Thân thế
Nguyễn Hữu Chỉnh 阮有整 quê ở huyện Chân Phúc, phủ Đức Quang, trấn Nghệ An (nay thuộc xã Phúc Thọ, huyện Nghi Lộc, Nghệ An). Ông sinh ra trong bối cảnh Đại Việt bị chia cắt thành Đàng Ngoài do vua Lê – chúa Trịnh cai trị và Đàng Trong của chúa Nguyễn; Nguyễn Hữu Chỉnh thuộc dân Đàng Ngoài. Cha ông là một thương gia giàu có, tạo điều kiện cho ông sớm được học hành và giao du rộng rãi.
Theo Hoàng Lê nhất thống chí, Nguyễn Hữu Chỉnh có dung mạo tuấn tú, tư chất thông minh, tinh thông Nho học và kinh sử. Năm 16 tuổi, ông đỗ Hương cống, nên thường được gọi là Cống Chỉnh; hai năm sau, ông thi võ và đỗ Tam trường. Nhờ cha làm môn hạ của quận Việp Hoàng Ngũ Phúc, ông sớm được tiến cử và làm việc dưới trướng vị quyền thần này. Ở Thăng Long, Nguyễn Hữu Chỉnh sống phóng khoáng, giao thiệp rộng, thường tụ họp bạn bè ngâm thơ, uống rượu. Ông còn nổi tiếng về tài thơ văn quốc âm, được cho là làm thơ từ rất sớm và có nhiều tác phẩm được truyền tụng, trong đó có Quách Lệnh công phú, thể hiện sự ngưỡng mộ đối với Quách Tử Nghi đời Đường.
Sự nghiệp chính trị
Năm Nhâm Dần (1782), phe ủng hộ người con trưởng của Trịnh Sâm là Trịnh Tông đã phát động binh biến, lật đổ Trịnh Cán và giết quận Huy Hoàng Đình Bảo. Khi ấy, Nguyễn Hữu Chỉnh có một thuộc hạ thân tín tên Hoàng Viết Tuyển, là người gan dạ, mưu trí. Trước đó, Chỉnh từng tiến cử Tuyển với quận Việp, nhờ vậy Hoàng Viết Tuyển được giao chỉ huy một trung đội thuộc đạo Hậu kiên, đóng quân tại trấn Sơn Nam.
Sau khi cuộc đảo chính nổ ra và Hoàng Đình Bảo bị sát hại, Hoàng Viết Tuyển vượt biển vào Nghệ An để báo tin cho Nguyễn Hữu Chỉnh. Lo sợ bị cuốn vào vòng liên lụy chính trị, Nguyễn Hữu Chỉnh tìm cách thuyết phục trấn thủ Nghệ An là Dao Trung hầu Vũ Tá Dao — em rể của Hoàng Đình Bảo — đứng lên chiếm giữ trấn, xây dựng lực lượng riêng và liên kết với các tướng ở Thuận Hóa nhằm tách khỏi triều đình Lê–Trịnh.
Tuy nhiên, Vũ Tá Dao không chấp thuận kế hoạch này. Ông chỉ muốn rời bỏ Nghệ An để tránh nguy hiểm, song vẫn chần chừ chưa quyết định sẽ đi đâu. Trước tình thế đó, Nguyễn Hữu Chỉnh trở về nhà, cùng Hoàng Viết Tuyển đưa cả gia đình đi vào Nam theo về với Tây Sơn.
Lúc bấy giờ, phong trào Tây Sơn đã tiêu diệt họ Nguyễn, Nguyễn Nhạc lên ngôi Thiên vương, lấy niên hiệu Thái Đức. Triều đình Lê–Trịnh tuy biết việc Nguyễn Hữu Chỉnh theo Tây Sơn nhưng cũng không truy cứu. Nguyễn Nhạc đang có ý định tiến chiếm Thuận Hóa, nên rất hoan nghênh sự có mặt của Nguyễn Hữu Chỉnh, tiếp đãi ông như thượng khách. Tuy vậy, Nguyễn Hữu Chỉnh nhận thấy Nguyễn Nhạc vẫn còn dè dặt, chưa hoàn toàn tin tưởng mình, nên chủ động để vợ con ở lại làm con tin nhằm chứng tỏ lòng quy thuận.
Không những thế, Nguyễn Hữu Chỉnh còn hiến kế cho Nguyễn Nhạc mở các cuộc chinh phạt Chiêm Thành, Xiêm La và Bồn Man. Trong những chiến dịch này, ông luôn xung phong đi đầu, trực tiếp chỉ huy quân đội tại các mặt trận hiểm yếu, lập nhiều chiến công quan trọng. Nhờ sự tận tâm và tài năng thể hiện qua thực chiến, Nguyễn Nhạc dần dần đặt trọn niềm tin vào Nguyễn Hữu Chỉnh.
Theo Hoàng Lê nhất thống chí, sau khi Nguyễn Hữu Chỉnh rời bỏ triều đình, chính quyền Lê – Trịnh rơi vào thế bất an, liên tục ban thưởng để kêu gọi ông quay về nhưng không đạt kết quả.
Đầu năm 1786, Bắc Hà lâm vào nạn đói nghiêm trọng, giá gạo tăng cao, dân chết đói khắp nơi. Nhận thấy thời cơ đã chín muồi, Nguyễn Huệ đề nghị Nguyễn Nhạc tiến quân ra Bắc, song Nguyễn Nhạc vẫn còn do dự.
Tháng 4 năm 1786, Phạm Ngô Cầu – trấn thủ Phú Xuân – sai Nguyễn Phú Như vào Nam gọi Nguyễn Hữu Chỉnh trở về. Chỉnh không những từ chối mà còn dò hỏi tình hình Thuận Hóa. Thấy quân Đàng Ngoài lỏng lẻo, ông liền khuyên Nguyễn Nhạc xuất quân đánh Phú Xuân. Nguyễn Nhạc đồng ý, giao Nguyễn Huệ chỉ huy đại quân thủy bộ, cùng các tướng Nguyễn Đình Đắc, Vũ Văn Nhậm, Nguyễn Hữu Chỉnh và Nguyễn Lữ, vượt đèo Hải Vân tiến thẳng vào Thuận Hóa.
Nguyễn Hữu Chỉnh dùng kế ly gián giữa Phạm Ngô Cầu và phó tướng Hoàng Đình Thể. Ông giả viết thư dụ hàng Hoàng Đình Thể nhưng cố ý để Phạm Ngô Cầu đọc được, khiến Cầu nghi ngờ thuộc hạ. Khi quân Tây Sơn đánh thành, Cầu không cứu viện, Hoàng Đình Thể tử trận. Phạm Ngô Cầu sau đó đầu hàng nhưng cũng bị giết.
Thừa thắng, Nguyễn Hữu Chỉnh khuyên Nguyễn Huệ tiến quân ra Bắc với danh nghĩa “phù Lê diệt Trịnh”. Ông phân tích rằng Bắc Hà đang suy yếu, quân kiêu tướng lười, lòng dân không phục họ Trịnh; nếu hành động lúc này sẽ được thiên hạ hưởng ứng. Ông còn viện dẫn điềm vận của họ Trịnh đã hết, đây là cơ hội hiếm có để lập đại công.
Nguyễn Huệ ban đầu ngần ngại vì chưa có lệnh Nguyễn Nhạc, nhưng trước lập luận của Nguyễn Hữu Chỉnh về thời thế và quyền biến của người cầm quân, ông quyết định tự ý bắc tiến, giả xưng đã nhận lệnh.
Nguyễn Hữu Chỉnh dẫn quân đánh chiếm kho lương Vị Hoàng, đồng thời chia quân quấy phá Nghệ An và Thanh Hóa để gây thanh thế. Trấn thủ hai nơi đều bỏ thành chạy trốn. Ngày 6 tháng 6 năm 1786, Vị Hoàng thất thủ, hơn một trăm vạn hộc lương rơi vào tay Tây Sơn. Nguyễn Huệ hợp quân với Nguyễn Hữu Chỉnh, nhanh chóng tiến ra Thăng Long. Chỉ trong một tháng, quân Trịnh tan rã, Trịnh Tông tự sát.
Tháng 7 năm 1786, sau khi diệt họ Trịnh, Nguyễn Huệ vào yết kiến vua Lê Hiển Tông tại điện Vạn Thọ, tỏ ý quy thuận triều Lê. Triều đình lúc này rối loạn, quan lại phần lớn bỏ trốn. Theo đề nghị của Nguyễn Hữu Chỉnh, nhà vua triệu tập lại các đại thần còn sót lại để thiết triều. Nguyễn Huệ xin làm lễ đại triều, dâng sổ hộ khẩu và binh lực nhằm khẳng định danh nghĩa phò Lê. Sau khi được phong tước, Nguyễn Hữu Chỉnh nhận thấy Nguyễn Huệ chưa thật hài lòng, liền kín đáo đề nghị vua Lê gả công chúa Ngọc Hân cho ông. Nguyễn Huệ vui vẻ chấp thuận.
Ngày 17 tháng 7 năm 1786, vua Lê Hiển Tông qua đời. Nguyễn Huệ mặc đồ tang, đích thân đưa linh cữu ra bến sông, rồi sai Nguyễn Hữu Chỉnh và nội quan Trần Văn Kỷ hộ tống về Thanh Hóa.
Thất bại và qua đời
Sau khi Tây Sơn rút quân, Bắc Hà rơi vào hỗn loạn. Lê Chiêu Thống lo sợ thế nước trống rỗng, phải kêu gọi các quan và hào mục đem quân “bảo vệ” kinh thành, nhưng nhiều nơi nhân đó chiếm đất, đánh giết lẫn nhau. Lợi dụng tình hình, các cựu tướng họ Trịnh dựng Trịnh Bồng làm chúa, ép vua Lê phong làm Án Đô vương.
Theo lời các văn thần, Lê Chiêu Thống sai mời Nguyễn Hữu Chỉnh ra dẹp họ Trịnh. Được danh nghĩa chính thống, Chỉnh chiêu mộ hơn một vạn quân, nhanh chóng đánh bại các lực lượng chống đối, tiến vào Thăng Long. Trịnh Bồng bỏ trốn, phủ chúa bị đốt, họ Trịnh từ đó mất hẳn quyền lực.
Nguyễn Hữu Chỉnh được phong chức lớn, nắm trọn binh quyền Bắc Hà. Ông tiếp tục trấn áp các tướng Trịnh cũ, khiến trong nước không còn đối thủ. Quyền thế ngày càng lớn, Chỉnh dần lấn át vua Lê.
Khi biết nội bộ Tây Sơn bất hòa, Nguyễn Hữu Chỉnh nảy ý chống Tây Sơn, mưu xây dựng thế lực riêng. Ông chiếm Nghệ An, sửa lũy Hoành Sơn, lấy sông Gianh làm ranh giới với Thuận Hóa. Việc này bị Vũ Văn Nhậm báo về cho Nguyễn Huệ, khiến kế hoạch của Chỉnh không thành.
Nguyễn Huệ liền sai Ngô Văn Sở, Phan Văn Lân phối hợp với Vũ Văn Nhậm kéo quân ra Bắc. Cuối năm 1787, quân Tây Sơn tiến công, Nguyễn Hữu Chỉnh chủ quan nên nhanh chóng thất bại. Trận Thanh Quyết, do phòng bị sơ hở, toàn bộ thuyền chiến và hỏa khí của ông bị quân Tây Sơn chiếm.
Quân Bắc Hà tan rã. Nguyễn Hữu Chỉnh hộ tống Lê Chiêu Thống chạy trốn nhưng liên tiếp bị truy kích. Đến Mục Sơn, quân của ông bị đánh úp từ hai phía, hoàn toàn tan vỡ. Nguyễn Hữu Chỉnh bị bắt do ngựa què.
Ông bị giải về Thăng Long. Vũ Văn Nhậm kết tội bất trung và cho xử tử Nguyễn Hữu Chỉnh tại cửa thành.
Tác phẩm
Ông là tác giả tập thơ Nôm “Cung Oán Thi”, mấy bài phú Nôm như “Quách Tử Nghi Phú”, “Trương Lưu Hầu Phú” và tập thơ Ngôn Ẩn Thi Tập bằng chữ Hán.
Tài liệu tham khảo
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học xã hội.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Nguyen Huu Chinh (1741–1788)
Background
Nguyen Huu Chinh (阮有整) was a native of Chan Phuc District, Duc Quang Prefecture, Nghe An Tran (today Phuc Tho Commune, Nghi Loc District, Nghe An). He was born at a time when Dai Viet was divided into Dang Ngoai, ruled by the Le king and the Trinh lords, and Dang Trong, under the Nguyen lords; Nguyen Huu Chinh belonged to Dang Ngoai. His father was a wealthy merchant, which enabled him to receive an early education and cultivate wide social connections.
According to Hoang Le nhat thong chi, Nguyen Huu Chinh was handsome, intelligent, and well versed in Confucian learning and the classical canon. At the age of sixteen, he passed the Huong cong examination and was therefore commonly known as Cong Chinh; two years later, he passed the military examination at the Tam truong level. Thanks to his father’s status as a retainer of Quan Hiep Hoang Ngu Phuc, he was soon recommended and entered the service of this powerful official.
In Thang Long, Nguyen Huu Chinh lived a free-spirited life, maintaining broad social ties and often gathering with friends to compose poetry and drink wine. He was also renowned for his talent in vernacular poetry, said to have begun composing at a very young age, with many works circulating widely. Among them was Quach Lenh cong phu, expressing his admiration for Guo Ziyi of the Tang dynasty.
Political Career
In the year Nham Dan (1782), supporters of Trinh Sam’s eldest son, Trinh Tong, launched a coup, overthrowing Trinh Can and killing Quan Huy Hoang Dinh Bao. At that time, Nguyen Huu Chinh had a trusted subordinate named Hoang Viet Tuyen, a brave and resourceful man. Earlier, Chinh had recommended Tuyen to Quan Hiep, as a result of which Hoang Viet Tuyen was placed in command of a platoon under the Hau Kien Corps, stationed in Son Nam Tran.
After the coup and the killing of Hoang Dinh Bao, Hoang Viet Tuyen crossed the sea to Nghe An to report the news to Nguyen Huu Chinh. Fearing political repercussions, Nguyen Huu Chinh attempted to persuade the governor of Nghe An, Dao Trung Hau Vu Ta Dao—brother-in-law of Hoang Dinh Bao—to seize control of the tran, build an independent force, and ally with generals in Thuan Hoa in order to break away from the Le–Trinh court.
Vu Ta Dao, however, rejected this plan. He merely wished to leave Nghe An to avoid danger, but hesitated over where to go. In this situation, Nguyen Huu Chinh returned home and, together with Hoang Viet Tuyen, led his entire family south to join the Tay Son.
At that time, the Tay Son movement had destroyed the Nguyen lords, and Nguyen Nhac had proclaimed himself Thien vuong with the reign title Thai Duc. Although the Le–Trinh court was aware that Nguyen Huu Chinh had joined the Tay Son, it took no action against him. As Nguyen Nhac intended to advance on Thuan Hoa, he warmly welcomed Nguyen Huu Chinh and treated him as an honored guest. Nguyen Huu Chinh, however, sensed that Nguyen Nhac remained cautious and did not yet fully trust him, so he voluntarily left his wife and children behind as hostages to demonstrate his loyalty.
Moreover, Nguyen Huu Chinh proposed strategies for Nguyen Nhac to launch campaigns against Champa, Siam, and Bon Man. In these campaigns, he consistently volunteered to lead from the front, personally commanding troops at critical fronts and achieving significant victories. Through his dedication and military competence demonstrated in practice, Nguyen Nhac gradually placed full trust in him.
According to Hoang Le nhat thong chi, after Nguyen Huu Chinh left the court, the Le–Trinh government fell into a state of insecurity and repeatedly offered rewards to entice him to return, but without success.
At the beginning of 1786, Bac Ha was struck by a severe famine; rice prices soared and starvation claimed lives everywhere. Recognizing that the time was ripe, Nguyen Hue urged Nguyen Nhac to march north, but Nguyen Nhac remained hesitant.
In the fourth lunar month of 1786, Pham Ngo Cau, governor of Phu Xuan, sent Nguyen Phu Nhu south to summon Nguyen Huu Chinh back. Chinh not only refused but also gathered intelligence on the situation in Thuan Hoa. Seeing that Dang Ngoai forces were lax, he advised Nguyen Nhac to attack Phu Xuan. Nguyen Nhac agreed and entrusted Nguyen Hue with command of the combined naval and land forces, together with generals Nguyen Dinh Dac, Vu Van Nham, Nguyen Huu Chinh, and Nguyen Lu, advancing through Hai Van Pass straight into Thuan Hoa.
Nguyen Huu Chinh employed a stratagem to sow discord between Pham Ngo Cau and his deputy Hoang Dinh The. He forged a letter to persuade Hoang Dinh The to surrender but deliberately allowed Pham Ngo Cau to see it, causing Cau to suspect his subordinate. When Tay Son forces attacked the citadel, Cau did not send reinforcements; Hoang Dinh The was killed in battle. Pham Ngo Cau later surrendered but was also executed.
Seizing the momentum, Nguyen Huu Chinh urged Nguyen Hue to advance north under the banner of “supporting the Le and eliminating the Trinh.” He argued that Bac Ha was weak, with arrogant and indolent generals and popular resentment against the Trinh; acting at this moment would win widespread support. He further claimed that the Trinh house had exhausted its mandate and that this was a rare opportunity for great achievement.
Nguyen Hue initially hesitated because he lacked Nguyen Nhac’s authorization, but persuaded by Nguyen Huu Chinh’s analysis of the situation and the flexibility required of a commander, he decided to march north on his own initiative, claiming he had already received orders.
Nguyen Huu Chinh led troops to seize the Vi Hoang granaries and simultaneously dispatched forces to harass Nghe An and Thanh Hoa to amplify their presence. The governors of both regions abandoned their citadels and fled. On the sixth day of the sixth lunar month of 1786, Vi Hoang fell, and more than one million ho of grain fell into Tay Son hands. Nguyen Hue joined forces with Nguyen Huu Chinh and rapidly advanced toward Thang Long. Within a month, Trinh forces collapsed, and Trinh Tong committed suicide.
In the seventh lunar month of 1786, after eliminating the Trinh, Nguyen Hue entered the Van Tho Hall to pay homage to King Le Hien Tong, expressing submission to the Le court. The court was then in disarray, with most officials having fled. At Nguyen Huu Chinh’s suggestion, the king recalled the remaining senior officials to convene court sessions. Nguyen Hue requested a grand court ceremony, presenting household registers and troop rosters to affirm his role as supporter of the Le. After being granted titles, Nguyen Huu Chinh perceived that Nguyen Hue was not yet fully satisfied and discreetly proposed that the king marry Princess Ngoc Han to him. Nguyen Hue readily agreed.
On the seventeenth day of the seventh lunar month of 1786, King Le Hien Tong died. Nguyen Hue donned mourning attire, personally escorted the coffin to the riverbank, and then ordered Nguyen Huu Chinh and the eunuch Tran Van Ky to accompany it to Thanh Hoa.
Defeat and Death
After Tay Son forces withdrew, Bac Ha fell into chaos. Le Chieu Thong, fearing a power vacuum, called upon officials and local notables to raise troops to “protect” the capital, but many instead seized territory and fought one another. Taking advantage of the situation, former Trinh generals installed Trinh Bong as lord and forced the king to grant him the title An Do vuong.
At the urging of civil officials, Le Chieu Thong summoned Nguyen Huu Chinh to suppress the Trinh remnants. With the legitimacy of royal authority, Chinh recruited more than ten thousand troops, swiftly defeated opposing forces, and entered Thang Long. Trinh Bong fled, the lord’s palace was burned, and the Trinh family permanently lost power.
Nguyen Huu Chinh was granted high office and assumed full military authority in Bac Ha. He continued to suppress former Trinh generals, leaving no rivals within the country. As his power grew, he gradually overshadowed the Le king.
Upon learning of internal discord within the Tay Son leadership, Nguyen Huu Chinh conceived plans to oppose the Tay Son and build an independent power base. He occupied Nghe An, repaired the Hoanh Son fortifications, and took the Gianh River as the boundary with Thuan Hoa. This move was reported by Vu Van Nham to Nguyen Hue, thwarting Chinh’s plans.
Nguyen Hue immediately dispatched Ngo Van So and Phan Van Lan, in coordination with Vu Van Nham, to lead troops north. At the end of 1787, Tay Son forces attacked; Nguyen Huu Chinh, overconfident, was quickly defeated. At the battle of Thanh Quyet, due to lax defenses, all his warships and firearms were captured.
Bac Ha forces disintegrated. Nguyen Huu Chinh escorted Le Chieu Thong in flight but was relentlessly pursued. At Muc Son, his forces were ambushed from both sides and completely routed. Nguyen Huu Chinh was captured after his horse went lame.
He was taken back to Thang Long. Vu Van Nham accused him of disloyalty and ordered his execution at the city gate.
Works
Nguyen Huu Chinh was the author of the Nom poetry collection Cung Oan Thi, several Nom prose-poems such as Quach Tu Nghi Phu and Truong Luu Hau Phu, and the classical Chinese poetry collection Ngon An Thi Tap.
References
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học xã hội.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Pháp
Nguyen Huu Chinh (1741–1788)
Origines et formation
Nguyen Huu Chinh (阮有整) était originaire du district de Chan Phuc, phu Duc Quang, tran Nghe An (aujourd’hui commune de Phuc Tho, district de Nghi Loc, province de Nghe An). Il naquit dans un contexte où le Dai Viet était divisé en deux entités politiques : le Dang Ngoai, gouverné par le roi Le sous l’autorité effective des seigneurs Trinh, et le Dang Trong, contrôlé par les seigneurs Nguyen. Nguyen Huu Chinh appartenait à la population du Dang Ngoai. Son père, riche marchand, lui offrit des conditions favorables pour étudier très tôt et entretenir de vastes relations sociales.
Selon le Hoang Le nhat thong chi, Nguyen Huu Chinh avait une apparence élégante, une intelligence remarquable, et une solide maîtrise du confucianisme ainsi que des classiques historiques. À l’âge de seize ans, il réussit l’examen de Huong cong, ce qui lui valut le surnom de Cong Chinh ; deux ans plus tard, il se présenta à l’examen militaire et fut reçu au niveau Tam truong. Grâce au fait que son père était disciple du quan Viep Hoang Ngu Phuc, Nguyen Huu Chinh fut rapidement recommandé et entra au service de ce puissant dignitaire.
À Thang Long, il menait une vie libre et fastueuse, entretenait de larges réseaux de relations et se réunissait fréquemment avec ses amis pour déclamer des poèmes et boire du vin. Il était également célèbre pour son talent en poésie et en prose en langue nationale (quoc am). On dit qu’il composait des poèmes dès son plus jeune âge et que nombre de ses œuvres furent largement diffusées, notamment le Quach Lenh cong phu, qui exprimait son admiration pour Guo Ziyi de la dynastie Tang.
Carriere politique
En l’année Nham Dan (1782), le parti soutenant Trinh Tong, fils aîné de Trinh Sam, déclencha un coup d’État, renversa Trinh Can et fit assassiner le quan Huy Hoang Dinh Bao. À cette époque, Nguyen Huu Chinh comptait parmi ses proches un subordonné de confiance nommé Hoang Viet Tuyen, connu pour son courage et son intelligence stratégique. Auparavant, Chinh avait recommandé Tuyen au quan Viep, ce qui permit à Hoang Viet Tuyen d’être nommé commandant d’une unité de l’armee Hau kien, stationnée dans le tran de Son Nam.
Après le déclenchement du coup d’État et la mort de Hoang Dinh Bao, Hoang Viet Tuyen traversa la mer pour se rendre à Nghe An afin d’en informer Nguyen Huu Chinh. Craignant d’être entraîné dans les luttes politiques, Nguyen Huu Chinh tenta de convaincre le gouverneur militaire de Nghe An, Dao Trung hau Vu Ta Dao — beau-frère de Hoang Dinh Bao — de prendre le contrôle de la province, d’y établir une force indépendante et de s’allier aux généraux de Thuan Hoa afin de se séparer du pouvoir Le–Trinh.
Cependant, Vu Ta Dao refusa ce projet. Il souhaitait seulement quitter Nghe An pour éviter le danger, sans toutefois décider où se rendre. Face à cette situation, Nguyen Huu Chinh rentra chez lui et, avec Hoang Viet Tuyen, emmena toute sa famille vers le Sud pour rejoindre le mouvement Tay Son.
À cette époque, les Tay Son avaient déjà renversé la famille Nguyen ; Nguyen Nhac s’était proclamé Thien vuong et avait pris l’ere Thai Duc. Bien que la cour Le–Trinh sût que Nguyen Huu Chinh avait rejoint les Tay Son, elle n’engagea aucune poursuite contre lui. Nguyen Nhac, qui projetait de conquérir Thuan Hoa, accueillit très favorablement Nguyen Huu Chinh et le traita comme un hôte d’honneur. Néanmoins, Nguyen Huu Chinh comprit que Nguyen Nhac restait prudent et ne lui accordait pas encore une confiance totale ; il décida donc de laisser sa femme et ses enfants comme otages afin de prouver sa loyauté.
Nguyen Huu Chinh proposa en outre à Nguyen Nhac des plans pour mener des campagnes militaires contre le Champa, le Siam et Bon Man. Lors de ces expéditions, il se porta toujours volontaire pour diriger les troupes sur les fronts les plus dangereux, obtenant de nombreux succès militaires. Grâce à son engagement et à ses compétences démontrées sur le champ de bataille, Nguyen Nhac finit par lui accorder une confiance pleine et entière.
Selon le Hoang Le nhat thong chi, après le départ de Nguyen Huu Chinh, le régime Le–Trinh sombra dans l’inquiétude et tenta à plusieurs reprises de le faire revenir en lui offrant récompenses et faveurs, sans succès.
Au début de l’année 1786, le Bac Ha fut frappé par une grave famine : le prix du riz s’envola et la population mourait de faim en grand nombre. Estimant que le moment était opportun, Nguyen Hue proposa à Nguyen Nhac de lancer une expédition vers le Nord, mais celui-ci hésitait encore.
En avril 1786, Pham Ngo Cau, gouverneur de Phu Xuan, envoya Nguyen Phu Nhu au Sud pour rappeler Nguyen Huu Chinh. Non seulement ce dernier refusa, mais il se renseigna également sur la situation de Thuan Hoa. Constatant la faiblesse des forces du Dang Ngoai, il exhorta Nguyen Nhac à lancer une attaque contre Phu Xuan. Nguyen Nhac accepta et confia à Nguyen Hue le commandement des forces terrestres et navales, accompagnées des généraux Nguyen Dinh Dac, Vu Van Nham, Nguyen Huu Chinh et Nguyen Lu, qui franchirent le col de Hai Van pour pénétrer directement à Thuan Hoa.
Nguyen Huu Chinh utilisa une stratégie de division pour semer la discorde entre Pham Ngo Cau et son adjoint Hoang Dinh The. Il rédigea une fausse lettre de reddition adressée à Hoang Dinh The, en veillant à ce que Pham Ngo Cau la découvre. Soupçonnant son subordonné, Pham Ngo Cau refusa de lui porter secours lorsque les Tay Son attaquèrent la citadelle ; Hoang Dinh The fut tué au combat. Pham Ngo Cau se rendit par la suite, mais fut néanmoins exécuté.
Fort de cette victoire, Nguyen Huu Chinh conseilla à Nguyen Hue de marcher vers le Nord sous le slogan « soutenir la dynastie Le et anéantir les Trinh ». Il analysa la situation en soulignant que le Bac Ha était affaibli, que les généraux arrogants manquaient de discipline et que la population n’adhérait plus au pouvoir des Trinh ; agir à ce moment précis permettrait de rallier l’appui général. Il invoqua également l’idée que le destin de la famille Trinh était arrivé à son terme, faisant de cette campagne une occasion rare d’accomplir de grands exploits.
Nguyen Hue hésita d’abord, faute d’un ordre explicite de Nguyen Nhac, mais face aux arguments de Nguyen Huu Chinh concernant les circonstances historiques et la liberté d’action du commandant militaire, il décida de lancer l’offensive vers le Nord en prétendant avoir reçu l’autorisation.
Nguyen Huu Chinh mena ses troupes à la prise des greniers de Vi Hoang et envoya simultanément des détachements harceler Nghe An et Thanh Hoa afin d’accroître leur prestige. Les gouverneurs de ces régions abandonnèrent leurs postes et prirent la fuite. Le 6 juin 1786, Vi Hoang tomba aux mains des Tay Son, qui s’emparèrent de plus d’un million de hoc de vivres. Nguyen Hue rejoignit ensuite Nguyen Huu Chinh et marcha rapidement vers Thang Long. En l’espace d’un mois, les forces Trinh s’effondrèrent et Trinh Tong se suicida.
En juillet 1786, après la destruction du pouvoir des Trinh, Nguyen Hue entra à Thang Long et rendit hommage au roi Le Hien Tong au palais Van Tho, affirmant sa loyauté envers la dynastie Le. La cour était alors plongée dans le chaos et la plupart des mandarins avaient fui. Sur la recommandation de Nguyen Huu Chinh, le souverain rappela les hauts dignitaires encore présents afin de rétablir les audiences officielles. Nguyen Hue demanda l’organisation d’une grande audience solennelle et présenta les registres de population et les forces militaires pour affirmer son rôle de soutien à la maison Le. Après avoir reçu des titres honorifiques, Nguyen Huu Chinh constata que Nguyen Hue n’était pas pleinement satisfait et suggéra discrètement au roi Le de lui donner la princesse Ngoc Han en mariage. Nguyen Hue accepta avec plaisir.
Le 17 juillet 1786, le roi Le Hien Tong mourut. Nguyen Hue observa le deuil, accompagna personnellement le cercueil jusqu’au quai fluvial, puis chargea Nguyen Huu Chinh et l’eunuque Tran Van Ky de l’escorter jusqu’à Thanh Hoa.
Echec et mort
Après le retrait des troupes Tay Son, le Bac Ha sombra dans le désordre. Craignant le vide du pouvoir, Le Chieu Thong appela les mandarins et notables locaux à lever des troupes pour « protéger » la capitale ; nombre d’entre eux en profitèrent pour s’emparer de territoires et s’affronter mutuellement. Profitant de la situation, d’anciens généraux des Trinh proclamèrent Trinh Bong comme nouveau seigneur et contraignirent le roi Le à lui conférer le titre de An Do vuong.
Sur les conseils de lettrés civils, Le Chieu Thong convoqua Nguyen Huu Chinh afin de réprimer le retour des Trinh. Bénéficiant de la légitimité officielle, Nguyen Huu Chinh leva plus de dix mille soldats, vainquit rapidement les forces opposées et entra à Thang Long. Trinh Bong prit la fuite, le palais seigneurial fut incendié et la famille Trinh perdit définitivement le pouvoir.
Nguyen Huu Chinh fut promu à de hautes fonctions et concentra entre ses mains l’ensemble du pouvoir militaire du Bac Ha. Il poursuivit la répression des anciens généraux Trinh, éliminant toute opposition interne. Son autorité ne cessa de croître et il en vint progressivement à éclipser le roi Le.
Informé des dissensions internes au sein des Tay Son, Nguyen Huu Chinh conçut le projet de s’opposer à eux et de bâtir sa propre puissance. Il occupa Nghe An, fit réparer les fortifications de Hoanh Son et fixa le fleuve Gianh comme frontière avec Thuan Hoa. Ce plan fut toutefois dénoncé à Nguyen Hue par Vu Van Nham, ce qui entraîna son échec.
Nguyen Hue ordonna alors à Ngo Van So et Phan Van Lan de se coordonner avec Vu Van Nham pour mener une expédition vers le Nord. À la fin de l’année 1787, les troupes Tay Son lancèrent l’offensive. Par excès de confiance, Nguyen Huu Chinh subit une défaite rapide. Lors de la bataille de Thanh Quyet, en raison d’une défense insuffisante, l’ensemble de sa flotte et de son artillerie fut capturé par les Tay Son.
Les forces du Bac Ha se disloquèrent. Nguyen Huu Chinh escorta Le Chieu Thong dans sa fuite, mais fut poursuivi sans relâche. À Muc Son, ses troupes furent attaquées sur deux fronts et totalement anéanties. Nguyen Huu Chinh fut capturé parce que son cheval boitait.
Il fut ramené à Thang Long, où Vu Van Nham l’accusa de trahison et ordonna son exécution à la porte de la citadelle.
Oeuvres
Nguyen Huu Chinh est l’auteur du recueil de poésie en nom Cung Oan Thi, de plusieurs poèmes en prose (phu) en nom tels que Quach Tu Nghi Phu et Truong Luu Hau Phu, ainsi que du recueil Ngon An Thi Tap rédigé en caracteres chinois.
References
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học xã hội.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Trung
阮有整（Nguyen Huu Chinh，1741–1788）
身世
阮有整（Nguyen Huu Chinh），籍贯在乂安镇德光府真福县（今属乂安省宜禄县福寿社）。他出生于大越分裂的时代：北方为黎王—郑主统治的外邦（Dang Ngoai），南方为阮主统治的内邦（Dang Trong）；阮有整出身于外邦。其父为富裕商人，为他早年受教育与广泛交游提供了良好条件。
据《皇黎一统志》记载，阮有整容貌俊秀，资质聪颖，精通儒学与经史。十六岁中乡贡，故人称“贡整”；两年后参加武举，中三场。因其父为郡涟阮五福（Nguyen Ngu Phuc）门下，阮有整得以早被荐举，在这位权臣麾下任职。在升龙城期间，他性情放达，交游广泛，常与友人吟诗饮酒；又以国语诗文才名著称，被认为很早即开始创作，流传作品颇多，其中《郭令公赋》尤为知名，表达了他对唐代名将郭子仪的仰慕。
政治生涯
壬寅年（1782），支持郑森（Trinh Sam）长子郑宗（Trinh Tong）的一派发动兵变，推翻郑栉（Trinh Can）并杀害郡辉黄廷宝（Hoang Dinh Bao）。当时，阮有整有一名亲信部属黄曰选（Hoang Viet Tuyen），为人胆识过人、足智多谋。此前，阮有整曾将其荐举给郡涟，使黄曰选受命统率后坚道一中队，驻防山南镇。
政变发生、黄廷宝被害后，黄曰选渡海入乂安向阮有整报信。担心卷入政治牵连，阮有整试图说服乂安镇守瑶忠侯武佐瑶（Vu Ta Dao）——黄廷宝的妹夫——起而据镇，另建势力，并联络顺化诸将，以脱离黎—郑朝廷。
然而，武佐瑶并未采纳此策，只想离开乂安避险，却迟疑未决。情势所迫，阮有整返家，与黄曰选携家眷南下，转投西山。
当时，西山已灭阮氏，阮岳（Nguyen Nhac）即位称天王，建年号太德。黎—郑朝廷虽知阮有整归附西山，却未加追究。阮岳正谋进取顺化，对阮有整极为欢迎，以上宾之礼相待。然阮有整察觉阮岳仍存疑虑，遂主动将妻子儿女留作人质，以示归顺之诚。
不仅如此，阮有整还为阮岳献策，主张征讨占城、暹罗与盆蛮。在这些战役中，他屡请先登，亲率兵马于险要之地作战，立下重要战功。凭借实战中展现的忠诚与才能，阮岳逐渐完全信任阮有整。
据《皇黎一统志》载，阮有整离开朝廷后，黎—郑政权陷入不安，屡次加赏以召其归，皆未成功。
1786年初，北河遭遇严重饥荒，米价暴涨，饿殍遍野。**阮惠（Nguyen Hue）**认为时机成熟，建议阮岳北伐，但阮岳仍犹豫不决。
1786年四月，范吴求（Pham Ngo Cau）——富春镇守——派阮富如（Nguyen Phu Nhu）入南召阮有整回朝。阮有整不仅拒绝，还探询顺化军情。见外邦军备松弛，遂劝阮岳出兵攻取富春。阮岳允之，命阮惠统率水陆大军，会同阮廷得（Nguyen Dinh Dac）、武文任（Vu Van Nham）、阮有整与阮吕（Nguyen Lu），越海云岭直入顺化。
阮有整施反间计于范吴求与副将**黄廷体（Hoang Dinh The）**之间：伪写劝降书与黄廷体，却故意令范吴求得见，使其疑忌部属。西山军攻城时，范吴求不予救援，黄廷体战死；范吴求旋即投降，亦被处死。
乘胜之势，阮有整劝阮惠以“扶黎灭郑”之名北进，分析北河衰弱、将骄兵惰、民心不附郑氏；此时举事，必得天下响应，并称郑氏气数已尽，乃建功良机。
阮惠起初因未得阮岳之命而踌躇，然在阮有整关于时势与将帅权变的论证下，决定自行北上，假称已奉命行事。
阮有整率军攻占位黄粮仓，并分兵骚扰乂安、清化以造声势，两地镇守皆弃城遁走。1786年六月初六，位黄失守，百余万斛粮尽入西山之手。阮惠与阮有整会师，迅速北上入升龙。仅一月之间，郑军瓦解，**郑宗（Trinh Tong）**自尽。
1786年七月，灭郑之后，阮惠入朝谒见**黎显宗（Le Hien Tong）于万寿殿，表示归顺。朝廷当时大乱，群臣多逃。依阮有整之议，国王召集尚存大臣复朝。阮惠请行大朝礼，进呈户籍与兵力，以昭示扶黎之名。受封之后，阮有整见阮惠尚未尽释疑虑，遂密请黎王将玉欣公主（Ngoc Han）**下嫁于阮惠，阮惠欣然应允。
1786年七月十七日，黎显宗去世。阮惠身着丧服，亲送灵柩至江岸，并命阮有整与内官**陈文纪（Tran Van Ky）**护送归清化。
失败与身亡
西山撤军后，北河陷入混乱。黎昭统（Le Chieu Thong）忧惧国势空虚，号召官员与豪目集兵“护卫”京城，反致各地乘机割据、相互攻杀。旧郑将乘势立郑蓬（Trinh Bong）为主，迫黎王封其为案都王。
依文臣之议，黎昭统遣使召阮有整出兵平郑。得正统名义后，阮有整募兵逾万，迅速击溃反对势力，进据升龙。郑蓬逃遁，王府被焚，郑氏自此尽失权力。
阮有整被授重职，独揽北河兵权，继续镇压旧郑诸将，国内再无对手。其权势日隆，渐有凌驾黎王之势。
得知西山内部不和，阮有整生反西山之意，谋建私势：据乂安，修葺横山垒，以江河为界与顺化对峙。此事为武文任奏报阮惠，致其计划败露。
阮惠遂遣吴文所（Ngo Van So）、潘文麟（Phan Van Lan）会同武文任北伐。1787年末，西山军进攻，阮有整轻敌而迅速败退。在清决之战中，因防备疏漏，其全部战船与火器为西山军所夺。
北河军溃散。阮有整护送黎昭统逃亡，屡遭追击；至牧山，其军被两面夹击，全军覆没。阮有整因坐骑跛足而被擒。
他被押回升龙，武文任以不忠之罪定案，于城门处处决阮有整。
著作
阮有整著有喃字诗集《宫怨诗》，喃赋数篇如《郭子仪赋》《张留侯赋》，并有汉文诗集《言隐诗集》。
参考文献
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học xã hội.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
