Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Thánh Chúa có tên chữ là Thánh Chúa tự và cũng là tên thường gọi trong dân gian, phản ánh vị thế tâm linh quan trọng của ngôi chùa đối với cộng đồng cư dân địa phương. Theo địa giới hành chính hiện nay, chùa nằm trong khuôn viên trường Đại học Sư phạm Hà Nội I, tọa lạc trên địa bàn phường Dịch Vọng Hậu, quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội. Trước đây, ngôi chùa thuộc địa phận phường Quan Hoa, điều này cho thấy sự biến đổi ranh giới hành chính qua các thời kỳ, đồng thời khẳng định vị trí lâu đời và gắn bó bền chặt của chùa với vùng đất cổ Dịch Vọng xưa, nơi từng là cửa ngõ phía Tây kinh thành Thăng Long.
Lịch sử và nhân vật
Ngôi chùa không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng mà còn là chứng nhân cho nhiều biến cố lịch sử trọng đại, đặc biệt là gắn với các triều đại nhà Lý và nhà Hậu Lê.
Sách Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ nhà Lý, phần Thánh Tông hoàng đế chép:
“Quý Mão, Chương Thánh Gia Khánh năm thứ 5 (1063) (Tống Gia Hựu năm thứ 8). Vua tuổi lớn, 40 tuổi chưa có con trai, sai chi hậu nội nhân là Nguyễn Bông làm lễ cầu tự ở chùa Thánh Chúa, đến sau Ỷ Lan phu nhân có mang, sinh Thái Tử Càn Đức, tức là Nhân Tôn. (Tục truyền rằng vua cúng khấu cầu tự chưa thấy hiệu nghiệm, mới đi khắp các chùa quán. Xe vua đi đến đâu, con trai, con gái đổ xô đến đấy xem không ngớt, duy chỉ một người con gái hái dâu cứ đứng tựa vào bụi cỏ lan. Vua trông thấy, cho đưa vào cung, được vua yêu, phong làm Ỷ Lan phu nhân. Vua muốn có con trai, sai Bông đem hương cầu đảo ở chùa Thánh Chúa. Nhà sư dạy cho Bông cái thuật đầu thai thác hóa. Bông nghe theo. Việc phát giác, đem Bông chém ở trước cửa chùa. Người sau gọi chỗ ấy là Đồng Bông. Chùa ở xã Dịch Vọng, huyện Từ Liêm. Đồng Bông ở phía Tây trước cửa chùa, nay hãy còn).”
Truyện thơ Lý triều đệ tam Hoàng thái hậu cổ lục thần tích quốc ngữ diễn ca văn kể chi tiết hơn về sự việc này: Khi Ỷ Lan đã vào cung, vua sai Thái giám Nguyễn Bông đi cầu tự. Ông này bèn đến chùa Thánh Chúa gặp nhà sư Đại Điên. Nhà sư bày kế cho Nguyễn Bông đầu thai để kiếp sau được làm hoàng đế. Trở về cung, Nguyễn Bông rình trộm Ỷ Lan tắm, bị các cung nữ bắt gặp. Vua đem Bông ra xử tội chém. Sau đó, Ỷ Lan có thai, đủ tháng sinh được con trai là Lý Càn Đức. Nhà vua mừng rỡ phong Ỷ Lan làm Thần phi. Ít năm sau (1068), lại sinh thêm một người con trai nữa phong tước Sùng Hiền hầu… Tương truyền, Thánh Chúa tự là một trong số 100 chùa chiền được Ỷ Lan thái phi tu sửa, nơi đây nguyên phi và các vị vua nhà Lý thường lui tới để nghiên cứu Phật pháp.
Vào thời nhà Lê Sơ, chùa Thánh Chúa gắn bó với tuổi thơ của vua Lê Thánh Tông, một vị minh quân, một nhà văn hóa lớn trong lịch sử của dân tộc. Sách Đại Việt sử ký toàn thư chép truyền thuyết linh dị về sự ra đời của Thánh Tông hoàng đế:
“Mẹ là Quang Thục hoàng thái hậu Ngô thị, người làng Động Bàng, huyện Yên Định, Phủ Thanh Hóa. Lúc đầu thái hậu còn làm Tiệp dư, đi cầu tự, chiêm bao thấy đến chỗ Thượng đế. Thượng đế sai một tiên đồng xuống làm con của thái hậu. Tiên đồng ngần ngừ không chịu đi, Thượng đế giận, lấy cái hốt ngọc đánh vào trán chảy máu ra. Sau tỉnh dậy thì sinh ra vua, ở trán có vết như thấy khi chiêm bao, mãi đến khi chết vết ấy vẫn còn. Năm Nhâm Tuất Đại Bảo thứ 3, tháng 7, ngày 20 sinh ra vua. Vua sinh ra, tư trời rạng rỡ, thần sắc anh dị, tuấn tú, sáng suốt, chững chạc, thực là bậc thông minh đáng làm vua, bậc trí dũng giữ nước…”
Chùa Thánh chúa cũng từng là nơi lánh nạn của mẹ con vua Lê Thánh Tông, khi Lê Nghi Dân mưu phản hại chết Thái hậu Nguyễn Thị Anh và vua Lê Nhân Tông. Chùa Thánh Chúa vừa là nơi cầu tự sinh ra vua Lý Nhân Tông, vừa là nơi lánh nạn của vua Lê Thánh Tông nên trong dân gian vẫn truyền lại câu ca dao:
“Nghìn năm nay có mấy chùa
Như chùa Thánh Chúa, hai vua tôn thờ”
Chùa đóng vai trò đặc biệt trong phong trào yêu nước thời cận đại và hiện đại, trong thời kỳ thực dân Pháp mới chiếm đóng Hà Nội, nơi đây từng là địa điểm tập kết của nghĩa quân, nơi bàn bạc và triển khai kế hoạch phục kích giết viên quan năm Pháp vào ngày 19 tháng 5 năm 1883. Tiếp nối truyền thống yêu nước, trong suốt chín năm kháng chiến chống Pháp (1945 – 1954), chùa Thánh Chúa trở thành một cơ sở cách mạng quan trọng: là địa điểm tập kết của các đội du kích, là trạm giao liên, và đặc biệt là nơi đặt trụ sở của Quận ủy Trấn Tây. Với vị trí chiến lược giữa vùng tạm chiếm và vùng tự do, chùa còn đóng vai trò là điểm liên lạc bí mật giữa Quận ủy và Thành ủy Hà Nội, góp phần đảm bảo thông tin, chỉ đạo kháng chiến được thông suốt trong những năm tháng cam go của cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc.
Chùa Thánh Chúa từng được chỉnh trang và nâng cấp nhiều lần. Riêng trong vòng trăm năm gần đây đã có các đợt tu bổ lớn vào năm 1934, sửa chữa tam quan năm 1992, xây mới điện thờ Thái hậu Ỷ Lan năm 2009 và trùng tu tòa tam bảo năm 2014.
Kiến trúc cảnh quan
Chùa Thánh Chúa sở hữu quy mô bề thế, hội tụ nhiều hạng mục công trình đa dạng, thể hiện rõ nét đặc trưng của kiến trúc truyền thống đền chùa Việt Nam cùng sự giao thoa văn hóa của hai làng xã Dịch Vọng Hậu và Mai Dịch. Các hạng mục công trình như Tam Quan, Gác Chuông, Tam Bảo, Tả – Hữu vu, Điện thờ Nguyên phi Ỷ Lan, cùng Nhà Tổ thờ các vị sư Tổ chùa và các Nhà Tổ của dân làng Dịch Vọng Hậu, Mai Dịch. Chùa Thánh Chúa quay hướng Tây Nam – hướng phong thủy phổ biến trong kiến trúc chùa cổ người Việt, thể hiện sự hài hòa với thiên nhiên và quan niệm âm dương, ngũ hành truyền thống.
Tam Quan được xây dựng theo lối kiến trúc truyền thống, bằng chất liệu gạch, tạo hình vững chãi và bề thế. Công trình gồm hai tầng, tầng dưới mở ba lối cửa, tượng trưng cho ba cửa ngõ đưa con người vào cõi Phật – Tam giới: Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới. Tầng trên thiết kế ba cửa tò vò, đặt một quả chuông đồng lớn, vừa mang chức năng tín hiệu, vừa tạo điểm nhấn thiêng liêng cho không gian Phật môn. Hai bên gác chuông có đắp đôi câu đối chữ Hán:
“Dịch dịch luân đề thiên lý lộ
Dương dương chung khánh nhất tầng lâu”
Dịch:
“Vất vả xe lăn ngàn dặm lối
Nhợt nhòa chuông khánh một tầng lầu”
Tam Bảo chùa được xây dựng theo kết cấu chữ “Đinh” truyền thống, tạo nên sự trang nghiêm vững chắc và cân đối trong bố cục tổng thể. Tiền Đường gồm 7 gian, được đặt trên nền cao hơn mặt sân khoảng 60cm, mang kiểu tường hồi bít đốc đặc trưng. Mái lợp bằng ngói ta truyền thống, phần bờ nóc được tạo hình kiểu “bờ đinh”, một chi tiết thẩm mỹ và kỹ thuật phổ biến trong kiến trúc chùa đình cổ Việt Nam. Hệ thống vì kèo đỡ mái theo kiểu “giá chiêng, chồng rường” tinh xảo, cho phép mái nhà tạo dáng cong mềm mại, nhưng vẫn vững chãi và chịu lực tốt.
Tại tiền đường có treo đôi câu đối cũng chữ Hán:
“Lý triều ngự giá quang lâm tích niên bút lục
Bắc quốc tượng công kiến trúc kim nhật trùng tu”
Dịch:
“Xe vua Lý đến chơi, xưa còn ghi tích
Thợ phương Bắc sang xây, nay được trùng tu”
Tiếp nối phía sau là Thượng Điện, được xây cao hơn Tiền Đường 70cm với 4 gian chạy dọc về phía sau. Một đầu Thượng Điện ăn mộng tinh tế vào gian giữa của Tiền Đường tạo sự liên kết kiến trúc hài hòa và vững chãi. Tường hồi cũng xây bít đốc, mái lợp ngói ta, và hệ vì kèo kết hợp kiểu “giá chiêng, chồng rường con nhị”, một biến thể phức tạp và tinh tế hơn, thể hiện sự phát triển kỹ thuật xây dựng qua các thời kỳ.
Điều đặc biệt là Thượng Điện được xây dựng gần như vuông vức, đặt trên nền cao, dấu ấn kiến trúc cổ, gợi nhớ đến các ngôi chùa từ thời Lý kéo dài đến thế kỷ XVI – XVII. Đây là một minh chứng sinh động cho sự bền vững của kiến trúc truyền thống trong các công trình tôn giáo Việt Nam.
Điện thờ Nguyên phi Ỷ Lan nằm ở vị trí bên trái phía trước Tiền Đường, gồm ba gian với kiểu kiến trúc tường hồi bít đốc và mái ngói ta truyền thống. Điện được trang trí tinh xảo với tay ngai và hệ mái có độ dốc hài hòa, tạo sự uy nghiêm nhưng vẫn giữ được sự thân thiện, gần gũi. Điện thờ có tượng bà Thái hậu và hai nữ thị nội thể hiện sự tôn kính, khẳng định vai trò quan trọng của bà trong lịch sử triều đại và sự gắn bó với ngôi chùa.
Hiện vật
Chùa Thánh Chúa hiện còn lưu giữ được nhiều di vật quý giá có giá trị đặc biệt về lịch sử, mỹ thuật và tôn giáo, phản ánh chiều sâu văn hóa của một trung tâm Phật giáo có từ thời Lý.
- Chuông đồng của chùa được đúc vào năm Mậu Tý, niên hiệu Minh Mạng thứ 9 (1828). Theo nội dung bài minh khắc trên thân chuông do Nguyễn Huy Trạc soạn, thì:
“… Chùa xưa có chuông nhưng xẩy cơn binh hỏa bất kỳ bị mất nên nhà chùa khuyến góp công của nhân dân và khách thập phương…”
Ghi nhận thời điểm chế tác chuông mà còn cho thấy sự gắn kết mật thiết giữa nhà chùa và cộng đồng tín đồ, thể hiện tinh thần hộ pháp của nhân dân trong việc gìn giữ và khôi phục các giá trị Phật giáo truyền thống.
- Một di vật quý khác là khánh đồng có hình dáng cánh dơi – biểu tượng cát tường trong văn hóa truyền thống Á Đông. Khánh nặng 125kg, được chế tác vào năm Thiệu Trị thứ 5 (1845). Trên khánh có khắc bài minh ghi rõ niên đại và danh tính những người đã phát tâm công đức, thể hiện truyền thống báo ân báo Phật, cũng như là tư liệu quan trọng trong nghiên cứu xã hội Phật giáo thời Nguyễn.
- Chùa còn lưu giữ một hệ thống tượng Phật và Bồ tát cổ phong phú, với tổng số 77 pho tượng, bao gồm cả tượng gỗ và tượng đất nung. Nhiều pho trong số đó được xác định có niên đại thế kỷ XVII, mang phong cách điêu khắc đặc trưng thời Lê – Mạc, thể hiện qua thần thái từ bi, bố cục đăng đối và kỹ thuật tạc tượng điêu luyện. Đây là kho tàng nghệ thuật quý giá, góp phần phản ánh dòng chảy mỹ thuật Phật giáo Việt Nam trong các thời kỳ lịch sử.
Ngoài ra, chùa còn giữ được một tấm bia đá, hiện đặt tại sân chùa, ghi chép công đức tu bổ qua nhiều thời kỳ, là nguồn tư liệu quý giá phục vụ cho việc nghiên cứu lịch sử chùa và quá trình phát triển của Phật giáo ở vùng đất Dịch Vọng – Mai Dịch xưa.
Sự kiện và lễ hội
Không chỉ là điểm đến tâm linh của Phật tử và du khách vào các dịp lễ Tết, ngày Rằm, mùng Một âm lịch, chùa Thánh Chúa còn là không gian tĩnh tại, thanh lọc tâm hồn giữa lòng đô thị hiện đại. Nằm trong khuôn viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, ngôi chùa trở thành điểm tựa tinh thần gần gũi đối với đông đảo sinh viên, giảng viên và người dân khu vực, nhất là trong những khoảnh khắc cần tìm lại sự an yên sau nhịp sống hối hả nơi Thủ đô.
Hội chùa Thánh Chúa được tổ chức hằng năm từ ngày 24 đến 26 tháng Giêng âm lịch, là một trong những lễ hội truyền thống đặc sắc còn được duy trì đều đặn ở Hà Nội. Trong dịp này, không khí lễ hội lan tỏa với nhiều hoạt động văn hóa dân gian và nghi thức tín ngưỡng mang đậm màu sắc Phật giáo: các vở chèo tích Phật như “Đưa thuyền về Tây Trúc”, múa hoa sen, múa chim phượng, cùng những trò chơi dân gian như bịt mắt đập niêu, thi đấu cờ bỏi, kéo co,… tạo nên không gian hội vui tươi, ấm áp và gắn kết cộng đồng.
Không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, hội chùa còn góp phần giáo dục truyền thống, giữ gìn bản sắc văn hóa địa phương và làm sống lại những giá trị tinh thần trong đời sống hiện đại. Chùa Thánh Chúa cùng với lễ hội truyền thống của mình được ghi nhận là một nét đẹp đặc sắc trong kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của Thủ đô ngàn năm văn hiến, góp phần làm phong phú thêm bản đồ văn hóa tâm linh Việt Nam.
Xếp hạng
Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật, chùa Thánh Chúa đã được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là Di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp Quốc gia theo Quyết định ban hành ngày 21 tháng 1 năm 1989. Việc xếp hạng này khẳng định vai trò quan trọng của ngôi chùa trong hệ thống di sản văn hóa dân tộc, đồng thời đặt cơ sở pháp lý cho công tác bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích trong đời sống đương đại.
Tài liệu tham khảo
- Chu Minh Khôi, “Chùa Thánh Chúa gắn bó với hai vua”, Giác ngộ online, đăng ngày 18/09/2014.
- Chùa Thánh Chúa, Di tích lịch sử – văn hóa Hà Nội. (Không rõ tác giả, không rõ năm xuất bản).
- Lưu Minh Trị (2011), Hà Nội Danh thắng và Di tích, Tập 2, Nxb Hà Nội.
- Lương Đình Khoa, “Cổ tự giữa khuôn viên giảng đường”, Báo Nhịp sống Hà Nội, đăng ngày 03/04/2020.
- Lương Đình Khoa, “Chùa Thánh Chúa – “đài sen” giữa lòng trường Sư phạm”, phatgiao.org.vn
- Sơn Dương, Chùa Thánh Chúa (quận Cầu Giấy), Tạp chí Người Hà Nội online, đăng ngày 13/09/2023.
- Thái Dũng, “Độc đáo chùa Thánh Chúa – Cầu Giấy, Hà Nội”, Báo Phụ nữ Thủ đô, đăng ngày 16/12/2022.
_________________________________________________
Các ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Tiếng Trung (Chinese)
位于河内市七亥区Dịch Vọng的Thánh Chúa寺庙坐落在河内国家教育大学I的校园内，位于河内 – Sơn Tây道路上，距市中心西约7公里。
历史：
Thánh Chúa寺庙的历史可以追溯到早期的黎朝（11世纪）。在15世纪，黎朝Lê后期，据《大越史记全书》记载，黎圣宗在寺庙祈求获得男嗣。寺庙的主持，大仙（Đại Điên），传授给阮奉未来国王的法术。然而，奉被发现并在寺庙入口处被杀。这个地区后来被称为Đồng Bông，大仙被屠杀。阮妃Ỷ Lan感到懊悔，派遣她的侍女回她位于Sủi村的家乡，间接为阮奉洗刷罪名。
现代寺庙建于1934年，历经1945年的重建，并由1940年以来一直由主持尼姑Thích Đàm Văn多次翻新。寺庙的大门于1992年重建。2009年，新建了一座供奉阮妃Ỷ Lan的殿堂，2014年对主殿进行了翻新。寺庙位于河内国家大学校园内。
建筑：
Chùa Thánh Chúa经历了多次翻新，1934年有显着的修复，1992年主殿重建，2009年建造了一座供奉阮妃Ỷ Lan的殿堂，2014年主殿进行了重大翻新。当前的建筑风格主要反映了阮朝的艺术影响。
在河内国家教育大学和寺庙之间，有一堵分隔墙和一个礼仪门。门外是一个按多层次风格建造的宏伟的三个门的入口。楼上有雕刻图案的门，里面悬挂着一对钟。穿过入口，游客进入一个宽敞的庭院，那里有碑文和两棵高大的古树。该寺庙于1989年1月21日被文化和信息部认定为建筑和艺术遗址。
Tiếng Pháp (French)
La pagode Thánh Chúa, située à Dịch Vọng, dans le district de Cầu Giấy à Hanoï, est implantée dans l’enceinte de l’Université Nationale de l’Éducation de Hanoï I, sur la route Hanoï – Sơn Tây, à environ 7 km à l’ouest du centre-ville.
Histoire :
L’histoire de la pagode Thánh Chúa remonte à la première dynastie Lý (XIe siècle). Au XVe siècle, sous le règne des Hậu Lê, le Đại Việt Sử Ký Toàn Thư enregistre l’histoire du roi Lý Thánh Tông cherchant des bénédictions à la pagode pour avoir un héritier mâle. L’abbé de la pagode, Đại Điên, possédait des pouvoirs surnaturels et guidait Nguyen Bông dans les rituels pour le futur roi. Cependant, Bông a été découvert et tué à l’entrée de la pagode. La région est devenue plus tard connue sous le nom de Đồng Bông, et Đại Điên a été tué par Từ Đạo Hạnh. La reine Ỷ Lan, ressentant du remords, a envoyé sa servante dans son village à Sủi pour innocenter Nguyen Bông de manière indirecte.
La pagode actuelle a été construite en 1934, a subi une restauration majeure en 1945 et a été rénovée plusieurs fois depuis 1940 par la nonne en chef Thích Đàm Văn. La porte de la pagode a été reconstruite en 1992. En 2009, une nouvelle salle dédiée à la reine Ỷ Lan a été construite, et la salle principale a été restaurée en 2014. La pagode est située dans l’enceinte de l’Université Nationale de Hanoï.
Architecture :
La pagode Thánh Chúa a subi plusieurs rénovations, avec des restaurations importantes en 1934, la reconstruction de la salle principale en 1992, la construction d’une salle dédiée à la reine Ỷ Lan en 2009, et une rénovation majeure de la salle principale en 2014. Le style architectural actuel reflète principalement les influences de la dynastie Nguyen.
Entre l’Université Nationale de l’Éducation et la pagode, il y a un mur de séparation et une porte cérémonielle. Au-delà de la porte se trouve une grande entrée à trois portes construite selon un style à plusieurs niveaux. À l’étage, il y a des portes avec des motifs sculptés, et à l’intérieur, pend une paire de cloches. En passant par l’entrée, les visiteurs entrent dans une cour spacieuse avec des stèles et deux arbres anciens imposants. La pagode a été reconnue comme un vestige architectural et artistique par le ministère de la Culture et de l’Information le 21 janvier 1989.
