吴文楚与范公兴（Pham Cong Hung）率一万七千兵及八十头战象驰援，迫使阮映撤军。然而，范公兴无视吴文楚劝阻，掠夺府库并解除太德军队武装。阮岳病中闻其子阮文保（Nguyen Van Bao）失封地，悲愤吐血而亡。朝廷随后贬阮文保为孝公，并收回长支全部领地。
虽未能阻止范公兴集权，吴文楚仍设法保护太德旧臣：请辞者准归乡，归附景盛者则外调。其后，他返回富春。
1794年发生黎文兴案。裴得宣设计陷害，遣黎文兴出征富安。胜利返师后，黎文兴被诬擅自撤军、图谋叛乱。尽管吴文楚与陈文纪（Tran Van Ky）力谏，景盛帝仍下令处死黎文兴，标志西山政权严重衰败。
遭害
1795年，裴得宣召武文勇（Vu Van Dung）自北河回富春，并调吴文楚出镇替任。途中，武文勇遇被流放于黄江驿的陈文纪，后者警告裴得宣专权祸国，若不早除，后患无穷。
武文勇遂即率军返富春，密与阮文勋（Nguyen Van Huan）、范公兴合谋，于景盛帝宫中突捕裴得宣。因认定吴文楚为裴党，武文勇伪造诏令，召其自升龙回京。吴文楚甫至，即与裴得宣父子同被囚入铁笼，沉于香江而死。此事发生于1795年，结束了这位长期辅佐西山王朝的名将一生。
祭祀
今大司马吴文楚奉祀于嘉莱省归仁坊吴氏支祠；此外，清化省秉山（Bim Son）蓝山坊的“翁丘庙”亦为供奉大司马吴文楚之所。
参考文献
