Quốc Thánh mẫu Nguyễn Thị Ngọc Diễm (1721-1784)

Thân thế

Quốc Thánh mẫu Nguyễn Thị Ngọc Diễm là thứ phi của chúa Trịnh Doanh, đồng thời là mẹ của Trịnh Sâm, bà nội của Trịnh Khải và Trịnh Cán. Tên húy của bà là Nguyễn Thị Khương, quê tại làng Linh Đường, huyện Thanh Trì, phía nam kinh thành Thăng Long. Ngôi làng này xưa thuộc xã Linh Đàm, sau đổi thành xã Hoàng Liệt, vẫn thuộc huyện Thanh Trì.

Thân phụ của bà là Nguyễn Luân (1686–1739), tên tự Đình Anh, còn gọi là Đình Tư. Ông sinh được sáu người con, gồm ba trai và ba gái. Ba người con trai đều được phong tước Quận công, còn các con gái đều trở thành phu nhân của các đại thần, cho thấy đây là một gia đình quyền quý, có thế lực và học vấn cao trong xã hội đương thời.

Nhận thấy Trịnh Doanh là người thông minh, ham học, điềm đạm và có chí lớn, lại có nhiều triển vọng kế vị ngôi chúa, trong khi người anh là Trinh Giang nổi tiếng hoang dâm, mê rượu chè, Nguyễn Đình Tư đã chủ động đưa con gái vào phủ chúa. Từ đó, Nguyễn Thị Khương trở thành Thứ phi của chúa Trịnh Doanh, được ban mỹ hiệu Hoa Dung, và chính là người sinh ra Trịnh Sâm – nhân vật giữ vai trò then chốt trong giai đoạn sau của phủ chúa Trịnh.

Can dự việc nước

Khi Trinh Doanh lên nối ngôi chúa, Thứ phi Hoa Dung (Nguyễn Thị Ngọc Diễm) đã dâng lên một kế sách quan trọng gọi là “Ngũ quy”, chủ trương mọi việc lớn nhỏ trong quốc gia đều phải quy về những rường mối căn bản. Chúa Trịnh cho rằng kế sách này rất xác đáng, liền lấy đó làm nền tảng để chỉnh đốn và cải tổ triều chính.

Mỗi khi Chúa đi kinh lý các địa phương, ông thường giao cho bà buông rèm nhiếp chính, thay mình trông coi việc triều. Nhờ vậy, Hoa Dung Thứ phi có điều kiện thi thố tài năng, tham gia trực tiếp vào việc trị nước, với mong muốn tạo phúc cho dân chúng.

Nội dung “Ngũ quy” gồm năm điểm cốt lõi:

Quy nông tắc ổn: Lấy nông nghiệp làm gốc; khi sản xuất nông nghiệp phát triển thì quốc gia vững mạnh, xã hội ổn định.
Quy công tắc phú: Chú trọng phát triển thủ công, công nghiệp để làm giàu cho đất nước.
Quy thương tắc hoạt: Khuyến khích thương mại, buôn bán lưu thông hàng hóa, tạo sự năng động cho xã hội.
Quy trí tắc hưng: Đề cao giáo dục, mở mang học vấn, đào tạo và trọng dụng nhân tài thì quốc gia sẽ hưng thịnh.
Quy pháp tắc bình: Dùng pháp luật làm công cụ quản lý xã hội; phép nước nghiêm minh thì thiên hạ yên ổn.

Tuy Hoa Dung Thứ phi đã sinh được con trai trưởng là Trinh Sâm, nhưng vào thời điểm đó, Chúa Trịnh Doanh lại đang sủng ái người vợ họ Nguyễn Mậu ở Thanh Hóa và đã phong bà này làm Chính phi, còn bà Hoa Dung chỉ được phong Trường cung. Chính phi họ Nguyễn chỉ sinh được một người con gái là Tiên Dung quận chúa, và Chúa Trịnh Doanh đã hứa gả quận chúa cho Thái tử Lê Duy Vỹ.

Thái tử Duy Vĩ là người có chí lớn, nuôi ý định thu hồi binh quyền về cho nhà vua, điều này khiến Thế tử Trịnh Sâm sinh lòng ghen ghét và đề phòng.

Một hôm, khi Thái tử và Thế tử cùng có mặt tại phủ đường, Chúa Trịnh Doanh ban cho cùng ngồi ăn chung một mâm. Thấy vậy, Chính phi họ Nguyễn liền can ngăn, nói rằng:

“Thế tử với Thái tử có danh phận vua tôi, lẽ nào lại được ngồi chung một mâm? Phải phân biệt, bày làm hai chiếu.”

Nghe vậy, Trịnh Sâm đổi sắc mặt, đứng dậy bỏ ra ngoài. Khi ra đến nơi, ông nói với người xung quanh rằng:

“Ta với Duy Vĩ, hai người tất phải một sống một chết, quyết không thể cùng tồn tại song song.”

Lời nói ấy về sau trở thành điềm báo cho mối thù chính trị sâu sắc, dẫn tới bi kịch giữa Thế tử Trịnh Sâm và Thái tử Lê Duy Vĩ trong những năm tiếp theo.

Trở thành Thái Phi

Năm Quý Dậu (1753), Trịnh Sâm chính thức được lập làm Thế tử. Sau khi Trịnh Doanh mất (1767), trong thời gian đầu khi Trịnh Sâm lên nối nghiệp chúa, bà Hoa Dung rất quan tâm giúp đỡ con mình, Trịnh Sâm tôn bà là Vương Thái phi, còn vua Lê Hiển Tông ban Kim sách (sách vàng), một ân huệ đặc biệt cao quý và phong bà làm Quốc Thánh mẫu.

Những năm sau khi bà Chính phi và Chúa Trịnh Doanh lần lượt qua đời, ở đỉnh cao quyền lực, bà Hoa Dung vẫn đau khổ và căm phẫn Chính phi đã mất đến nỗi hận lây cả con rể là Thái tử Duy Vĩ. Khi Trịnh Sâm thực hiện hành động trả thù truy bức Thái tử Lê Duy Vỹ một cách vô cùng dã man thì Thứ phi Hoa Dung đang giúp con điều hành triều chính, đã không có ý kiến gì can ngăn. Sau khi Trịnh Sâm nối ngôi, mượn việc khác mà vu tội, phế truất và sát hại thái tử Duy Vĩ.

Cũng theo Việt sử thông giám cương mục, sau khi Duy Vĩ bị truất, Duy Cận là con thứ tư của nhà vua, ra vào phủ Chúa Trịnh, tôn thờ mẹ Trịnh Sâm rất kính cẩn. Bấy giờ hoàng tử thứ tư Duy Cận có quan hệ thân thiết với Nguyễn Thái phi, nên được chọn lên thay làm thái tử.

Bà có những ảnh hưởng nhất định đến việc cai trị của chúa lúc mới nắm quyền, bấy giờ: chúa Trịnh Sâm hăng hái làm việc, chán thói cẩu thả từ trước, mong có biến thông cổ vũ thực hành chính sự đổi mới.

Sử sách đánh giá chính sự thời Trịnh Sâm có nhiều tiến bộ tích cực nhưng về sau, vì ông quá say mê sắc đẹp của Tuyên phi Đặng Thị Huệ mà dần bỏ bê việc nước, rồi cho phế con trưởng lập con thứ, lập con thứ Trịnh Cán làm Thế tử. Nhận thấy nguy cơ của sự bất ổn, bà Hoa Dung đã nhiều lần can ngăn nhưng không được Trịnh Sâm nghe theo, bà chán nản rời phủ chúa về sống ở quê Linh Đường, giúp làng sửa đình, chùa, cày cấy, dệt lụa, làm nhiều việc thiện cho dân.

Cuối đời

Khi Trinh Sâm còn tại vị, ông tâu với triều đình xin lập con trai nhỏ là Trinh Cán, khi ấy mới 5 tuổi, làm Thế tử (năm 1781), đồng thời giao cho Hoàng Đình Bảo, tức Quận Huy, trực tiếp nuôi dạy và bảo hộ.

Về sau, Chúa Trịnh Sâm lâm bệnh nặng, tình trạng ngày càng nguy kịch. Quốc mẫu Hoa Dung vô cùng lo lắng, thường xuyên vào cung túc trực chăm sóc. Khi Chúa sắp qua đời, ông sai người thảo di chiếu, định truyền ngôi cho Trịnh Cán. Biết rằng nếu di chiếu ấy được ban bố, bà sẽ phải vĩnh viễn xa rời người con trai duy nhất của mình, nhưng Quốc mẫu vẫn giữ được sự tỉnh táo. Bà xin đưa chiếu thư ra xem, rồi đích thân dùng bút son phê rằng: “Không phải bút rồng của tiên vương, không đủ làm bằng.”

Tuy nhiên, thế cục lúc đó đã không thể xoay chuyển. Phe cánh của Đặng Thị Huệ đang nắm ưu thế tuyệt đối, bởi Quận Huy Hoàng Đình Bảo đã ngả theo. Dù Trịnh Cán đang hấp hối trên giường bệnh, cậu bé vẫn được đưa lên ngôi Chúa. Đặng Thị Huệ cùng Quận Huy nhiếp chính, nắm trọn quyền bính.

Đầu năm 1783, kiêu binh Tam phủ nổi dậy, rước Lê Duy Khiêm (con của Thái tử Lê Duy Vĩ) vào cung. Quốc mẫu Hoa Dung lo sợ Duy Cận sẽ bị phế bỏ ngôi Thái tử, liền sai hoạn quan Liêm Tăng đi bắt ép Thái tôn sang chầu, mưu toan giết kín. Nhưng khi đoàn người đang đi thì bị quân tuần sát chặn lại. Âm mưu bại lộ, binh lính la hét ầm ĩ, lùng bắt Liêm Tăng không thấy, bèn nghi ngờ Duy Cận là chủ mưu.

Lúc ấy, Duy Cận đang vào chầu Trịnh Thái phi, nghi trượng để ngoài cửa phủ đường liền bị quân sĩ đập phá tan nát. Duy Cận phải thay quần áo thường dân, lén trốn về cung. Nhà chúa hiểu rõ việc này do Quốc mẫu gây ra, bèn vừa dỗ yên binh sĩ, vừa ra lệnh cho quần thần xin vua lập Duy Khiêm làm Hoàng Thái tôn, đồng thời giáng Duy Cận xuống tước Sùng Nhượng công.

Sau đó không lâu, khi quân Tam phủ mưu phế Trịnh Cán để đưa Trinh Khải lên ngôi Chúa, họ đã xin ý chỉ của Quốc mẫu Hoa Dung. Bà lập tức chấp thuận, còn ra lệnh cho Quận Huy Hoàng Đình Bảo giao quyền cho Trịnh Khải. Khi Hoàng Đình Bảo không chịu tuân theo, Quốc mẫu làm ngơ, để mặc cho quân Tam phủ giết Quận Huy, đồng thời phế Trịnh Cán và Đặng Thị Huệ.

Toàn bộ quá trình – từ việc xin chỉ dụ của Quốc mẫu, tâu lên nhà vua, cho đến việc phong Trịnh Khải làm Chúa – đều có ý kiến và bút phê trực tiếp của Quốc mẫu Hoa Dung. Sau khi lên ngôi, Trịnh Khải đã tôn phong bà là Thánh Từ Thái Tôn Thái Phi, ghi nhận vai trò quyết định của bà trong biến động chính trị ấy.

Qua đời và an táng

Quốc mẫu Hoa Dung lâm bệnh và qua đời ngày 28 tháng 7 năm Giáp Thìn (1784), hưởng thọ 65 tuổi. Thời điểm bà mất cũng là lúc cơ nghiệp họ Trịnh đã ở bên bờ sụp đổ, trước làn sóng dữ dội của Phong trao Tay Son. Hai năm sau, vào năm Bính Ngọ (1786), quân Tây Sơn tiến ra Thăng Long, phò vua Lê, diệt họ Trịnh. Trịnh Khải phải bỏ kinh thành chạy lên phía Bắc, cuối cùng bị bắt và tự vẫn.

Linh cữu của Quốc mẫu được đưa về an táng dưới chân núi Mông Cù (còn gọi là Bút Sơn), tại làng Đa Bút, huyện Vĩnh Lộc, xứ Thanh Hóa. Lăng Hoa Dung được xây dựng bằng đá, trong dân gian quen gọi là lăng bà Quốc mẫu hoặc lăng bà Trịnh. Lễ khánh thành lăng do đại thần, Tiến sĩ Phan Huy Ang làm chủ tế; việc tổ chức và giám sát xây dựng do con trai ông là Phan Huy Ich, khi ấy giữ chức Đốc đồng Thanh Hóa, đảm nhiệm

Khu lăng mộ Thứ phi Hoa Dung được hoàn thành vào tháng 11 năm Giáp Thìn (1784).

Phía trước lăng mộ có dựng tượng 12 võ quan tạc bằng đá nguyên khối, đứng nghiêm trang, kính cẩn thành hai hàng. Đầu tượng đội mũ tròn, mình mặc giáp trụ dài có viền nhiều lớp, chân đi giày chiến kiểu hia cao đường bệ, một tay cầm kiếm, tay còn lại đặt trước ngực như nguyện bảo vệ sự yên giấc của bà Hoa Dung. Ngoài ra, còn hai bức tượng phỗng đá đầu to có ngắn, tóc búi quả đào, mắt lồi, mũi dô, miệng rộng với ý nghĩa là những người hầu cận.

Tượng được tạo tác trong tư thế quỳ chầu đợi lệnh, hai chân quặp ra phía sau, hai tay khoanh trước ngực. Cách lăng mộ không xa còn có ngôi miếu nhỏ thờ tự bà Thứ phi Hoa Dung,

Tài liệu tham khảo

Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học Xã hội Hà Nội.
Lê Quý Đôn (1959), Phủ biên tạp lục, Ngô Lập Chí biên dịch, Khoa Xã hội – Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.
Phạm Đình Hải (2012), Nghiên cứu văn bản gia phả chúa Trịnh (Luận văn thạc sĩ Hán Nôm), Đại học Quốc gia Hà Nội.
Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Nhiều tác giả (2018), Đại Việt sử ký tục biên, Ngô Thế Long; Nguyễn Kim Hưng biên dịch, Nxb Hồng Đức.
Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Trịnh Như Tấu (1933), Trịnh gia chính phả, Nxb Nhật Nam.
Tạ Chí Đại Trường (2009), Bài sử khác cho Việt Nam, Quyển 1, Nxb Kệ sách.
Viện sử học (2017), Lịch sử Việt Nam, Quyển tập 4, Nxb Khoa học xã hội.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh

National Holy Mother Nguyen Thi Ngoc Diem (1721–1784)

Background

Nguyen Thi Ngoc Diem, honored as Quoc Thanh Mau (National Holy Mother), was a secondary consort of Trinh Doanh. She was the mother of Trinh Sam, and the grandmother of Trinh Khai and Trinh Can. Her personal name was Nguyen Thi Khuong. She was a native of Linh Duong village, Thanh Tri district, south of the Thang Long capital. In earlier times, this village belonged to Linh Dam commune, later renamed Hoang Liet commune, still within Thanh Tri district.

Her father was Nguyen Luan (1686–1739), courtesy name Dinh Anh, also known as Dinh Tu. He had six children—three sons and three daughters. All three sons were ennobled as Quan cong (dukes), while the daughters married high-ranking officials, indicating a powerful, elite, and well-educated family in contemporary society.

Recognizing that Trinh Doanh was intelligent, studious, composed, and ambitious—with strong prospects of succeeding to the lordship—while his elder brother Trinh Giang was notorious for debauchery and alcoholism, Nguyen Dinh Tu proactively presented his daughter to the lord’s palace. From then on, Nguyen Thi Khuong became a secondary consort of Trinh Doanh, received the elegant title Hoa Dung, and gave birth to Trinh Sam, a figure who would play a pivotal role in the later history of the Trinh lordship.

Participation in State Affairs

When Trinh Doanh ascended to the lordship, Secondary Consort Hoa Dung (Nguyen Thi Ngoc Diem) presented an important policy proposal known as the “Five Returns” (Ngu quy), advocating that all major and minor affairs of the state be anchored in fundamental pillars. Trinh Doanh regarded this proposal as highly sound and adopted it as a basis for administrative consolidation and reform.

Whenever the lord traveled on inspection tours to the provinces, he often entrusted her to “rule from behind the curtain,” overseeing court affairs in his stead. This allowed Hoa Dung Secondary Consort to demonstrate her abilities and participate directly in governance, with the aim of bringing benefit to the people.

The Ngu quy comprised five core principles:

Return to agriculture for stability: Agriculture as the foundation; when agricultural production prospers, the state is strong and society stable.
Return to crafts for wealth: Emphasizing handicrafts and industry to enrich the country.
Return to commerce for vitality: Encouraging trade and circulation of goods to energize society.
Return to learning for prosperity: Valuing education, expanding learning, training and employing talent to ensure national flourishing.
Return to law for order: Governing through law; when laws are clear and strict, the realm is at peace.

Although Hoa Dung Secondary Consort had borne the eldest son Trinh Sam, at that time Trinh Doanh was favoring a wife of the Nguyen Mau clan from Thanh Hoa, whom he elevated to Principal Consort, while Hoa Dung was granted only the rank of Truong cung. The Principal Consort bore only one daughter, Tien Dung Princess, whom Trinh Doanh promised in marriage to Crown Prince Le Duy Vi.

Crown Prince Duy Vi was a man of great ambition, intent on reclaiming military authority for the royal house, which aroused jealousy and vigilance in Heir Apparent Trinh Sam.

One day, when the Crown Prince and the Heir Apparent were both present at the palace court, Trinh Doanh allowed them to dine at the same table. Seeing this, the Principal Consort intervened, saying: “The Heir Apparent and the Crown Prince stand in the relation of subject and ruler—how can they sit at the same table? They must be distinguished and seated separately.”

Trinh Sam’s expression changed; he rose and left. Outside, he declared to those around him: “Between Duy Vi and me, one must live and one must die—we cannot coexist.” This statement later proved prophetic of the bitter political enmity that would culminate in tragedy between Heir Apparent Trinh Sam and Crown Prince Le Duy Vi.

Becoming Dowager Consort

In the Quy Dau year (1753), Trinh Sam was formally appointed Heir Apparent. After Trinh Doanh’s death in 1767, during the early period of Trinh Sam’s succession, Hoa Dung devoted herself to assisting her son. Trinh Sam honored her as Vuong Thai Phi, while King Le Hien Tong bestowed upon her a golden register—a rare and exalted favor—and conferred the title Quoc Thanh Mau (National Holy Mother).

After the deaths of the Principal Consort and Trinh Doanh, despite being at the height of power, Hoa Dung remained embittered by resentment toward the late Principal Consort, extending even to her son-in-law Crown Prince Duy Vi. When Trinh Sam later exacted cruel vengeance against Duy Vi, Hoa Dung—then assisting her son in governing—offered no remonstrance. After Trinh Sam ascended the lordship, he fabricated charges, deposed, and executed Crown Prince Duy Vi.

According to Viet su thong giam cuong muc, after Duy Vi’s deposition, Le Duy Can, the king’s fourth son, frequently visited the Trinh palace and showed deep reverence to Trinh Sam’s mother. Because of his close relationship with Nguyen Thai Phi, Duy Can was chosen to replace the deposed prince as Crown Prince.

Hoa Dung exerted a certain influence on governance during the early years of Trinh Sam’s rule, when the lord was energetic, rejected former lax practices, and sought administrative reform. Histories assess Trinh Sam’s early administration as showing notable positive progress. Later, however, he became infatuated with the beauty of Dang Thi Hue, neglected state affairs, deposed his eldest son, and appointed his younger son Trinh Can as Heir Apparent. Perceiving the danger of instability, Hoa Dung repeatedly remonstrated but was ignored. Disillusioned, she left the lord’s palace to live in her native Linh Duong, helping the village repair communal houses and pagodas, farm, weave silk, and perform many charitable works for the people.

Final Years

While Trinh Sam still reigned, he petitioned the court to appoint his youngest son Trinh Can, then only five years old, as Heir Apparent (1781), placing him under the guardianship of Hoang Dinh Bao (Quan Huy).

Later, Trinh Sam fell gravely ill. National Mother Hoa Dung, deeply anxious, frequently attended him. As the lord neared death, he ordered a testament drafted to pass the lordship to Trinh Can. Aware that promulgation of the will would separate her forever from her only son, the National Mother nonetheless remained composed. She requested to review the document and personally annotated in vermilion:
“This is not written by the dragon brush of the former lord; it is insufficient as proof.”

Yet the political situation was irreversible. The faction of Dang Thi Hue held absolute advantage, with Hoang Dinh Bao aligned to it. Though Trinh Can lay dying, the child was enthroned as lord, with Dang Thi Hue and Quan Huy acting as regents.

In early 1783, the Tam Phu elite troops rebelled and escorted Le Duy Khiem (son of the late Crown Prince Le Duy Vi) into the palace. Fearing that Duy Can would be deposed as Crown Prince, Hoa Dung ordered the eunuch Liem Tang to coerce the imperial grandson to attend court, plotting a secret killing. The attempt was intercepted by patrol troops; the plot was exposed, and suspicion fell upon Duy Can.

At that time, Duy Can was visiting Trinh Thai Phi. His ceremonial insignia were smashed by soldiers, and he had to change into common clothes and flee back to the palace. The lord understood the affair to be instigated by the National Mother, pacified the troops, and ordered officials to petition the king to appoint Duy Khiem as Imperial Grandson, while demoting Duy Can to Sung Nhuong cong.

Soon after, when the Tam Phu forces sought to depose Trinh Can and elevate Trinh Khai as lord, they requested an edict from National Mother Hoa Dung. She immediately consented and ordered Hoang Dinh Bao to transfer authority to Trinh Khai. When Bao refused, she remained silent, allowing the Tam Phu troops to kill Quan Huy and depose Trinh Can and Dang Thi Hue.

Throughout the process—from seeking the National Mother’s instruction, petitioning the king, to enthroning Trinh Khai—there were direct opinions and vermilion annotations by Hoa Dung. After his accession, Trinh Khai honored her as Thanh Tu Thai Ton Thai Phi, acknowledging her decisive role in that political upheaval.

Death and Burial

National Mother Hoa Dung fell ill and died on 28 July of the Giap Thin year (1784), at the age of sixty-five. Her death came as the Trinh regime stood on the brink of collapse amid the surging Tay Son movement. Two years later, in 1786, Tay Son forces advanced on Thang Long, restored the Le king, and destroyed the Trinh house. Trinh Khai fled north, was captured, and committed suicide.

Her coffin was taken for burial at the foot of Mong Cu Mountain (also called But Son) in Da But village, Vinh Loc district, Thanh Hoa. The Hoa Dung Mausoleum, built of stone and popularly known as the tomb of the National Mother or Lady Trinh, was inaugurated with the grand minister and doctorate holder Phan Huy Ang officiating; construction was organized and supervised by his son Phan Huy Ich, then Doc dong of Thanh Hoa.

The mausoleum complex was completed in the 11th lunar month of the Giap Thin year (1784). In his Du Am thi van tap, Phan Huy Ich recorded the funerary rites for her, writing in part: “On But Mountain, mist descends—sorrow and desolation.”

Before the tomb stand twelve life-sized stone statues of military officials, arranged solemnly in two rows, wearing helmets and layered armor, boots rising high, one hand gripping a sword, the other held before the chest as if vowing to guard her eternal rest. Two additional stone attendant figures, with large heads and childlike features, symbolize her personal servants. Nearby stands a small shrine dedicated to Secondary Consort Hoa Dung.

References

Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học Xã hội Hà Nội.
Lê Quý Đôn (1959), Phủ biên tạp lục, Ngô Lập Chí biên dịch, Khoa Xã hội – Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.
Phạm Đình Hải (2012), Nghiên cứu văn bản gia phả chúa Trịnh (Luận văn thạc sĩ Hán Nôm), Đại học Quốc gia Hà Nội.
Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Nhiều tác giả (2018), Đại Việt sử ký tục biên, Ngô Thế Long; Nguyễn Kim Hưng biên dịch, Nxb Hồng Đức.
Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Trịnh Như Tấu (1933), Trịnh gia chính phả, Nxb Nhật Nam.
Tạ Chí Đại Trường (2009), Bài sử khác cho Việt Nam, Quyển 1, Nxb Kệ sách.
Viện sử học (2017), Lịch sử Việt Nam, Quyển tập 4, Nxb Khoa học xã hội.

Tiếng Pháp

Quoc Thanh mau Nguyen Thi Ngoc Diem (1721–1784)

Origines

Quoc Thanh mau Nguyen Thi Ngoc Diem était une thu phi (concubine secondaire) du seigneur Trinh Doanh ; elle fut la mère de Trinh Sam, la grand-mère de Trinh Khai et de Trinh Can. Son nom personnel était Nguyen Thi Khuong. Elle était originaire du village de Linh Duong, district de Thanh Tri, au sud de la capitale Thang Long. Autrefois, ce village relevait de la commune de Linh Dam, puis fut renommé commune de Hoang Liet, tout en demeurant dans le district de Thanh Tri.

Son père était Nguyen Luan (1686–1739), nom social Dinh Anh, également appelé Dinh Tu. Il eut six enfants, dont trois fils et trois filles. Les trois fils furent tous élevés au rang de Quan cong, tandis que les filles devinrent les épouses de grands dignitaires. Cela témoigne du statut élevé, de la puissance sociale et du haut niveau d’instruction de cette famille à l’époque.

Estimant que Trinh Doanh était un homme intelligent, studieux, posé et ambitieux, promis à succéder au trône seigneurial, tandis que son frère aîné Trinh Giang était notoirement débauché et adonné à l’ivrognerie, Nguyen Dinh Tu prit l’initiative d’introduire sa fille au palais du seigneur. Nguyen Thi Khuong devint ainsi Thu phi de Trinh Doanh, reçut le titre honorifique de Hoa Dung et donna naissance à Trinh Sam, personnage central de la période ultérieure du gouvernement des seigneurs Trinh.

Intervention dans les affaires de l’État

Lorsque Trinh Doanh accéda au pouvoir, Thu phi Hoa Dung (Nguyen Thi Ngoc Diem) lui présenta une importante proposition politique appelée « Ngu quy », fondée sur le principe que toutes les affaires, grandes ou petites, devaient revenir à des fondements essentiels. Trinh Doanh jugea ce projet très pertinent et l’adopta comme base pour réorganiser et réformer l’administration.

Chaque fois que le seigneur partait inspecter les provinces, il confiait à Hoa Dung le soin d’exercer la régence derrière le rideau, la chargeant de superviser les affaires de la cour en son absence. Elle put ainsi mettre en œuvre ses capacités et participer directement au gouvernement, avec l’intention d’apporter le bien-être au peuple.

Le contenu du « Ngu quy » reposait sur cinq principes fondamentaux :

Quy nong tac on : faire de l’agriculture la base ; lorsque la production agricole prospère, l’État est solide et la société stable.
Quy cong tac phu : développer l’artisanat et les activités industrielles afin d’enrichir le pays.
Quy thuong tac hoat : encourager le commerce et la circulation des marchandises pour dynamiser la société.
Quy tri tac hung : promouvoir l’éducation, élargir le savoir, former et valoriser les talents afin d’assurer la prospérité nationale.
Quy phap tac binh : gouverner par la loi ; lorsque les lois sont strictes et justes, le pays est en paix.

Bien que Hoa Dung eût donné naissance au fils aîné, Trinh Sam, à cette époque Trinh Doanh favorisait cependant son épouse de la famille Nguyen Mau originaire de Thanh Hoa, qu’il avait élevée au rang de Chinh phi, tandis que Hoa Dung ne recevait que le titre de Truong cung. La Chinh phi Nguyen Mau ne donna naissance qu’à une fille, Tien Dung quan chua, que Trinh Doanh promit en mariage au prince héritier Le Duy Vy.

Le prince héritier Duy Vy, homme d’ambition, nourrissait le projet de restituer le commandement militaire au souverain Le, ce qui suscita la jalousie et la méfiance du prince héritier seigneurial Trinh Sam.

Un jour, alors que le prince héritier royal et le prince héritier seigneurial se trouvaient ensemble au palais, Trinh Doanh les invita à partager le même repas. La Chinh phi Nguyen intervint aussitôt en disant : « Le The tu et le Thai tu sont liés par une relation de souverain et de sujet ; comment pourraient-ils s’asseoir à la même table ? Il faut les distinguer et dresser deux nattes séparées. »

À ces paroles, Trinh Sam changea de visage, se leva et sortit. Une fois dehors, il déclara à son entourage : « Entre Duy Vy et moi, l’un devra vivre et l’autre mourir ; nous ne pouvons coexister. »

Ces paroles devinrent par la suite le présage d’une haine politique profonde, conduisant à la tragédie opposant Trinh Sam et le prince héritier Le Duy Vy dans les années suivantes.

Accession au rang de Thai phi

En l’année Quy Dau (1753), Trinh Sam fut officiellement désigné The tu. Après la mort de Trinh Doanh (1767), durant les premières années du règne de Trinh Sam, Hoa Dung l’assista étroitement. Trinh Sam l’honora du titre de Vuong Thai phi, tandis que le roi Le Hien Tong lui conféra un Kim sach (livre d’or), distinction exceptionnellement prestigieuse, et la proclama Quoc Thanh mau.

Après la disparition successive de la Chinh phi et de Trinh Doanh, alors qu’elle se trouvait au sommet du pouvoir, Hoa Dung demeura profondément marquée par sa rancœur envers la Chinh phi défunte, au point d’étendre sa haine au prince héritier Duy Vy. Lorsque Trinh Sam engagea une vengeance brutale contre Le Duy Vy, Hoa Dung, qui participait alors à la gestion des affaires de l’État, ne formula aucune objection. Après l’accession de Trinh Sam au pouvoir, celui-ci usa de prétextes pour accuser, destituer et faire mettre à mort le prince héritier Duy Vy.

Selon le Viet su thong giam cuong muc, après la destitution de Duy Vy, Duy Can, quatrième fils du souverain, fréquentait assidûment le palais seigneurial et témoignait un profond respect à la mère de Trinh Sam. En raison de ses relations étroites avec Nguyen Thai phi, il fut choisi pour devenir prince héritier.

Hoa Dung exerça une certaine influence sur le gouvernement au début du règne de Trinh Sam : le seigneur se montrait alors zélé, désireux de rompre avec les pratiques négligentes du passé et de promouvoir des réformes administratives. Les historiens estiment que la politique de cette période connut des progrès notables.

Cependant, par la suite, Trinh Sam, trop épris de la beauté de Tuyen phi Dang Thi Hue, se désintéressa peu à peu des affaires publiques, destitua son fils aîné et établit son fils cadet Trinh Can comme The tu. Consciente des dangers de cette instabilité, Hoa Dung tenta à plusieurs reprises de l’en dissuader, en vain. Désabusée, elle quitta le palais et retourna vivre dans son village natal de Linh Duong, où elle se consacra à la restauration des maisons communales et des pagodes, à l’agriculture, au tissage de la soie et à de nombreuses œuvres de bienfaisance.

Fin de vie

Alors que Trinh Sam était encore au pouvoir, il sollicita l’approbation de la cour pour établir son fils cadet Trinh Can, âgé de cinq ans, comme The tu (en 1781), confiant son éducation et sa protection à Hoang Dinh Bao, dit Quan Huy.

Plus tard, Trinh Sam tomba gravement malade. Quoc mau Hoa Dung, extrêmement inquiète, veilla constamment à son chevet. À l’approche de la mort, Trinh Sam ordonna la rédaction d’un édit testamentaire désignant Trinh Can comme successeur. Sachant que la promulgation de cet édit la séparerait à jamais de son fils unique, Hoa Dung conserva néanmoins son sang-froid. Elle demanda à examiner le document et y apposa de sa propre main une annotation à l’encre rouge : « Ce n’est pas l’écriture impériale du seigneur défunt ; cela ne saurait faire preuve. »

Toutefois, la situation politique était déjà irréversible. Le clan de Dang Thi Hue dominait la cour, soutenu par Quan Huy Hoang Dinh Bao. Bien que Trinh Can fût à l’agonie, l’enfant fut néanmoins installé sur le trône seigneurial, tandis que Dang Thi Hue et Quan Huy exerçaient la régence.

Au début de l’année 1783, les soldats rebelles du Tam phu se soulevèrent et introduisirent Le Duy Khiem, fils du prince héritier Le Duy Vy, au palais. Craignant que Duy Can ne soit déposé, Quoc mau Hoa Dung ordonna à l’eunuque Liem Tang de contraindre le Thai ton à se présenter à la cour dans l’intention de l’éliminer secrètement. Mais le convoi fut intercepté par des troupes de patrouille ; le complot fut découvert et Liem Tang prit la fuite, ce qui entraîna des soupçons contre Duy Can.

Duy Can, alors en audience auprès de Trinh Thai phi, vit son escorte cérémonielle détruite par les soldats et dut se déguiser en simple roturier pour regagner discrètement le palais. Le seigneur comprit que toute l’affaire était due à l’intervention de Quoc mau. Il apaisa les soldats tout en ordonnant aux dignitaires de demander au roi d’établir Duy Khiem comme Hoang Thai ton, tout en rétrogradant Duy Can au rang de Sung Nhuong cong.

Peu après, lorsque les soldats du Tam phu entreprirent de déposer Trinh Can pour élever Trinh Khai au pouvoir, ils sollicitèrent l’aval de Quoc mau Hoa Dung. Celle-ci donna immédiatement son accord et ordonna à Hoang Dinh Bao de remettre le pouvoir à Trinh Khai. Devant le refus de Hoang Dinh Bao, elle resta passive, laissant les soldats le tuer, puis déposer Trinh Can et Dang Thi Hue.

L’ensemble du processus — de la consultation de Quoc mau, à la requête adressée au souverain, jusqu’à l’intronisation de Trinh Khai — porta l’empreinte directe et les annotations manuscrites de Hoa Dung. Une fois sur le trône, Trinh Khai la proclama Thanh Tu Thai Ton Thai Phi, reconnaissant son rôle décisif dans ces bouleversements politiques.

Décès et inhumation

Quoc mau Hoa Dung tomba malade et mourut le 28 juillet de l’année Giap Thin (1784), à l’âge de soixante-cinq ans. Sa disparition survint alors que la puissance de la maison Trinh était déjà sur le point de s’effondrer face à la tempête du mouvement Tay Son. Deux ans plus tard, en 1786, les troupes Tay Son marchèrent sur Thang Long, soutinrent la dynastie Le et anéantirent la famille Trinh. Trinh Khai dut fuir vers le nord, fut capturé et se donna la mort.

Le cercueil de Quoc mau fut transporté pour être inhumé au pied du mont Mong Cu (également appelé But Son), dans le village de Da But, district de Vinh Loc, région de Thanh Hoa. Le mausolée de Hoa Dung, construit en pierre, est communément appelé dans le peuple « lang ba Quoc mau » ou « lang ba Trinh ». La cérémonie d’inauguration fut présidée par le grand dignitaire et docteur Phan Huy Ang ; l’organisation et la supervision des travaux furent assurées par son fils Phan Huy Ich, alors titulaire de la charge de Doc dong de Thanh Hoa.

Le complexe funéraire de Thu phi Hoa Dung fut achevé au onzième mois de l’année Giap Thin (1784). Dans son œuvre Du Am thi van tap, Phan Huy Ich évoque la cérémonie d’élévation du tumulus, avec ces vers : « Nui But suong buong, buon tich lieu. »

Devant le mausolée se dressent douze statues de mandarins militaires, sculptées dans des blocs de pierre monolithiques, disposées en deux rangées solennelles. Coiffées de bonnets ronds, vêtues d’armures longues à multiples bordures, chaussées de bottes de guerre élevées, elles tiennent une épée d’une main et posent l’autre sur la poitrine, comme pour jurer de veiller au repos éternel de Hoa Dung. Deux statues de pierre aux grosses têtes, aux membres courts, aux cheveux noués en chignon, aux yeux saillants, au nez proéminent et à la bouche large représentent des serviteurs.

Ces statues sont figurées à genoux, les jambes repliées vers l’arrière, les mains jointes sur la poitrine en attente d’ordres. Non loin du tombeau se trouve également un petit sanctuaire dédié à Thu phi Hoa Dung.

Références bibliographiques

han Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học Xã hội Hà Nội.
Lê Quý Đôn (1959), Phủ biên tạp lục, Ngô Lập Chí biên dịch, Khoa Xã hội – Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.
Phạm Đình Hải (2012), Nghiên cứu văn bản gia phả chúa Trịnh (Luận văn thạc sĩ Hán Nôm), Đại học Quốc gia Hà Nội.
Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Nhiều tác giả (2018), Đại Việt sử ký tục biên, Ngô Thế Long; Nguyễn Kim Hưng biên dịch, Nxb Hồng Đức.
Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Trịnh Như Tấu (1933), Trịnh gia chính phả, Nxb Nhật Nam.
Tạ Chí Đại Trường (2009), Bài sử khác cho Việt Nam, Quyển 1, Nxb Kệ sách.
Viện sử học (2017), Lịch sử Việt Nam, Quyển tập 4, Nxb Khoa học xã hội.

Tiếng Trung

國聖母阮氏玉艷（1721—1784）

身世

國聖母阮氏玉艷为鄭營（Trinh Doanh）之次妃，同时也是鄭森（Trinh Sam）之生母，鄭楷（Trinh Khai）与鄭纘（Trinh Can）之祖母。其本名（諱）为阮氏姜（Nguyen Thi Khuong），籍贯在靈堂村（Linh Duong），隶属清池县（Thanh Tri），位于昇龍京城之南。该村旧属靈潭社（Linh Dam），后改为黃列社（Hoang Liet），仍属清池县。

其父为阮倫（Nguyen Luan，1686—1739），字廷英（Dinh Anh），又名廷思（Dinh Tu）。阮伦育有六子女，三子三女：三位儿子皆封郡公，诸女均嫁为重臣之夫人，可见此为当世显赫、门第显贵且学识深厚之家族。

阮廷思洞察鄭營聪慧好学、性情沉稳、志向宏远，且极有继位之望；反观其兄鄭江（Trinh Giang）荒淫无度、嗜酒纵欲。于是，阮廷思主动将女儿送入郑主府。自此，阮氏姜成为郑营之次妃，赐美号花容（Hoa Dung），并诞下鄭森——此后在郑主政权后期居于枢要地位的人物。

干预国政

鄭營即位为郑主后，花容次妃阮氏玉艷进献一项重要治国方略，名为“五归”，主张国家一切大政小务，皆应回归根本纲纪。郑主营此策切中要害，遂以之为整饬、改革朝政的重要依据。

凡郑主出巡地方、经略各镇时，常命花容次妃垂帘摄政，代行朝务。由此，花容次妃得以施展治国才干，直接参与政务，旨在造福黎民。

“五归”之核心内容包括五项原则：

归农则稳：以农业为国本，农兴则国强、社会安定；
归工则富：发展手工业与工艺生产，使国家富足；
归商则活：鼓励商业流通，促进社会活力；
归智则兴：重视教育、培养并任用人才，国家方能兴盛；
归法则平：以法治为社会治理之本，法令严明则天下太平。

虽花容次妃已诞下长子鄭森，然当时鄭營正宠爱来自清化的阮茂氏，并立其为正妃；花容仅封为长宫。阮茂正妃仅育有一女——仙容郡主，郑营曾许婚，将其许配给太子黎維瑋（Le Duy Vy）。

太子维瑋志向远大，暗中谋求将兵权收归王室，此举引发世子鄭森之深切忌惮与敌意。

一日，太子与世子同在府堂，郑主营赐同席共食。正妃阮氏当即出言阻止，称：

“世子与太子，名分乃君臣，岂可同席而坐？理当分设两席。”

闻此，鄭森神色骤变，起身离席，并对左右言道：

“我与维瑋，必有一人生、一人死，绝不可并存。”

此言后来果然成为深重政治仇怨之预兆，引发世子鄭森与太子黎维瑋之间的悲剧结局。

尊为太妃

癸酉年（1753），鄭森正式被立为世子。鄭營去世（1767）后，鄭森继任郑主。初政之时，花容次妃竭力辅佐其子。鄭森尊其母为王太妃，而黎顯宗（Le Hien Tong）特赐金册，并加封其为國聖母，此为极其尊崇的恩典。

在正妃阮氏与郑营相继去世后，花容太妃身处权力巅峰，却对已故正妃怨恨难消，甚至迁怒其女婿太子黎维瑋。及至鄭森对太子实施残酷迫害之际，花容太妃正协助其子执掌朝政，却并未出面阻止。鄭森即位后，借故诬陷，废黜并杀害太子维瑋。

据《越史通鉴纲目》记载，太子维瑋被废后，皇子黎維瑾（Le Duy Can）频繁出入郑主府，恭敬侍奉鄭森之母，因其与国圣母关系密切，遂被选立为太子。

在鄭森初掌大权之际，花容太妃对其施政产生一定积极影响。当时郑主勤于政务，力图革除旧弊，推行变通与改革。史籍评价，郑森前期政治确有可观进步；但后来他沉溺于宣妃邓氏慧（Dang Thi Hue）之美色，渐渐荒废国政，甚至废长立幼，立幼子鄭纘为世子。花容太妃屡次谏阻无果，心灰意冷，遂离开郑主府，返回灵堂乡里，修缮亭寺，务农织绢，广行善举，以惠乡民。

晚年政变

鄭森在位期间（1781），上奏朝廷，立年仅五岁的幼子鄭纘为世子，并命黃廷寶（Hoang Dinh Bao），号郡輝（Quan Huy），负责教养与监护。

不久，鄭森病势危急。国圣母花容忧心如焚，昼夜入宫侍疾。临终前，郑主命草遗诏，拟传位于鄭纘。国圣母深知，一旦遗诏颁行，自己将永失唯一之子鄭森，但仍保持清醒，请求阅览诏书，并亲以朱笔批示：

“此非先王龙笔，不足为凭。”

然时局已不可挽回。邓氏慧一派权势正盛，郡辉黄廷宝亦已倒向其阵营。纵然鄭纘病危，仍被拥立为郑主，由邓氏慧与郡辉摄政，独揽大权。

1783年初，三府骄兵作乱，迎立黎維謙（Le Duy Khiem，太子黎维瑋之子）入宫。国圣母忧惧黎维瑾被废，遂遣宦官廉增（Liem Tang）胁迫太孙入朝，密谋杀害，却中途为巡兵截获，阴谋败露。兵士喧哗，搜捕廉增不果，反疑维瑾为主谋。

维瑾当时正入朝谒见郑太妃，仪仗置于府门外，被兵士尽数毁坏。维瑾被迫改着平民服，潜返宫中。郑主深知此事源自国圣母，遂一面安抚兵士，一面令群臣请皇帝改立黎维谦为皇太孙，并贬黎维瑾为崇让公。

不久，三府兵又谋废鄭纘、立鄭楷为郑主，并请示国圣母花容。国圣母即刻允准，并命郡辉黄廷宝交权于鄭楷。黄廷宝拒不从命，国圣母置若罔闻，任由三府兵将其诛杀，并废黜鄭纘与邓氏慧。

自请示国圣母、奏报朝廷，至册立鄭楷为郑主，整个过程均有国圣母花容之直接意见与朱批。鄭楷即位后，尊其为聖慈太尊太妃，以表彰其在该次政治巨变中的决定性作用。

去世与安葬

甲辰年（1784）七月二十八日，国圣母花容病逝，享年六十五岁。其时，郑氏政权已处崩溃边缘。两年后（1786），西山軍北进昇龙，奉黎灭郑，鄭楷弃都北逃，终被捕自尽。

国圣母灵柩葬于清化（Thanh Hoa）永禄县（Vinh Loc）多笔村（Da But）蒙俱山（Mong Cu，亦称笔山 But Son）山麓。其陵寝以石构筑，民间称为国母陵或郑太妃陵。落成典礼由大臣、进士潘辉昂（Phan Huy Ang）主祭，工程督造则由其子、时任清化督同的潘辉益（Phan Huy Ich）负责。

陵寝于1784年十一月竣工。潘辉益在《裕庵诗文集》中作诗记其封陵事，有句云：

“笔山霜落，寂寥凄然。”

陵前立有十二尊整石雕刻之武官像，分列两行，肃立守护；另有两尊石俑，象征近侍。陵旁尚存一小祠，供奉花容次妃。

参考文献

Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học Xã hội Hà Nội.
Lê Quý Đôn (1959), Phủ biên tạp lục, Ngô Lập Chí biên dịch, Khoa Xã hội – Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.
Phạm Đình Hải (2012), Nghiên cứu văn bản gia phả chúa Trịnh (Luận văn thạc sĩ Hán Nôm), Đại học Quốc gia Hà Nội.
Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Nhiều tác giả (2018), Đại Việt sử ký tục biên, Ngô Thế Long; Nguyễn Kim Hưng biên dịch, Nxb Hồng Đức.
Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Trịnh Như Tấu (1933), Trịnh gia chính phả, Nxb Nhật Nam.
Tạ Chí Đại Trường (2009), Bài sử khác cho Việt Nam, Quyển 1, Nxb Kệ sách.
Viện sử học (2017), Lịch sử Việt Nam, Quyển tập 4, Nxb Khoa học xã hội.

Chấm điểm

Biên tập: Mi Vũ

Nội Dung Chính

Thông tin khác

Tải Apps