Thân thế
Tô Hiến Thành (1102-1179) ông sinh tại xóm Lẻ, hương Ô Diên, huyện Vĩnh Khang, thành Thăng Long, nay là xóm Lẻ, thôn Hạ Mỗ, xã Hạ Mỗ, huyện Đan Phượng, Hà Nội. Ông là một danh thần thời nhà Lý, ông được sử sách ghi nhận là tấm gương sáng về tài năng, đức độ và lòng trung thành hết lòng phò tá vua Lý Cao Tông. Xuyên suốt sự nghiệp chính trị, Tô Hiến Thành đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng, ông phụng sự hai triều vua: Lý Anh Tông và Lý Cao Tông. Ông là người văn võ song toàn, nổi tiếng là công minh chính trực, được vua phong tước vương mặc dù không phải là tôn thất nhà Lý.
Sự nghiệp chính trị
Ghi chép về Tô Hiến Thành, sự kiện đầu tiên xuất hiện chính là việc Tô Hiến Thành đích thân bắt sống Thân Lợi. Năm 1140, Thân Lợi tự xưng là con trai Lý Nhân Tông, phát động khởi nghĩa chống lại triều đình. Vua Lý Anh Tông lúc này hãy còn nhỏ, triều chính do Đỗ Anh Vũ năm cả. Quân của Thân Lợi cuối cùng bị quân nhà Lý do Đỗ Anh Vũ chỉ huy đánh tan, còn Thân Lợi bị Tô Hiến Thành bắt giao cho Anh Vũ đóng củi giải về kinh sư. Nhân sự kiện này Tô Hiến Thành cũng khuyên vua Anh Tông giảm nhẹ hình phạt. Cương mục chép: “Đảng Thân Lợi nổi loạn, giết nhiều quan quân, bệ hạ chỉ hành hình có 20 người, thực là có lòng nhân đức. Nhưng, xưa kia, vua Nghiêu, vua Thuấn truyền nối trong vòng hơn trăm năm, thế mà số người bị tội chết và bị tội lưu chỉ có bốn tên đầu sỏ gian ác ; ngày nay phát lưu đến hàng hơn trăm người, có phải là bản tâm bệ hạ đâu? Tôi xin tha tội cho chúng, để mọi người được nhuần thấm ơn vua, thì lòng nhân đức của bệ hạ không khác gì Nghiêu Thuấn. Nhà vua y theo lời, xuống chiếu tha tội phóng trụ và lưu đày cho đồ đảng Thân Lợi”. Qua sự kiện này có thể thấy lòng nhận đức của Tô Hiến Thành.
Khi Ngưu Hồng và Ai Lao làm phản vào năm 1159, Tô Hiến Thành được phái cầm quân dẹp loạn. Kết quả là ông đại thắng bắt được người và trâu ngựa voi, vàng bạc châu báu rất nhiều. Sau sự kiện đại thắng này ông được phong làm Thái uý.
Sang năm 1161 vào tháng 11, vua sai Tô Hiến thành làm Đô tướng, Đỗ An Di làm phó, đem 2 vạn quân đi tuần các nơi ven biển tây nam, để giữ yên miền biên giới. Vua thân đi tiễn đến cửa biển Thần Đầu ở Đại An (nay là cửa biển Thần Phù) mới trở về.
Tiếp nối truyền thống của Thái úy Lý Thường Kiệt, ông được triều đình tín nhiệm cho cầm quân đánh Chiêm Thành vào năm 1167. Kết quả là Chiêm Thành phải sai sứ sang dâng trân châu và sản vật địa phương để xin hoà. Vua Lý Anh Tông chiếu cho Tô Hiến Thành đem quân về. Từ đấy Chiêm Thành giữ lễ phiên thần, dâng cống không thiếu.
Vua Lý Anh Tông rất tín nhiệm Tô Hiến Thành, Năm Ất Mùi [1175], (Tống Thuần Hy năm thứ 2). Mùa xuân, tháng giêng vua Lý Anh Tông sách lập hoàng tử Long Trát làm Hoàng thái tử, ở Đông cung. Tô Hiến Thành được phong làm Nhập nội kiểm hiệu thái phó bình chương quân quốc trọng sự, tước vương được cho giúp đỡ đông cung. Sang mùa hạ tháng tư, vua không khoẻ, cố gượng sai Tô Hiến Thành ẵm thái tử mà quyền nhiếp chính sự.
Ngoài ra ông đã có nhiều công lao trong việc tổ chức khai hoang, lấn biển các vùng ven biển thuộc các tỉnh Quảng Ninh, Thanh Hóa, Hà Tĩnh và Hải Dương (nay là Vĩnh Bảo, Hải Phòng), góp phần phát triển kinh tế và mở rộng đất đai cho quốc gia.
Khi vua Lý Anh Tông băng hà năm 1175, Hoàng tử trưởng Lý Long Xưởng hư hỏng, vua có di chiếu lập thái tử Lý Long Cán mới 3 tuổi (sau này là vua Lý Cao Tông) lên ngôi và giao cho Tô Hiến Thành làm phụ chính. Trong thời gian này, mặc dù Chiêu Linh hoàng hậu Vũ thị (mẹ Lý Long Xưởng) đã cố hối lộ vợ Tô Hiến Thành để ông sửa dổi di chiếu. Song Tô Hiến Thành kiên quyết từ chối, ông thực hiện đúng di chiếu của vua Lý Anh Tông nhất quyết lập Thái tử Lý Long Cán lên ngôi. Nhờ có sự giúp đỡ của Tô Hiến Thành, thái tử Lý Long Cán lên ngôi đổi niên hiệu là Trinh Phù.
Tuy nhiên, tuổi già và sức yếu khiến ông chỉ phò trợ vua Lý Cao Tông trong thời gian ngắn. Năm 1179 Thái uý Tô Hiến Thành chết. Vua bớt ăn ba ngày, nghĩ thiết triều 6 ngày. Trước đây khi Tô Hiến Thành nằm bệnh, Tham trì chính sự Vũ Tán Đường ngày đêm hầu bên cạnh, Gián nghị đại phu Trần Trung Tá vì bận việc không lúc nào rỗi để tới thăm hỏi. Đến khi bệnh nặng, thái hậu thân đến thăm, hỏi rằng: “Nếu có mệnh hệ nào thì ai là người có thể thay ông được?”. Thái hậu nói: “Tán Đường hàng ngày hầu thuốc thang, sao không thấy ông nhắc đến?”. Hiến Thành trả lời: “Vì bệ hạ hỏi người nào có thể thay thần nên thần nói đến Trung Tá, còn như hỏi người hầu dưỡng thì phi Tán Đường còn ai nữa?” Thái hậu khen là trung, nhưng cũng không dùng lời ấy. Cuối cùng triều đình lấy Đỗ An Di làm phụ chính, triều Lý cũng vì thế bắt đầu suy từ triều Cao Tông.
Lời bình của sử thần
Bàn về Tô Hiến Thành, sử thần Ngô Sĩ Liên trong Đại Việt sử kí toàn thư nhận định: “Tô Hiến Thành nhân việc ký thác con côi, hết lòng trung thành, khéo xử trí khi biến cố, tuy bị gió lay sóng đập mà vẫn đứng vững như cột đá giữa dòng, khiến trên yêu dưới thuận, không thẹn với phong độ của đại thần đời xưa. Huống chi đến lúc sắp chết còn vì nước tiến cử người hiền, không vì ơn riêng, thái hậu không dùng lời nói của Hiến Thành là việc không may cho nhà Lý vậy.
Riêng Vua Tự Đức nhà Nguyễn trong Khâm định Việt sử thông giám cương mục phê rằng: “Sau Gia cát Vũ hầu, chỉ có một người ấy thôi”.
Sau này dưới thời Trần, vua Trần Nghệ Tông sai vẽ tranh Chu Công giúp Thành vương , Hoắc Quang giúp Chiêu Đế , Gia Cát Lượng giúp Hậu Chúa , Tô Hiến Thành giúp Lý Cao Tông gọi là “tứ phụ đồ” ban cho Hồ Qúy Ly.
Thờ tự
Tô Hiến Thành được thờ phụng rộng rãi tại nhiều địa phương miền Bắc, thể hiện sự kính trọng của nhân dân đối với công lao và đức độ của ông. Ở Ninh Bình, các di tích như đền Thánh Tô, đình Trùng Hạ, đình Vân Thị, đình Trùng Thượng thuộc huyện Gia Viễn đều có thờ ông. Ở Hà Tĩnh, Tô Hiến Thành được thờ tại đền Đông (xã Đồng Môn, thành phố Hà Tĩnh) và miếu Mây (xã Lưu Vĩnh Sơn, huyện Thạch Hà).
Tại Thanh Hóa trước đây có đến 72 đền thờ Tô Hiến Thành. Trong số này, đền thờ tại làng Cẩm Đới (thuộc tổng Trung Bạn, huyện Tống Sơn, phủ Hà Trung; nay thuộc làng Chánh Lộc, xã Hà Giang, huyện Hà Trung) được xem là đền chính, với tên gọi “Đền chính từ Cẩm Đới”, điều này phản ánh vị thế trung tâm trong hệ thống các di tích thờ ông ở địa phương.
Ngoài ra, Tô Hiến Thành còn được vua Lý Anh Tông thưởng điền trang tại trang Viên Lang, lộ Hải Đông (nay là xã Việt Tiến, huyện Vĩnh Bảo, Hải Phòng). Sau khi ông qua đời, nhân dân đã lập đền thờ tại đây và tôn ông làm Thành hoàng của các làng Viên Lang, Cổ Am, Lạng Am và một số địa phương khác trong huyện Vĩnh Bảo, Hải Phòng.
Vị danh thần này còn được tưởng nhớ trên phạm vi cả nước thông qua việc đặt tên cho các đường phố và cơ sở giáo dục. Hiện nay, nhiều thành phố như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Nha Trang và một số đô thị khác đều có các tuyến đường hoặc trường học mang tên Tô Hiến Thành, phản ánh sự ghi nhận và tôn vinh công lao lịch sử, văn hóa và giáo dục của ông đối với dân tộc.
Tài liệu tham khảo
- Uỷ ban Khoa học Xã hội Việt Nam – Viện Văn học, 1997, Thơ văn Lý – Trần (tập 1), NXB Khoa học xã hội, Hà Nội.
- Viện khoa học xã hội Việt Nam, 1998, Đại Việt Sử Kí Toàn Thư, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
- Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, 2002, Khâm định Việt sử thông giám cương mục (tập 1), Nxb Giáo dục, Hà Nội.
- Đỗ Hương thảo, 2021, Thái úy Tô Hiến Thành – Từ di tích, truyền thuyết đến không gian văn hóa, Tạp chí Nghiên cứu Văn hóa.
- Phạm Kim Thanh, 2016, Đền thờ Tô Hiến Thành, Bảo tàng lịch sử Quốc gia, truy cập tại: https://baotanglichsu.vn/vi/Articles/2001/66914/djen-tho-to-hien-thanh.html ngày 05/11/202
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Grand Chancellor To Hien Thanh
Background
To Hien Thanh (1102–1179) was born in Xom Le, Huong O Dien, district of Vinh Khang, Thang Long (present-day Xom Le, Ha Mo village, Ha Mo commune, Dan Phuong district, Hanoi). He was a prominent statesman of the Ly dynasty, remembered in historical records as a shining example of talent, virtue, and unwavering loyalty in serving King Ly Cao Tong. Throughout his political career, To Hien Thanh held many important positions and served under two reigns: Ly Anh Tong and Ly Cao Tong. Renowned for both civil and military competence, he was celebrated for his integrity and fairness and was granted the noble rank of vuong (prince), despite not belonging to the royal Ly clan.
Political Career
The earliest historical record of To Hien Thanh concerns his direct role in capturing the rebel leader Than Loi. In 1140, Than Loi claimed to be the son of Ly Nhan Tong and launched an uprising against the court. At this time, King Ly Anh Tong was still young and state affairs were dominated by Do Anh Vu. The rebellion was ultimately crushed by Ly forces under Do Anh Vu’s command, and Than Loi was captured alive by To Hien Thanh and delivered to Do Anh Vu in chains to be taken to the capital.
On this occasion, To Hien Thanh also advised King Anh Tong to reduce the severity of punishment. The Kham dinh Viet su thong giam cuong muc records:
“Than Loi’s faction rebelled and killed many officials and soldiers. Your Majesty executed only twenty persons—this indeed reflects benevolence. Yet in ancient times, under Emperors Yao and Shun, who ruled for over a hundred years, those sentenced to death or exile amounted to only four ringleaders of grave crimes. Now that over a hundred persons have been exiled—could that truly be Your Majesty’s intention? I beg that Your Majesty pardon them, so that all may partake in the grace of the throne. Your benevolence will be no different from that of Yao and Shun.”
The king accepted this advice and issued a decree pardoning and commuting the punishments of the rebels. This episode exemplifies To Hien Thanh’s humane governance.
In 1159, when Nguu Hong and the Ai Lao people rose in rebellion, To Hien Thanh was appointed commander to suppress the unrest. He achieved a decisive victory, capturing large numbers of men, cattle, elephants, gold, silver, and precious goods. In recognition of this triumph, he was promoted to Thai uy (Grand Chancellor).
In 1161, in the eleventh month, the king appointed To Hien Thanh as Commander-in-Chief (Do tuong), with Do An Di as his deputy, and ordered them to lead 20,000 troops to patrol the southwestern coastal regions to secure the frontier. The king personally escorted him to Than Dau seaport in Dai An (now Than Phu seaport) before returning to the capital.
Continuing the legacy of Grand Chancellor Ly Thuong Kiet, To Hien Thanh was entrusted with leading the military campaign against Champa in 1167. The campaign succeeded, forcing Champa to send envoys with pearls and local tribute to request peace. King Ly Anh Tong ordered To Hien Thanh to withdraw the troops. From then on, Champa fulfilled its obligations as a subordinate state and submitted tribute regularly.
King Ly Anh Tong placed great trust in To Hien Thanh. In the spring of 1175 (the second year of the Song dynasty’s Chunxi era), the king formally installed Prince Long Trat as Crown Prince in the Eastern Palace. To Hien Thanh was appointed Nhap noi kiem hieu thai pho binh chuong quan quoc trong su, granted the rank of vuong, and tasked with assisting the Crown Prince. In the fourth month of that year, sensing his declining health, the king ordered To Hien Thanh to carry the Crown Prince and entrusted him with the regency.
To Hien Thanh also made significant contributions to land reclamation and coastal expansion in regions corresponding to modern Quang Ninh, Thanh Hoa, Ha Tinh, and Hai Duong (present-day Vinh Bao, Hai Phong), thereby enriching the economy and extending the kingdom’s territory.
When King Ly Anh Tong died in 1175, his eldest son Ly Long Xuong was deemed immoral and unfit to rule. In his final decree, the king named the three-year-old Crown Prince Ly Long Can (later King Ly Cao Tong) as successor and entrusted To Hien Thanh with the regency. During this period, although Empress Chieu Linh of the Vu clan (mother of Ly Long Xuong) attempted to bribe To Hien Thanh’s wife to persuade him to alter the royal decree, To Hien Thanh firmly refused. He strictly adhered to King Anh Tong’s will and ensured the enthronement of Crown Prince Ly Long Can, who adopted the reign title Trinh Phu.
However, due to old age and declining health, To Hien Thanh could assist King Ly Cao Tong for only a short period. In 1179, Grand Chancellor To Hien Thanh passed away. The king mourned deeply, refraining from meals for three days and suspending court sessions for six days.
Before his death, while he was gravely ill, Tham tri chinh su Vu Tan Duong attended him daily, whereas Gian nghi dai phu Tran Trung Ta was occupied with affairs and unable to visit. When the queen mother came to inquire, she asked:
“If something happens to you, who can replace you?”
She then added: “Tan Duong attends to you daily. Why do you not mention him?”
To Hien Thanh replied:
“Your Majesty asked who can replace me, so I spoke of Trung Ta. If you had asked who attends to me, then none other than Tan Duong.”
The queen mother praised his integrity but did not follow his counsel. Ultimately, the court appointed Do An Di as regent, and from that point, the Ly dynasty began to enter its decline under King Cao Tong.
Evaluations by Historians
Historian Ngo Si Lien in the Dai Viet su ky toan thu wrote:
“To Hien Thanh, entrusted with the care of the orphaned heir, served with utmost loyalty and managed crises with prudence. Though battered by storms and waves, he stood firm like a stone pillar in the river, ensuring harmony between ruler and ministers, living up to the standards of great statesmen of antiquity. Moreover, even at the approach of death, he recommended the worthy for the sake of the realm, unmoved by private favors. That the queen mother did not heed his advice was a misfortune for the Ly dynasty.”
Emperor Tu Duc of the Nguyen dynasty remarked in the Kham dinh Viet su thong giam cuong muc:
“After Zhuge Liang (Gia Cat Vu hau), only he stands comparable.”
During the Tran dynasty, Emperor Tran Nghe Tong commissioned an illustration entitled the “Four Exemplary Regents” (Tu phu do), depicting Zhou Gong assisting King Cheng, Huo Guang assisting Emperor Zhao, Zhuge Liang assisting the Later Shu ruler, and To Hien Thanh assisting King Ly Cao Tong. This painting was bestowed upon Ho Quy Ly.
Worship and Legacy
To Hien Thanh is venerated widely across northern Vietnam, reflecting the people’s deep respect for his virtue and service. In Ninh Binh, shrines such as Den Thanh To, the communal houses of Trung Ha, Van Thi, and Trung Thuong (Gia Vien district) all honor him. In Ha Tinh, he is worshipped at Den Dong (Dong Mon commune, Ha Tinh city) and Mieu May (Luu Vinh Son commune, Thach Ha district).
In Thanh Hoa, as many as 72 shrines once honored To Hien Thanh. Among them, the main ancestral temple at Cam Doi village (formerly Tong Trung Ban, Tong Son district, Ha Trung prefecture; today Chan Loc village, Ha Giang commune, Ha Trung district) was considered the principal shrine, known as “Chinh Tu Cam Doi.”
Additionally, King Ly Anh Tong granted To Hien Thanh an estate at Trang Vien Lang, Hai Dong circuit (now Viet Tien commune, Vinh Bao district, Hai Phong). After his death, local inhabitants constructed a shrine in his honor, where he became the guardian deity (Thanh hoang) of Vien Lang, Co Am, Lang Am, and several surrounding communities.
His legacy persists across the nation through streets and schools named after him. Major cities such as Hanoi, Ho Chi Minh City, and Nha Trang, along with numerous other localities, have avenues or educational institutions bearing the name To Hien Thanh, reflecting enduring recognition of his historical, cultural, and educational contributions.
References
- Uỷ ban Khoa học Xã hội Việt Nam – Viện Văn học, 1997, Thơ văn Lý – Trần (tập 1), NXB Khoa học xã hội, Hà Nội.
- Viện khoa học xã hội Việt Nam, 1998, Đại Việt Sử Kí Toàn Thư, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
- Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, 2002, Khâm định Việt sử thông giám cương mục (tập 1), Nxb Giáo dục, Hà Nội.
- Đỗ Hương thảo, 2021, Thái úy Tô Hiến Thành – Từ di tích, truyền thuyết đến không gian văn hóa, Tạp chí Nghiên cứu Văn hóa.
- Phạm Kim Thanh, 2016, Đền thờ Tô Hiến Thành, Bảo tàng lịch sử Quốc gia, truy cập tại: https://baotanglichsu.vn/vi/Articles/2001/66914/djen-tho-to-hien-thanh.html ngày 05/11/202
Tiếng Pháp
Thai uy To Hien Thanh
Biographie
To Hien Thanh (1102–1179) naquit au xom Le, hương O Dien, huyện Vinh Khang, dans la capitale Thang Long, correspondant aujourd’hui au xom Le, thôn Ha Mo, xã Ha Mo, huyện Dan Phuong, Hanoi. Grand dignitaire de la dynastie des Ly, il est reconnu par les annales comme un modèle de talent, de vertu et de loyauté, ayant consacré toute sa vie au service du roi Ly Cao Tong. Tout au long de sa carrière politique, il occupa de nombreuses charges essentielles et servit successivement les règnes de Ly Anh Tong et Ly Cao Tong. Personnage accompli tant dans le domaine civil que militaire, célèbre pour son intégrité, il fut élevé au rang de vuong bien qu’il ne fût pas issu de la lignée royale des Ly.
Carrière politique
Le premier fait marquant associé à To Hien Thanh est sa participation à la répression de l’insurrection de Than Loi. En 1140, Than Loi prétendit être fils du roi Ly Nhan Tong et souleva une révolte contre la cour. Le roi Ly Anh Tong étant encore jeune, les affaires de l’État étaient alors confiées à Do Anh Vu. Les troupes rebelles furent écrasées et Than Loi fut capturé par To Hien Thanh, qui le livra à Do Anh Vu. À cette occasion, To Hien Thanh exhorta le roi à atténuer les peines infligées aux insurgés. Le Cuong muc rapporte ses paroles :
« Les rebelles de Than Loi ont tué de nombreux soldats, et Votre Majesté n’en punit que vingt : c’est là une preuve manifeste de bienveillance. Or, autrefois sous Yao et Shun, durant plus de cent ans, on ne comptait que quatre condamnations à mort ou à l’exil parmi les chefs du mal. Aujourd’hui, infliger l’exil à plus d’une centaine de personnes, est-ce bien le souhait de Votre Majesté ? Je vous supplie d’accorder la clémence afin que le peuple goûte la grâce royale, et la vertu de Votre Majesté n’aura rien à envier à celle de Yao et Shun. »
Le roi suivit son avis et gracia les partisans de Than Loi, témoignant ainsi de l’esprit humaniste de To Hien Thanh.
En 1159, lorsque Nguu Hong et les forces d’Ai Lao se révoltèrent, To Hien Thanh fut chargé de mener l’expédition punitive. Il remporta une grande victoire, capturant de nombreux hommes, bœufs, chevaux, éléphants ainsi que de riches butins. À la suite de ce succès, il fut nommé Thai uy.
En novembre 1161, le roi envoya To Hien Thanh comme commandant en chef, assisté de Do An Di, avec vingt mille soldats afin de patrouiller les côtes du sud-ouest et sécuriser les frontières. Le roi en personne le raccompagna jusqu’à la porte maritime de Than Dau à Dai An (aujourd’hui Thần Phù).
En 1167, dans la continuité de l’œuvre militaire de Ly Thuong Kiet, il fut chargé de conduire une campagne contre Chiem Thanh. La victoire fut décisive : le royaume de Chiem Thanh dut envoyer une ambassade offrant perles et produits locaux pour demander la paix. Le roi ordonna alors le retour de l’armée, et Chiem Thanh respecta ensuite fidèlement ses obligations de vassalité.
Très estimé par le roi Ly Anh Tong, To Hien Thanh reçut en 1175 le titre de Nhap noi kiem hieu Thai pho Binh chuong quan quoc trong su, fut ennobli vuong, et placé aux côtés du prince héritier Long Trat comme tuteur. Lorsque le roi tomba gravement malade, il lui confia l’enfant et le chargea d’assurer la régence.
To Hien Thanh joua également un rôle majeur dans les travaux d’aménagement et de mise en culture des zones littorales des provinces actuelles de Quang Ninh, Thanh Hoa, Ha Tinh et Hai Duong (aujourd’hui Vinh Bao, Hai Phong), contribuant à l’expansion économique et territoriale du pays.
En 1175, à la mort du roi Ly Anh Tong, le prince aîné Ly Long Xuong, jugé dépravé, ne put succéder au trône. Dans son testament, le roi désigna le jeune prince Ly Long Can (âgé de trois ans, futur roi Ly Cao Tong) et confia la régence à To Hien Thanh. Malgré les tentatives de Chieu Linh hoang hau Vu thi, mère de Long Xuong, qui tenta de soudoyer l’épouse de To Hien Thanh pour qu’il modifie le testament royal, il demeura inflexible et resta fidèle aux volontés du défunt souverain. Grâce à lui, le jeune prince fut couronné sous le règne Trinh Phu.
Cependant, affaibli par l’âge et la maladie, To Hien Thanh ne put servir longtemps sous le nouveau roi. Il mourut en 1179. Le roi observa trois jours de jeûne et suspendit les audiences durant six jours pour honorer sa mémoire.
Alors qu’il était alité, la Hoang hau lui demanda :
— « Si jamais il vous arrivait malheur, qui pourrait vous remplacer ? »
Il recommanda Tran Trung Ta, malgré les soins attentifs que lui prodiguait Vu Tan Duong, montrant ainsi qu’il privilégiait l’intérêt de l’État plutôt que les relations personnelles. La Cour ne suivit toutefois pas sa recommandation et choisit Do An Di comme régent, ce qui marqua, selon les historiens, le début du déclin de la dynastie des Ly.
Jugements des historiens
L’historien Ngo Si Lien, dans le Dai Viet su ky toan thu, loue To Hien Thanh en ces termes :
« Dans la mission de veiller sur un jeune héritier, To Hien Thanh fit preuve d’une loyauté parfaite. Ferme comme un pilier de pierre au milieu des flots, il sut rétablir l’harmonie entre le souverain et ses sujets. Même à l’agonie, il recommanda un homme de valeur pour le bien du royaume, sans céder à ses affections. Que la reine mère n’ait pas suivi ses paroles fut un malheur pour la dynastie Ly. »
Le roi Tu Duc de la dynastie des Nguyen nota dans le Kham dinh Viet su thong giam cuong muc :
« Après Gia Cat Vu hau (Zhuge Liang), il n’existe que cet homme. »
Sous la dynastie des Tran, le roi Tran Nghe Tong fit peindre le tableau « Tu phu do » représentant quatre régents modèles : Chu Công assistant le prince Cheng, Huo Guang protégeant l’empereur Zhao, Zhuge Liang aidant le jeune souverain Shu, et To Hien Thanh soutenant Ly Cao Tong — œuvre offerte à Ho Quy Ly.
Culte et mémoire
To Hien Thanh est largement vénéré dans de nombreuses localités du Nord, témoignage de la profonde admiration du peuple pour ses mérites et sa vertu.
— À Ninh Binh, plusieurs sanctuaires comme le den Thanh To, la dinh Trung Ha, la dinh Van Thi et la dinh Trung Thuong lui sont consacrés.
— À Ha Tinh, il est honoré au den Dong (xã Dong Mon, ville de Ha Tinh) et au mieu May (xã Luu Vinh Son, huyện Thach Ha).
Dans la province de Thanh Hoa, on comptait autrefois 72 temples dédiés à To Hien Thanh. Parmi eux, le sanctuaire principal se trouvait au village de Cam Doi, aujourd’hui thôn Chanh Loc, xã Ha Giang, huyện Ha Trung, reflet de son importance cultuelle.
Le roi Ly Anh Tong lui accorda également un domaine à trang Vien Lang, lộ Hai Dong (actuellement xã Viet Tien, huyện Vinh Bao, Hai Phong). Après sa mort, un temple fut érigé en son honneur, et il devint le Thanh hoang (dieu tutélaire) des villages de Vien Lang, Co Am, Lang Am et de plusieurs localités voisines.
Sa mémoire est préservée à l’échelle nationale à travers les noms de rues et d’établissements scolaires. De grandes villes comme Hanoi, Ho Chi Minh-Ville, Nha Trang et d’autres agglomérations possèdent des artères ou des écoles portant le nom To Hien Thanh, signe de la reconnaissance durable de son rôle dans l’histoire, la culture et l’éducation du pays.
Références
- Uỷ ban Khoa học Xã hội Việt Nam – Viện Văn học, 1997, Thơ văn Lý – Trần (tập 1), NXB Khoa học xã hội, Hà Nội.
- Viện khoa học xã hội Việt Nam, 1998, Đại Việt Sử Kí Toàn Thư, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
- Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, 2002, Khâm định Việt sử thông giám cương mục (tập 1), Nxb Giáo dục, Hà Nội.
- Đỗ Hương thảo, 2021, Thái úy Tô Hiến Thành – Từ di tích, truyền thuyết đến không gian văn hóa, Tạp chí Nghiên cứu Văn hóa.
- Phạm Kim Thanh, 2016, Đền thờ Tô Hiến Thành, Bảo tàng lịch sử Quốc gia, truy cập tại: https://baotanglichsu.vn/vi/Articles/2001/66914/djen-tho-to-hien-thanh.html ngày 05/11/202
Tiếng Trung
太尉蘇憲成（To Hien Thanh）
身世
蘇憲成（To Hien Thanh，1102–1179）生於昇龍城永康縣烏延鄉巷里（今河內市丹鳳縣夏某社夏某村巷里）。他是李朝著名的名臣，以才能、德行與忠誠著稱，一生竭力輔佐李高宗（李高宗）。在政治生涯中，蘇憲成擔任多項重要職務，先後事奉李英宗（Ly Anh Tong）與李高宗（Ly Cao Tong）。他文武雙全，以公正廉直聞名，雖非李氏宗室，仍被封為王。
政治生涯
關於蘇憲成的最早記載，是他親自生擒叛臣申利（Than Loi）。1140年，申利自稱是李仁宗（Ly Nhan Tong）之子，發動叛亂。當時李英宗年幼，朝政由杜英武（Do Anh Vu）主持。申利的軍隊最終被杜英武率軍擊潰，而申利則由蘇憲成交付，並以木籠押送回京。藉此事，蘇憲成勸諫英宗減輕刑罰。
《綱目》記載：
“申利之黨作亂，殺害眾多官軍，陛下僅誅二十人，實為仁德。然昔堯舜相傳百餘年，死罪與流罪者僅四人；今流罪百餘，豈是陛下本意？臣請赦之，使天下沾恩，則陛下之仁德與堯舜無異。”
英宗從之，下令赦免申利黨徒。由此可見蘇憲成的仁厚之心。
1159年牛洪（Nguu Hong）與哀老（Ai Lao）反叛時，蘇憲成奉命出征，大破叛軍，俘獲敵兵與大量牲畜珍寶，因功被封為太尉。
1161年十一月，蘇憲成受命為都將，督率兩萬大軍巡邊西南沿海，以保境安民。李英宗親自至大安神頭海口（今神浮門）送行。
1167年，他繼承李常傑（Ly Thuong Kiet）傳統，奉命伐占城（Chiem Thanh）。占城戰敗，只得遣使獻貢求和。李英宗下詔命蘇憲成班師。自此占城恪守藩禮。
李英宗非常信任蘇憲成。乙未年（1175），春正月，冊立皇子龍𣒳（Long Trat）為皇太子。蘇憲成被封為入內檢校太傅平章軍國重事、封王，並輔佐東宮。四月，英宗病重，命蘇憲成抱持太子行使攝政大權。
蘇憲成亦多次主持沿海地區的開荒填海與治水工程，涉及廣寧、清化、河靜與海陽（今海防永保）等地，促進經濟發展並擴大國土。
1175年李英宗崩逝，因長子李龍昶（Ly Long Xuong）荒淫失德，遺詔立年僅三歲的皇子李龍𣒳（Ly Long Can）為帝，由蘇憲成攝政。此時昭靈皇后武氏（Vu thi）欲賄賂蘇憲成之妻，迫其更改遺詔，但蘇憲成堅拒，秉承英宗遺命立李龍𣒳（即李高宗）。在蘇憲成輔佐下，新帝改元貞符。
然而年老體衰，使他僅能輔政不久。1179年，蘇憲成病逝。李高宗痛哭，三日不食，六日不御朝。
其病重時，參知政事武散塘（Vu Tan Duong）日夜侍奉，諫議大夫陳仲佐（Tran Trung Ta）因公務繁忙未能前來探問。病危之際，皇太后問：“若有不測，誰可代君？”蘇憲成答：“若論才德，陳仲佐可為後任；若論侍奉之勤，則非武散塘莫屬。”太后讚其忠誠，但最終未採其言，朝廷改任杜安夷（Do An Di）為輔政，自此李朝由高宗始漸見衰敗。
史家評語
史臣吳仕連（Ngo Si Lien）於《大越史記全書》評曰：
“蘇憲成受託孤之重，忠心不二，臨變處事如中流砥柱，上下歸服，不愧古之大臣。臨終尚薦賢，不念私恩。太后不從其言，實為李朝之不幸。”
阮朝嗣德帝於《欽定越史通鑑綱目》言：
“自諸葛武侯後，唯此一人而已。”
後來陳朝藝宗命人繪《四輔圖》：
周公輔成王、霍光輔昭帝、諸葛亮輔後主、蘇憲成輔李高宗，賜予胡季犛（Ho Quy Ly）。
祭祀
蘇憲成在北部多地受廣泛祭祀。寧平嘉遠縣有聖蘇祠、中下亭、雲市亭、中上亭等廟宇均奉祀之。河靜省亦於東祠（同門社）與雲嶺山廟（留永山社）祭祀。
清化舊時有七十二處蘇憲成祠。其中心祠位於敢隊村（今河中府河中縣河江社正祿村），稱“敢隊正祠”，為地方崇奉核心。
此外，李英宗亦賞賜蘇憲成於海東路（今海防永保）之莛郎莊（土地）。其後民眾建祠，視其為莛郎、古庵、浪庵等村之城隍。
全國多地以其名命名街道與學校，如河內、胡志明市、芽莊等，以表彰其歷史與文化功績。
參考
- Uỷ ban Khoa học Xã hội Việt Nam – Viện Văn học, 1997, Thơ văn Lý – Trần (tập 1), NXB Khoa học xã hội, Hà Nội.
- Viện khoa học xã hội Việt Nam, 1998, Đại Việt Sử Kí Toàn Thư, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
- Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, 2002, Khâm định Việt sử thông giám cương mục (tập 1), Nxb Giáo dục, Hà Nội.
- Đỗ Hương thảo, 2021, Thái úy Tô Hiến Thành – Từ di tích, truyền thuyết đến không gian văn hóa, Tạp chí Nghiên cứu Văn hóa.
- Phạm Kim Thanh, 2016, Đền thờ Tô Hiến Thành, Bảo tàng lịch sử Quốc gia, truy cập tại: https://baotanglichsu.vn/vi/Articles/2001/66914/djen-tho-to-hien-thanh.html ngày 05/11/202
