Thân thế sự nghiệp
Hoàng thái tử Duy Vỹ là con trưởng của Hoàng đế Lê Hiển Tông, ông sinh năm 1745 (tức Cảnh Hưng năm thứ 6) tại kinh thành Thăng Long. Ông sinh ra và lớn lên trong giai đoạn quyền lực không tập trung trong tay các hoàng đế nhà Lê mà nằm trong tay các chúa Trịnh. Vua Lê thực tế chỉ “buông tay rũ áo” chính sự trong nước đều do nhà chúa quyết định. Phủ chúa lúc này do Minh Đô Vương Trịnh Doanh nắm quyền. Bản thân hoàng đế Lê Hiển Tông được ngôi vua cũng là nhờ sự giúp đỡ của chúa Trịnh Doanh (Trịnh Doanh ép Lê Ý Tông nhường ngôi cho Lê Hiển Tông) cho nên nhà vua càng càng khoanh tay rủ áo, không có ý chí giành quyền binh quyền.
Năm 1764, vua Lê Hiển Tông cho lập trưởng tử là Lê Duy Vỹ làm hoàng thái tử. Khâm định Việt sử thông giám cương mục chép: “Tháng giêng, mùa xuân. Lập con là Duy Vỹ làm hoàng thái tử. Duy Vỹ, con trưởng của nhà vua, sáng suốt, chăm học, Trịnh Doanh rất kính trọng. Đến nay lập làm thái tử”. Có thể thấy thái độ của chúa Trịnh Doanh đối với thái tử Lê Duy Vỹ là tương đối yếu mến, có lẽ vì vậy nên chúa Trịnh Doanh đã gả Tiên Dung Quận chúa cho thái tử. Khâm định Việt sử thông giám cương mục chép: “Thái tử lúc còn nhỏ, thông minh, nhanh nhẹn, xem rộng sách Kinh, sách Sử, đối với sĩ phu rất lễ độ; thần dân không ai là không mến yêu thái độ, dung nghi. Trịnh Doanh rất trọng tài của thái tử, nên đem con gái trưởng là Tiên Dung quận chúa gã cho”. Chuyện liên hôn giữa hai nhà Lê – Trịnh vốn đã có từ thời Thanh Đô Vương Trịnh Tráng khi chúa Trịnh Tráng quyết định để con gái là Quận chúa Ngọc Trúc tái giá lấy vua Lê Thần Tông. Chuyện gả quận chúa vừa là thắt chặt thêm mối quan hệ mật thiết hai nhà Lê Trịnh vừa cho thấy ý định để thái tử Duy Vỹ kế ngôi của chúa Trịnh Doanh.
Mâu thuẫn với Trịnh Sâm
Khâm định Việt sử thông giám cương mục nhà Nguyễn chép về mâu thuẫn giữa Thái tử Lê Duy Vỹ và chúa Trịnh Sâm như sau: “Thái tử vẫn bực tức về nỗi nhà Lê mất quyền bính, khẳng khái có chí thu nắm lấy quyền cương. Trịnh Sâm lúc lớn lên làm thế tử, đối với thái tử, hắn vẫn ghen ghét về địa vị tài năng. Một hôm, thái tử và Sâm cùng ở phủ đường được chúa Trịnh ban cho ăn cơm và bảo cùng ngôi một măm, lúc ấy vợ Trịnh Doanh là Nguyễn Thị ngăn đi và nói: “Thế tử, với thái tử có danh phận vua tôi, lẽ nào được ngồi cùng mâm? Nên phân biệt ngồi làm hai chiếu”. Sâm đổi nét mặt, bước ra về, nói với người ngoài rằng: “Ta với Duy Vỹ hai người, phải một chết một sống, quyết không song song cùng đứng với nhau được”.
Bị phế truất
Khi Trịnh Sâm lên ngôi chúa, ông cùng hoạn quan Hoàng Ngũ Phúc và Phạm Huy Đĩnh bí mật bàn mưu phế truất thái tử. Do không tìm được chứng cứ buộc tội, họ bịa đặt rằng thái tử tư thông với một người thiếp trong phủ chúa Trịnh Doanh, rồi dâng tấu để xin bắt giam. Sự việc xảy ra vào tháng 3 năm Cảnh Hưng thứ 30 (1769).
Trước đó, tại giếng Tam Sơn sau cung điện từng vang lên tiếng động như sấm. Thái tử lo sợ có điềm báo bất thường nên đã thưa với vua Lê. Nhà vua thường xuyên cầu khấn mong thái tử tránh được tai họa. Khi nghe tin bị vu tội, thái tử tìm đến ở nhờ tiềm điện của vua.
Phạm Huy Đĩnh vào đông cung không thấy thái tử bèn tiến thẳng vào điện đình, dâng tấu buộc tội và nói rằng thái tử đang trốn trong tiềm điện, xin được bắt giải. Vua Lê ôm chặt thái tử, không muốn rời, còn Huy Đĩnh quỳ ngoài sân chờ lệnh. Thái tử biết không thể thoát, vừa khóc vừa lạy vua rồi bước ra chịu trói.
Khi đưa về phủ chúa, Huy Đĩnh ép thái tử bỏ mũ nhận tội. Thái tử cương quyết từ chối và nói: “Các ngươi quen việc bỏ vua lập vua, giết vua làm điều bạo nghịch; ta có tội gì? Việc này rồi sử sách sẽ ghi lại muôn đời.” Trịnh Sâm sau đó giả danh lệnh vua Lê, phế truất thái tử xuống hàng thứ dân và giam vào ngục.
Tháng Tám năm đó, Trịnh Sâm lập con thứ 5 của vua Hiển Tông là Lê Duy Cận làm thái tử. Vì lúc đó Duy Cận ra vào phủ chúa, thờ tự Thái phi Hoa Dung rất mực kính cẩn, bà chúa thích thế, Sâm cũng yên lòng mà lập làm Thái tử. Tháng 12 năm Tân Mão, Trịnh Sâm giết Duy Vỹ. Trước đó, Trịnh Sâm có ý giết nhưng chưa tìm được cớ.
Đến nay, Hoàng Ngũ Phúc và Phạm Huy Đĩnh nhờ người khác tố cáo vu ra rằng “bọn Trần Trọng Lâm và Nguyễn Hữu Kỳ cùng với bọn gia khách của thái tử là cống sĩ Vũ Bá Xưởng và Tự thừa Lương Giản định mưu dấy quân, để cướp lấy thái tử ra khỏi ngục”.
Rồi Huy Đĩnh đem việc ấy nói cho Sâm biết. Sâm hạ lệnh bắt đem trị tội. Lương Giản trốn, Bá Xưởng bị bắt, tra tấn nghiêm ngặt, lời cung của Bá Xưởng liên can cả đến Nguyễn Lệ. Lệ nói:
“Thái tử là người sẽ nối ngôi vua sau này của một nước, nay không có tội gì mà bị giam cầm nhục nhã, thì định mưu cướp lấy thái tử đem ra là một việc nghĩa, nhưng thực tình tôi không được dự biết việc ấy. Nay nếu bức bách về sự khảo tả mà thú phục xằng, thì không phải là người có dũng khí, việc không mà nói có, thì không phải là người có nghĩa. Vả lại, việc này bảo là Lệ này tự định mưu, họa chăng còn có lý, chứ thái tử ở trong nhà giam, đến vợ con cũng không được ra vào, thì Lệ này từ đâu để yết kiến thái tử mà cùng nhau mưu tính được? Bây giờ chỉ có việc chết mà thôi, chứ Lệ này chả biết nói gì cả!”.
Nguyễn Lệ bị khảo đả, nát hết da thịt mà vẫn không thay đổi lời khai. Huy Đĩnh tự dựng thành bản án dâng lên. Sâm sai Huy Đĩnh thắt cổ giết thái tử, lại giết cả bọn Nguyễn Lệ và Bá Xưởng nữa. Sau đó, Trịnh Sâm sai Phạm Huy Đĩnh trực tiếp thắt cổ giết Thái tử.
Sau khi Thái tử Lê Duy Vỹ bị hại, các con của thái tử Lê Duy Vỹ,là Lê Duy Khiêm, Lê Duy Trù và Lê Duy Chi cũng bị bắt giam ở ngục Đề Lãnh.
Truy tôn
Vua Lê Mẫn đế sau khi lên ngôi đã cho truy tôn hoàng khảo (Lê Duy Vỹ) làm Hựu Tông hoàng đế, tôn mẹ là Nguyễn Thị làm Hoàng Thái hậu.
Lời phê của vua Tự Đức
Vua Tự Đức trong Khâm định Việt sử thông giám cương mục phê rằng: “Một việc vô cùng thê thảm, đau đớn đến ngàn đời. Đọc Sử đến đây làm cho lỗ mũi người ta phải chua xót! Việc này cùng với việc phá tường để bắt Phục Hậu cùng một cảnh đáng đau lòng. Lại đáng giận lúc ấy khanh tướng đầy triều đình, mà không một người nào dám nói, chỉ có Nguyễn Lệ vì liên can mới phải tự tiết mà thôi, như thế có thể trong triều lúc bấy giờ không có người nào ra gì cả. Đến cả Nguyễn Thị là mẹ Trịnh Sâm cũng không nói một lời để giải cứu, thế thỉ bụng dạ Nguyễn Thị ra thế nào? Thà rằng trước kia đừng phân biệt chỗ ngồi lại còn hơn. Đem so sánh với Vũ Thị thì Nguyễn Thị còn kém nhiều lắm”
Tài liệu tham khảo
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
- Lê triều ngọc phả
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1962), Đại Nam thực lục tiền biên, Nxb Sử học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng anh
Le Duy Vy (1745–1772)
Background and Career
Crown Prince Duy Vy was the eldest son of Emperor Le Hien Tong. He was born in 1745 (the 6th year of the Canh Hung era) in the imperial capital Thang Long. He was born and raised during a period in which real political power did not lie in the hands of the Le emperors but was concentrated in those of the Trinh lords. The Le kings effectively “withdrew from governance,” while all state affairs were decided by the Trinh household. At that time, the Trinh Lord’s Residence was under the authority of Minh Do Vuong Trinh Doanh. Emperor Le Hien Tong himself obtained the throne thanks to Trinh Doanh, who compelled Le Y Tong to abdicate in favor of Le Hien Tong; consequently, the emperor became even more passive and showed no will to regain military or political power.
In 1764, Emperor Le Hien Tong appointed his eldest son Le Duy Vy as Crown Prince. Kham dinh Viet su thong giam cuong muc records:
“First month, spring. The king appointed his son Duy Vy as Crown Prince. Duy Vy, the king’s eldest son, was intelligent and studious; Trinh Doanh held him in great respect. He was now established as heir apparent.”
Trinh Doanh’s attitude toward Duy Vy appears quite favorable. Perhaps for this reason, he married his eldest daughter, Tien Dung Quan chua, to the crown prince. The Cuong muc further records:
“When the Crown Prince was young, he was intelligent and quick, well-versed in the Classics and Histories, and very courteous toward scholars; no subject failed to admire his demeanor and bearing. Trinh Doanh highly valued his talent, and therefore married his eldest daughter, Princess Tien Dung, to him.”
Marital alliances between the Le royal house and the Trinh lords had existed since the time of Thanh Do Vuong Trinh Trang, who allowed his daughter Ngoc Truc Quan chua to remarry Emperor Le Than Tong. The marriage of Princess Tien Dung thus both strengthened the intimate ties between the Le and Trinh families and revealed Trinh Doanh’s intention that Crown Prince Duy Vy would one day inherit the throne.
Conflict with Trinh Sam
The Nguyen-dynasty Kham dinh Viet su thong giam cuong muc records the conflict between Crown Prince Le Duy Vy and Lord Trinh Sam as follows:
“The Crown Prince had long been resentful that the Le house had lost political authority and was determined to reclaim the reins of power. When Trinh Sam grew older and became heir to the Trinh lordship, he harbored jealousy toward the Crown Prince’s rank and abilities.
One day, the Crown Prince and Sam were at the Trinh Residence and were granted a meal by the lord, who told them to sit together at one mat. The wife of Trinh Doanh, Nguyen Thi, intervened, saying: ‘The Trinh heir and the Crown Prince have the hierarchical relation of subject and sovereign; how can they sit at the same mat? They must sit separately.’
Sam changed his expression, left abruptly, and told others: ‘Between Duy Vy and me, one must die for the other to live; the two of us cannot stand side by side.’”
Deposition
When Trinh Sam ascended as the new Trinh lord, he, along with eunuch Hoang Ngu Phuc and Pham Huy Dinh, secretly plotted to depose the Crown Prince. Unable to find grounds for accusation, they fabricated a charge that the Crown Prince had illicit relations with a concubine from Trinh Doanh’s residence and submitted a memorial calling for his arrest. This took place in the third month of the 30th year of the Canh Hung era (1769).
Earlier, strange thunder-like noises had been heard from the Tam Son Well behind the palace. The prince, fearing a bad omen, reported it to the emperor, who frequently prayed for his safety. Upon hearing of the false accusation, the Crown Prince took refuge in the emperor’s private quarters.
Pham Huy Dinh entered the Crown Prince’s residence and, not finding him there, went directly into the imperial hall, presented the accusation, and declared that the prince was hiding in the emperor’s chambers. He requested permission to seize him. Emperor Le held tightly to his son and refused to let him go; Huy Dinh knelt outside waiting. Realizing there was no escape, the prince wept, bowed to the emperor, and surrendered himself.
When brought to the Trinh Residence, Huy Dinh demanded that he remove his headgear and confess. The Crown Prince firmly refused, saying:
“You are accustomed to dethroning kings and installing kings, even killing kings—acts of treason. What crime have I committed? This matter will be recorded in history for all ages.”
Trinh Sam then falsely issued a decree in the emperor’s name, stripped the prince of his title, reduced him to commoner status, and imprisoned him.
In the eighth month of that year, Trinh Sam appointed Le Duy Can, the fifth son of Emperor Hien Tong, as the new Crown Prince. Duy Can frequently visited the Trinh Residence and attended to Thai phi Hoa Dung with great humility; she was pleased, and Trinh Sam felt reassured in his decision.
In the twelfth month of the year Tan Mao, Trinh Sam executed Duy Vy. Earlier he had intended to kill him but lacked a pretext. Eventually, Hoang Ngu Phuc and Pham Huy Dinh used an informant to accuse Tran Trong Lam, Nguyen Huu Ky, and several retainers of the prince—such as Vu Ba Xuong and Luong Gian—of plotting to raise troops to rescue him.
Ba Xuong was arrested and tortured; his confession implicated Nguyen Le, who declared:
“The Crown Prince is the rightful heir of the realm. Now he is innocent yet imprisoned in humiliation; planning to rescue him would be an act of righteousness. But I knew nothing of this plot.
If I were forced under torture to confess falsely, I would lack both courage and integrity.
Moreover, the prince is in prison, not even his wife or children may visit him—how could I have met him to plan such a thing? I have nothing more to say except that I must die.”
Nguyen Le was beaten until his flesh was torn, but he never changed his testimony. Pham Huy Dinh drafted a fabricated indictment. Trinh Sam ordered him to strangle the Crown Prince and executed Nguyen Le and Ba Xuong as well.
After Crown Prince Le Duy Vy was killed, his sons—Le Duy Khiem, Le Duy Tru, and Le Duy Chi—were also imprisoned in the De Lanh prison.
Posthumous Honors
When Emperor Le Man De ascended the throne, he posthumously honored his father Le Duy Vy as Huu Tong Hoang de and conferred the title Hoang Thai hau upon his mother Nguyen Thi.
Emperor Tu Duc’s Commentary
Emperor Tu Duc, in the Kham dinh Viet su thong giam cuong muc, wrote:
“An event of extreme tragedy, painful for a thousand generations. Reading history to this point makes one’s nose sting with sorrow! This matter, like the breaking of the wall to seize Phuc Hau, is equally heartbreaking.
What is even more infuriating is that at the time the court was full of ministers, yet not one dared to speak a word; only Nguyen Le, implicated in the case, showed moral integrity unto death.
Even Nguyen Thi, mother of Trinh Sam, uttered not a single word to save him—what kind of heart did she possess? It would have been better had she not distinguished the seating arrangements that day. Compared with Vu Thi, Nguyen Thi was far inferior.”
References
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
- Lê triều ngọc phả
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1962), Đại Nam thực lục tiền biên, Nxb Sử học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Pháp
Le Duy Vy (1745–1772)
Origines et carrière
Le prince héritier Duy Vy était le fils aîné de l’empereur Le Hien Tong. Il naquit en 1745 (la 6e année de l’ère Canh Hung) dans la capitale Thang Long. Il grandit à une époque où le pouvoir réel n’était pas entre les mains des empereurs Le, mais contrôlé par les seigneurs Trinh. Les souverains Le, en pratique, « abandonnaient le gouvernement », tandis que toutes les affaires du pays étaient décidées par les Trinh. À cette époque, la Résidence des Trinh était dirigée par Minh Do Vuong Trinh Doanh.
L’empereur Le Hien Tong lui-même accéda au trône grâce au soutien de Trinh Doanh, qui força Le Y Tong à abdiquer; de ce fait, l’empereur demeura encore plus passif et ne manifesta aucune volonté de reprendre le pouvoir politique ou militaire.
En 1764, l’empereur Le Hien Tong proclama son fils aîné Le Duy Vy prince héritier. Le Kham dinh Viet su thong giam cuong muc rapporte :
« Premier mois du printemps. Le roi établit son fils Duy Vy comme prince héritier. Duy Vy, fils aîné du roi, était intelligent et studieux ; Trinh Doanh le respectait profondément. Il est maintenant proclamé héritier. »
L’attitude favorable de Trinh Doanh envers Duy Vy est manifeste. C’est probablement pour cette raison qu’il lui donna en mariage sa fille aînée, Tien Dung Quan chua. Le Cuong muc indique encore :
« Lorsque le prince héritier était jeune, il était intelligent, vif, instruit dans les Classiques et l’Histoire, et très respectueux envers les lettrés ; nul parmi le peuple ne manquait d’admirer son maintien et son attitude. Trinh Doanh estimait beaucoup son talent et lui donna donc sa fille aînée, la princesse Tien Dung, en mariage. »
Les alliances matrimoniales entre les maisons Le et Trinh remontaient déjà à l’époque de Thanh Do Vuong Trinh Trang, lorsque celui-ci permit à sa fille Ngoc Truc Quan chua d’épouser l’empereur Le Than Tong. Le mariage de Tien Dung visait donc à renforcer davantage les liens étroits entre Le et Trinh, et révélait l’intention de Trinh Doanh de laisser Duy Vy succéder au trône.
Conflit avec Trinh Sam
Le Kham dinh Viet su thong giam cuong muc de la dynastie Nguyen rapporte le conflit entre le prince héritier Le Duy Vy et le seigneur Trinh Sam :
« Le prince héritier était longuement irrité par la perte d’autorité de la maison Le et nourrissait l’ambition résolue de reprendre le pouvoir. Lorsque Trinh Sam devint adulte et héritier des Trinh, il éprouva de la jalousie envers le rang et les talents du prince héritier.
Un jour, le prince et Sam se trouvaient à la Résidence Trinh, où le seigneur leur offrit un repas et leur ordonna de partager le même tapis. L’épouse de Trinh Doanh, Nguyen Thi, s’y opposa : “Entre l’héritier des Trinh et le prince héritier, il existe le rapport de sujet à souverain ; comment pourraient-ils partager le même tapis ? Ils doivent être assis séparément.”
Sam changea de visage, se retira, et déclara aux autres : “Entre Duy Vy et moi, l’un doit mourir pour que l’autre vive ; nous ne pouvons pas rester debout côte à côte.” »
Destitution
Lorsque Trinh Sam devint seigneur des Trinh, il complota secrètement avec l’eunuque Hoang Ngu Phuc et Pham Huy Dinh pour destituer le prince héritier. Ne trouvant aucune preuve, ils inventèrent l’accusation selon laquelle le prince aurait entretenu une liaison avec une concubine de la Résidence de Trinh Doanh, et présentèrent une requête demandant son arrestation. Cela se produisit au troisième mois de la 30e année de l’ère Canh Hung (1769).
Peu avant, des bruits semblables au tonnerre s’étaient fait entendre dans le puits Tam Son derrière le palais. Le prince, craignant un mauvais présage, en informa l’empereur, qui pria assidûment pour éviter le malheur à son fils. En apprenant l’accusation, le prince se réfugia dans les appartements privés de l’empereur.
Pham Huy Dinh entra dans la résidence du prince et, ne le trouvant pas, se rendit directement dans la salle impériale, présenta l’accusation et déclara que le prince se cachait dans les appartements du roi. Il demanda la permission de l’arrêter. L’empereur serra son fils contre lui et refusa de le laisser partir ; Huy Dinh attendit à genoux dans la cour. Sachant qu’il ne pouvait s’échapper, le prince se mit à pleurer, salua le roi et se rendit.
À la Résidence Trinh, Huy Dinh exigea qu’il ôte son couvre-chef et confesse sa faute. Le prince refusa fermement :
« Vous êtes habitués à détrôner les rois, à en installer d’autres, et même à les tuer — actes de trahison. Quel crime ai-je commis ? Cet événement sera consigné dans l’histoire pour l’éternité. »
Trinh Sam émit alors un faux décret au nom de l’empereur, dégrada le prince au rang de simple roturier et l’emprisonna.
Au huitième mois de la même année, Trinh Sam nomma Le Duy Can, cinquième fils de l’empereur Hien Tong, comme nouveau prince héritier. Duy Can fréquentait souvent la Résidence Trinh et servait avec une grande déférence Thai phi Hoa Dung ; celle-ci en était satisfaite, et Sam se sentit rassuré.
Au douzième mois de l’année Tan Mao, Trinh Sam fit exécuter Duy Vy. Il avait déjà envisagé sa mort mais n’avait pas trouvé de prétexte. Plus tard, Hoang Ngu Phuc et Pham Huy Dinh accusèrent faussement Tran Trong Lam, Nguyen Huu Ky et plusieurs serviteurs du prince — dont Vu Ba Xuong et Luong Gian — de comploter une insurrection pour le libérer.
Vu Ba Xuong fut arrêté et torturé ; ses aveux impliquèrent Nguyen Le, qui déclara :
« Le prince héritier est le successeur légitime du royaume. Aujourd’hui, innocent mais emprisonné dans l’humiliation, le délivrer serait un acte de justice. Mais je n’ai participé à aucun complot.
Si l’on m’obligeait sous la torture à avouer, je manquerais de courage et de vertu.
De plus, le prince est incarcéré, pas même sa femme ni ses enfants ne peuvent le voir ; comment aurais-je pu le rencontrer pour comploter ? Je n’ai rien d’autre à dire, sinon que je dois mourir. »
Nguyen Le fut battu jusqu’à ce que sa chair soit déchirée, mais il ne changea jamais son témoignage. Pham Huy Dinh rédigea alors un faux acte d’accusation. Trinh Sam lui ordonna d’étrangler le prince héritier et fit également exécuter Nguyen Le et Vu Ba Xuong.
Après la mort du prince héritier Le Duy Vy, ses fils — Le Duy Khiem, Le Duy Tru, et Le Duy Chi — furent aussi emprisonnés dans le cachot De Lanh.
Titres posthumes
Lorsque l’empereur Le Man De monta sur le trône, il accorda à son père Le Duy Vy le titre posthume d’Huu Tong Hoang de, et décerna à sa mère Nguyen Thi le titre de Hoang Thai hau.
Commentaires de l’empereur Tu Duc
L’empereur Tu Duc, dans le Kham dinh Viet su thong giam cuong muc, écrivit :
« Un événement d’une immense tragédie, douloureux pour mille générations. Lire l’histoire jusqu’ici fait monter l’amertume au nez !
Cette affaire, comme celle de la capture de Phuc Hau en détruisant le mur, est également déchirante.
Ce qui est encore plus révoltant, c’est que la cour, pleine de ministres, ne comptait pas un seul homme assez courageux pour parler ; seul Nguyen Le, impliqué malgré lui, montra la vertu jusqu’à la mort.
Même Nguyen Thi, mère de Trinh Sam, n’émit pas un mot pour le sauver — quelle âme avait-elle donc ?
Il aurait mieux valu qu’elle n’intervienne pas auparavant lors de l’affaire des places assises.
Comparée à Vu Thi, Nguyen Thi lui est très inférieure. »
Références
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
- Lê triều ngọc phả
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1962), Đại Nam thực lục tiền biên, Nxb Sử học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Trung
黎維禕 (1745–1772)
身世與經歷
皇太子黎維為皇帝黎顯宗之長子，生於1745年（景興六年）於昇龍京城。其所處時代，後黎皇帝已無實權，國政盡歸鄭氏掌控。黎王實際上「拱手不問政事」，朝政皆由鄭主決定。其時府主為明都王鄭瑊（Trinh Doanh）。
黎顯宗能即帝位，亦賴鄭瑊迫使黎懿宗讓位，因此皇帝更加消極，毫無奪回兵權之志。
1764年，黎顯宗立長子黎維為皇太子。《欽定越史通鑑綱目》記載：
「春正月，立子維為皇太子。維性聰明勤學，鄭瑊甚加敬重，遂立為太子。」
由此可見鄭瑊對太子黎維頗為優禮，並將長女仙容郡主（Tien Dung Quan Chua）下嫁太子。《綱目》又載：
「太子幼而聰敏，通經史，待士大夫甚恭，百姓皆愛其容止。鄭瑊重其才，故以長女仙容郡主妻之。」
黎鄭兩家通婚，自清都王鄭梉（Trinh Trang）時已始，其女玉竹郡主嫁於黎神宗。此次聯姻既鞏固兩家關係，亦顯示鄭瑊有意使黎維繼位。
與鄭森之矛盾
《欽定越史通鑑綱目》記太子黎維與鄭森（Trinh Sam）之爭端云：
「太子久憤黎氏失權，懷復權之志。鄭森長成為世子，忌太子之地位與才能。
一日，太子與森在府中得鄭主賜飯，命同坐一席。鄭瑊夫人阮氏止之曰：『世子與太子，君臣之分，豈可同席？宜分坐兩席。』
森變色而退，告人曰：『我與黎維，必一死一生，不可並立。』」
被廢
鄭森即位後，與宦官黃五福、范輝鼎密謀廢太子。苦無罪證，遂捏造太子與鄭瑊府中侍妾通姦之事，上奏請捕。事發於景興三十年（1769）三月。
此前宮後三山井曾出雷鳴之聲，太子以為不祥，奏告皇帝，黎顯宗亦屢祈禱以避災。太子聞被誣告，遂入皇帝寢宮避難。
范輝鼎入東宮不見太子，遂直入殿庭奏稱太子藏於帝所，請捕之。黎顯宗抱太子不放，輝鼎跪於庭中候命。太子知難逃，哭拜皇帝後束手就縛。
至府中，輝鼎逼其脫冠認罪。太子毅然拒絕曰：
「爾等習以廢立、乃至弒君為常，吾有何罪？此事必為史冊所書。」
鄭森偽托皇命，廢太子為庶人，下獄禁錮。
是年八月，鄭森立黎顯宗第五子黎維謹（Le Duy Can）為太子。因維謹時常出入府中，侍奉花容太妃甚謹，太妃悅之，森亦安然立為太子。
辛卯年十二月，鄭森遂殺黎維。此前欲殺之而無藉口，後黃五福、范輝鼎誘人誣告陳仲林、阮有琦及太子客從武伯相、梁簡等謀兵劫獄。
武伯相被捕受嚴刑，其供詞牽連阮麗。阮麗曰：
「太子乃國之儲君，今無罪受辱囚禁，若劫之以救，乃義舉也。然此事我實不知。
若受拷逼而虛服其罪，非勇亦非義。
況太子在獄，妻子皆不得見，我焉能與之謀議？如今唯死耳！」
阮麗被拷至皮肉盡裂，仍不改口。范輝鼎遂偽造供狀。鄭森命范輝鼎絞殺太子，並殺阮麗、武伯相諸人。
太子黎維遇害後，其子黎維謙、黎維儲、黎維治皆被囚於提領獄。
追尊
黎愍帝即位後，追尊其父黎維為祐宗皇帝，其母阮氏為皇太后。
嗣德帝之評語
嗣德帝於《欽定越史通鑑綱目》中評曰：
「一事極其淒慘，痛徹千古。讀史至此，使人鼻酸！ 此事與破牆擒復侯者，同屬悲痛。
更可恨者，當時卿相滿朝，而無一人敢言，獨阮麗以牽連而死節。 連鄭森之母阮氏亦不發一言救之，其心可知。 寧不當日勿分席位，尤為可恨。 較之武氏，阮氏遜之甚矣。」
參考資料
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
- Lê triều ngọc phả
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1962), Đại Nam thực lục tiền biên, Nxb Sử học.
