Đền Phú Xá (Hải An, Hải Phòng)

Tên gọi và vị trí địa lý

Đền Phú Xá là một ngôi đền thờ tại làng Phú Xá (tên cũ là Phú Lương), nay là khu dân cư Phú Xá, phường Đông Hải 1, quận Hải An, thành phố Hải Phòng. Ngôi đền là một trong “Tứ linh từ” linh thiêng của huyện cổ An Dương, nay là một trong 3 “linh từ” linh thiêng của quận Hải An (Từ Lương Xâm, Phủ Thượng Đoạn, Đền Phú Xá).

Lịch sử và nhân vật

Đền Phú Xá gắn liền với công lao của Đức Thánh Trần Hưng Đạo (Trần Quốc Tuấn) và các vị anh hùng nhà Trần, đỉnh cao là trận thủy chiến trên sông Bạch Đằng năm 1288.

Tương truyền, khi đó để chuẩn bị cho cuộc đại chiến trên sông Bạch Đằng, Trần Hưng Đạo đã lấy làng Phú Lương xưa (nay là tổ dân phố Phú Xá, phường Đông Hải 1) làm nơi cất giữ kho lương thảo, phục vụ cho chiến đấu. Trận chiến sông Bạch Đằng đại thắng, Đại tướng quân Trần Hưng Đạo tiếp tục chọn làng Phú Lương là nơi mở hội khao thưởng quân sĩ trước khi kéo quân về Vạn Kiếp. Năm 1300, khi Trần Hưng Đạo qua đời, dân làng Phú Lương đã lập đền thờ Phú Lương (tức Đền Phú Xá ngày nay) để tưởng nhớ công lao của người.⁽¹⁾

Tại vị trí ngôi đền cổ kính hôm nay, nhân dân còn tôn thờ Nữ tướng hậu cần Bùi Thị Từ Nhiên, quê ở làng Phú Lương, huyện An Hải (nay là Thôn Phú Xá, xã Đông Hải, huyện An Dương, Thành phố Hải Phòng). Bà kết duyên cùng ông Phạm Phúc Lương người cùng làng. Hai ông bà sống bằng nghề làm ruộng, cần cù làm ăn.

Tương truyền, vào năm 1288, khi quân đội của Trần Hưng Đạo đang trên đường hành quân đi đánh giặc Nguyên qua làng, Bùi Thị Từ Nhiên – người con dâu họ Phạm đã tự mình đem thóc gạo và kêu gọi dân làng đóng góp lương thực nuôi quân. Vốn sẵn lòng yêu nước, căm thù giặc bà tự nguyện xin làm việc nuôi quân phục vụ chiến dịch Bạch Đằng năm 1288. Bà được Trần Hưng Đạo trọng dụng và giao cho giữ trọng trách chăm lo quân lương và cung cấp hậu cần cho quân đội. Bà đã lập kho lương thảo để phục vụ tướng sĩ nhà Trần trong cuộc chiến đấu chống lại quân Nguyên. Do phải chiến đấu trên sông nước, việc mang theo lương thảo trở nên khó khăn. Vậy nên Bùi Thị Từ Nhiên đã nghĩ ra cách làm bánh đa tráng bằng bột chín phục vụ quân sĩ như một món lương khô rất thuận lợi trong chiến đấu. Để ghi nhớ công lao của Bà trong cuộc chiến với quân Nguyên – Mông, Trần Hưng Đạo đã phong tặng cho Bà danh hiệu “Nữ tướng hậu cần”.

Sau chiến thắng Bà Bùi Thị Từ Nhiên lại cùng dân làng lo việc làm ăn, xây dựng quê hương.

Truyền ngôn ở đây còn kể rằng, giặc tan, bà Bùi Thị Từ Nhiên lại cùng dân làng chăm lo sản xuất, xây dựng xóm làng. Hậu quả của cơn hồng thuỷ năm Canh Thân(1320), làng quê bị tàn phá, người dân phải bỏ đi nơi khác làm ăn sinh sống. Khi bước rút, dân làng trở về, bắt tay khôi phục xóm thôn. Bà Bùi Thị Từ Nhiên vận động nhân dân sửa lại ngôi đền thờ Trần Quốc Tuấn.⁽²⁾

Năm 1328, Nữ tướng hậu cần Bùi Thị Từ Nhiên qua đời, dân làng nhớ công lao của bà đã tạc tượng thờ bà tại đền thờ Phú Lương cùng với Trần Hưng Đạo.

Làng Phú Xá ban đầu gọi là Phú Lương, thời Tự Đức (1848-1882) do tránh tên huý chồng bà Bùi Thị Từ Nhiên nên mới được đổi thành Phú Xá.⁽³⁾

Bên cạnh đó, tại hậu cung đền, gia thân của Ngài Trần Hưng Đạo đều được thờ phụng như: Đức Vương Phụ , Đức Vương Mẫu , Vương Phi Phu Nhân cũng được thờ tại hậu cung của Đền. Gian Đệ Nhị đặt tượng Tứ Vị Vương Tử – Các người con trai của Ngài và Phu Nhân lần lượt là :

Đức Thánh Cả Hưng Vũ Vương Húy Hiệu Trần Quốc Nghiễn
Đức Thánh Phó Hưng Hiến Vương Húy Hiệu Trần Quốc Uất
Đức Thánh Tam Hưng Nhượng Vương Húy Hiệu Trần Quốc Tảng
Đức Thánh Tứ Hưng Trí Vương Húy Hiệu Trần Quốc Hiện

Gian Đệ Tam Thờ hai người con gái của Đức Ông và Vương Phi , lần lượt là :

Đệ Nhất Vương Cô – Quyên Thanh Công Chúa Sắc Phong Khâm Từ Bảo Thánh Hoàng Thái Hậu – Húy Hiệu Trần Thị Trinh .
Đệ Nhị Vương Cô – Khâm Sai Đại Hoàng Công Chúa – Sắc Phong Anh Nguyên Quận Chúa Húy Hiệu Trần Thị Tĩnh.

Ngoài hai người con gái của Ngài và Đức Phu Nhân thì gian Đệ Tam còn thờ Đức Vương Tế Điện Súy Thượng Tướng Quân Quan Nội Hầu Sắc Phong Chiêu Cảm Hùng Văn Đại Vương – Húy hiệu Phạm Ngũ Lão.

Không chỉ là ngôi đền gắn liền với chiến thắng lịch sử trên sông Bạch Đằng, trong kháng chiến chống thực dân, đế quốc, đền Phú Xá còn là căn cứ hoạt động cách mạng, nơi cất giữ vũ khí, khí tài, đạn dược, quân trang để trung chuyển cho chiến trường Miền Nam.

Kiến trúc cảnh quan

Đền Phú Xá tọa lạc trên một thửa đất cao ráo, xây dựng theo thế phong thủy được trùng tạo vàthời Tự Đức, quay về hướng Đông Nam phía cửa biển Bạch Đằng – nơi đã từng chứng kiến những trận đánh chống giặc ngoại xâm đã đi vào sử sách. Trước trước cửa Đền là một hồ bán nguyệt.

Từ ngôi đền nhỏ làm bằng tre, tranh, nứa lá ban đầu, trải qua nhiều lần tu tạo, đền Phú Xá ngày nay đã trở thành một công trình kiến trúc bề thế kiểu nội công, ngoại quốc, nét trang trí nghệ thuật chạm khắc, đắp vẽ mang đậm dấu ấn phong cách thời Nguyễn cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX.

Đền Phú Xá hiện nay có kiến trúc bề thế với kết cấu kiểu nội công ngoại quốc, gồm 5 gian tiền đường, nhà thiên hương, giải vũ, nhà đệ nhị và hậu cung. Trên hệ thống mái, nóc đền được trang trí đắp vẽ các đề tài như lưỡng long chầu mặt trời, kim, nghê.

Hiện vật

Ngôi đền lưu giữ những bức tượng pháp, cổ vật, đồ gốm có giá trị cao về mỹ thuật và nghệ thuật điêu khắc có niên đại thế kỷ 17,18,19 được lưu giữ tại đây đã tạo nên giá trị lịch sử của di tích.

Đặc biệt, đền Phú Xá còn giữ được 3 đạo sắc phong của các đời Vua phong cho Đức Đại Vương Thượng Từ và Phu Nhân của Ngài.

Sự kiện và lễ hội

Tháng Tám giỗ cha, tháng Ba giỗ mẹ

Lễ hội đền Phú Xá được tổ chức vào ngày giỗ Trần Hưng Đạo (20/8 âm lịch) và ngày mất của bà Bùi Thị Hiệu Từ Nhiên (5/3 âm lịch). Nhân dân Phú Xá lại tập trung về đền, sửa soạn bao sái đồ tế tự, nghi vệ thành hoàng cùng vị tượng đức thánh Trần, tượng bà Bùi Thị Từ Nhiên trong tấm lòng thành kính.

Xếp hạng

Với những giá trị to lớn về lịch sử văn hoá, về nghệ thuật kiến trúc hàm chứa tại di tích, đền Phú Xá được Bộ Văn hoá Thông tin (nay là Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch) xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia theo Quyết định số 1288-VH/QĐ ngày 16 tháng 11 năm 1988 và trở thành một điểm đến tham quan bổ ích, hấp dẫn du khách trong và ngoài thành phố.

Tham khảo

Cổng thông tin Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Hải Phòng, Đền Phú Xá, website sovhtt.haiphong.gov.vn, xem tại ngày 23/11/2024.
Phạm Ngân (2018), Đền Phú Xá: Nơi chứa đựng kho tàng lịch sử, website An ninh Hải Phòng – anhp.vn.
Vũ Liễu (2023), Lễ hội Đền Phú Xá (quận Hải An): Kỷ niệm 735 năm chiến thắng Bạch Đằng và 723 năm ngày mất của Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, website Cổng thông tin điện tử thành phố Hải Phòng – haiphong.gov.vn.

__________________________

Các ngôn ngữ khác

1. English

Name and Geographical Location

Phu Xa Temple is located in Phu Xa Hamlet (formerly Phu Luong), now Phu Xa Residential Area, Dong Hai 1 Ward, Hai An District, Hai Phong City. It is one of the sacred “Tu linh tu” of the former An Duong District and, today, one of the three renowned sanctuaries of Hai An District (Luong Xam Shrine, Thuong Doan Palace, Phu Xa Temple).

History and Figures

Phu Xa Temple is associated with the merits of Tran Hung Dao (Tran Quoc Tuan) and Tran-dynasty heroes, culminating in the 1288 naval victory on the Bach Dang River.

According to tradition, in preparation for the great battle, Tran Hung Dao used the former Phu Luong Village (now Phu Xa, Dong Hai 1 Ward) as a supply depot. After the triumph, he held a reward ceremony for the troops there before returning to Van Kiep. In 1300, upon Tran Hung Dao’s passing, villagers established Phu Luong Shrine (today’s Phu Xa Temple) in his memory.(1)

At the present temple site, locals also honor Bui Thi Tu Nhien, a female logistics general from Phu Luong, An Hai (now Phu Xa, Dong Hai, An Duong, Hai Phong). She married Pham Phuc Luong, and the couple farmed diligently.

In 1288, as Tran Hung Dao’s army marched through the village, Bui Thi Tu Nhien personally brought rice and rallied villagers to contribute provisions. Motivated by patriotism, she volunteered to serve the army’s logistics for the Bach Dang campaign. Recognized by Tran Hung Dao, she was entrusted with military supplies. She established a grain depot and devised steamed-batter rice papers (banh da trang from pre-cooked flour) as durable field rations for riverine combat. In gratitude, Tran Hung Dao conferred upon her the title “Female Logistics General.”

After the victory, she returned to community rebuilding. Following a catastrophic flood in 1320 (Canh Than), when people had to leave and later came back to restore the village, she mobilized residents to repair the shrine of Tran Quoc Tuan.(2) She passed away in 1328; the villagers carved her statue to be venerated alongside Tran Hung Dao.

The village’s original name Phu Luong was changed to Phu Xa in the Tu Duc era (1848–1882) to avoid a naming taboo related to her husband’s given name.(3)

Within the Inner Sanctuary, the family of Tran Hung Dao is also worshipped: Duc Vuong Phu (the Duke’s father), Duc Vuong Mau (his mother), and Vuong Phi (his consort).

In the Second Hall stand statues of the four princes:

Hung Vu Vuong (Tran Quoc Nghien)
Hung Hien Vuong (Tran Quoc Uat)
Hung Nhuong Vuong (Tran Quoc Tang)
Hung Tri Vuong (Tran Quoc Hien)

The Third Hall venerates the two princesses:

Princess 1: Quyen Thanh, posthumously titled Kham Tu Bao Thanh Hoang Thai Hau (Tran Thi Trinh)
Princess 2: Kham Sai Dai Hoang Cong Chua, titled Anh Nguyen Quan Chua (Tran Thi Tinh)

It also honors Pham Ngu Lao, titled Chieu Cam Hung Van Dai Vuong, Te Dien Suy Thuong Tuong Quan, Quan Noi Hau.

Beyond its medieval associations, during modern wars the temple served as a revolutionary base and arms cache, forwarding weapons, ammunition, and uniforms to the southern battlefields.

Architecture and Landscape

Set on high ground and rebuilt in the Tu Duc era, the temple faces southeast toward the Bach Dang estuary. A semicircular pond lies before the gate. From an early bamboo-thatch sanctuary, successive restorations have formed a grand complex in the inner-I/outer-U layout, with late-Nguyen decorative carving and reliefs (late 19th–early 20th c.).

Today the complex features a five-bay Front Hall, Incense Hall, Side Corridors, a Second Hall, and the Inner Sanctuary. Roof ridges bear reliefs such as paired dragons flanking the sun, kylins, and guardian beasts.

Objects

The temple preserves valuable statues, antiques, and ceramics (17th–19th c.) of high artistic merit, forming the site’s core historical value. Notably, three imperial decrees (sac phong) survive, granted by various emperors to Dai Vuong Thuong Tu and his consort.

Events and Festivals

“As the saying goes: Father’s commemoration in the Eighth month, Mother’s in the Third.”

The temple festival is held on the 20th day of the 8th lunar month (Tran Hung Dao’s commemoration) and the 5th day of the 3rd lunar month (Bui Thi Tu Nhien’s passing). Villagers gather to prepare ritual furnishings and solemnly honor the tutelary deity, Tran Hung Dao, and Bui Thi Tu Nhien.

Classification

For its significant historical-cultural and architectural values, Phu Xa Temple was classified as a National Architectural and Artistic Monument by Decision 1288-VH/QD on 16 November 1988, becoming a meaningful destination for visitors in and beyond Hai Phong.

2. Français

Nom et Localisation géographique

Le Temple de Phu Xa se trouve au hameau de Phu Xa (anciennement Phu Luong), aujourd’hui quartier résidentiel de Phu Xa, arrondissement Dong Hai 1, district de Hai An, ville de Hai Phong. Il fut l’un des « Tu linh tu » sacrés de l’ancien district d’An Duong et demeure, avec Luong Xam et Thuong Doan, l’un des trois sanctuaires emblématiques de Hai An.

Histoire et Personnages

Le temple est lié aux exploits de Tran Hung Dao (Tran Quoc Tuan) et des héros des Tran, culminant dans la victoire navale de 1288 sur la rivière Bach Dang.

La tradition rapporte que, pour préparer la bataille, Tran Hung Dao utilisa l’ancien village de Phu Luong comme dépôt de vivres. Après la victoire, il y tint une cérémonie de récompense avant de regagner Van Kiep. À sa mort en 1300, les villageois fondèrent le sanctuaire de Phu Luong (l’actuel Temple de Phu Xa) en sa mémoire.(1)

On y vénère aussi Bui Thi Tu Nhien, originaire de Phu Luong, épouse de Pham Phuc Luong. En 1288, elle fournit vivres et logistique à l’armée ; Tran Hung Dao la nomma « générale de l’intendance ». Elle créa un dépôt de grains et inventa des galettes de riz cuites et séchées comme rations solides adaptées au combat fluvial. Après la victoire et les catastrophes (dont l’inondation de 1320), elle mobilisa la population pour restaurer le sanctuaire de Tran Quoc Tuan.(2) Décédée en 1328, elle est honorée par une statue dans le temple.

Le village, d’abord Phu Luong, fut renommé Phu Xa sous Tu Duc (1848–1882) pour éviter un tabou onomastique lié au prénom du mari.(3)

Dans le Sanctuaire intérieur, sont également honorés les parents et l’épouse de Tran Hung Dao.

La Deuxième salle abrite les statues des quatre princes : Tran Quoc Nghien, Tran Quoc Uat, Tran Quoc Tang, Tran Quoc Hien.

La Troisième salle vénère deux princesses — Tran Thi Trinh et Tran Thi Tinh — et Pham Ngu Lao, titré Chieu Cam Hung Van Dai Vuong.

Durant les guerres modernes, le temple servit aussi de base révolutionnaire, dépôt d’armes et de matériels destinés au front du Sud.

Architecture et Paysage

Bâti sur une éminence et réédifié sous Tu Duc, l’ensemble fait face au sud-est, vers l’estuaire de Bach Dang ; un bassin en demi-lune s’étend devant le portail. D’un modeste sanctuaire en bambou, il est devenu un vaste complexe au plan intérieur en I / extérieur en U, orné de sculptures et décors de la fin des Nguyen (XIXᵉ–début XXᵉ s.).

Il comprend une Salle d’entrée à cinq travées (Front Hall), une Salle de l’Encens, des Galeries latérales, une Deuxième salle, et le Sanctuaire intérieur. Les faîtages portent des reliefs de deux dragons flanquant le soleil, kylins et fauves gardiens.

Objets

Le temple conserve statues, antiquités et céramiques (XVIIᵉ–XIXᵉ s.) d’une grande valeur artistique, ainsi que trois décrets impériaux (sac phong) en l’honneur du Dai Vuong Thuong Tu et de son épouse.

Événements et Festivals

« Gio cha en huitième lune, gio me en troisième. »

La fête du temple a lieu le 20 du 8ᵉ mois lunaire (Tran Hung Dao) et le 5 du 3ᵉ (Bui Thi Tu Nhien). Les habitants se réunissent pour préparer les rituels, honorer le génie tutélaire, Tran Hung Dao, et Bui Thi Tu Nhien.

Classement

Pour ses valeurs historiques et artistiques, le Temple de Phu Xa a été classé Monument national d’architecture et d’art par la Décision 1288-VH/QD du 16 novembre 1988.

3. 中文（繁體）

名稱與地理位置

富舍祠（舊名富良）位於海防市海安區東海一坊富舍居住區。其為古安陽縣「四靈祠」之一，今與良岑祠、上段府並列海安區三大靈祠。

歷史與人物

本祠奉祀陳興道（陳國俊）及陳朝諸英烈，尤與白藤江（Bach Dang）一二八八年水戰大捷相關。

相傳為備戰，陳興道以富良為糧秣庫；勝利後於此設宴勞軍，旋師萬劫。一三〇〇年陳興道薨，鄉人建富良祠（今富舍祠）以祀。(1)

今址亦祀裴氏自然（即 Bui Thi Tu Nhien），富良人，適范福良。一二八八年大軍過村，裴氏率眾輸糧，自請典軍需，設糧倉以濟師；又創以熟粉摻製之乾餅（米餅）為水戰軍糧。陳興道嘉其功，授以「後勤女將」之號。勝後復率民重建家園；更一三二〇年庚申洪水之患，鄉里歸復時，裴氏倡眾修葺陳國俊之祠。(2) 一三二八年卒，鄉人塑像配祀。

村名本富良，至嗣德年間（1848–1882）以避名諱改為富舍。(3)

後殿並祀陳興道之家：德王父、德王母、王妃。

二殿奉四王子：興武王陳國儼、興獻王陳國欝、興讓王陳國璋、興智王陳國現。

三殿祀二公主：權清公主（陳氏貞），追封欽慈保聖皇太后；欽差大皇公主（陳氏靖），封英淵郡主；並祀范五老，封昭感雄文大王、祭殿帥上將軍、官內侯。

近代戰爭期間，祠亦為革命據點與兵器、軍需轉運之所。

建築與景觀

祠坐高阜，重建於嗣德年間，坐向東南，面臨白藤江入海口，前有半月池。由早期竹茅小祠，多次修葺成規模宏壯之**「內工外廓」格局；雕刻、堆塑承阮末（十九世紀末至二十世紀初）風格。

今有五間前殿**、香殿、廊廡、二殿與後殿；屋脊飾二龍拱日、麒麟、獅吻等瑞獸。

文物

祠藏十七—十九世紀之法像、古器、陶瓷等，藝術價值甚高；並存三道敕封，賜予大王上祠及其夫人。

節慶

「八月祭父，三月祭母。」

本祠歲以農曆八月二十日（陳興道祭）與三月初五（裴氏自然忌日）舉行廟會，鄉民齊備禮器，恭祀城隍、聖陳與裴氏。

等級與保護

以其歷史、文化與建築藝術之價值，富舍祠於一九八八年十一月十六日奉第 1288-VH/QD號文列入國家建築藝術遺跡。