Đền Ghềnh (Long Biên, Hà Nội)

Đền Ghềnh (Long Biên, Hà Nội)
Đền Ghềnh (Long Biên, Hà Nội)
Thông tin
Địa chỉ: Ngõ 22 Phú Viên, Bồ Đề
Long Biên
Hà Nội
Giới thiệu

Nằm trong con ngõ nhỏ ngay cạnh sông Hồng, Đền Ghềnh là ngôi đền thiêng đang thờ Công Chúa Ngọc Hân – một trong những vị công chúa nổi tiếng nhất lịch sử Việt Nam thế kỷ XVIII. Ngôi đền được biết đến như một điểm cúng lễ cầu an, cầu tài lộc nổi tiếng không chỉ đối với người dân Hà Nội mà còn đối với đệ tử tứ phương.

Tên gọi


Đền Ghềnh có tên chữ là “Thiên Quang linh từ”, ở ngay mép sông Hồng, gần cầu Chương Dương, trước thuộc thôn Ái Mộ, xã Bồ Đề, huyện Gia Lâm, nay thuộc tổ 2, phường Bồ Đề, quận Long Biên, Hà Nội. Ái Mộ – Bồ Đề là một địa danh có nhiều di tích lịch sử, văn hóa. Nơi đây từng là đại bản doanh của Lê Lợi và Nguyễn Trãi trong cuộc kháng chiến chống quân Minh.

Đền Ghềnh là cách gọi thân quen của nhân dân địa phương, vì nơi đây xưa kia nước sông chảy xiết, cuộn ghềnh. Nước dữ đã làm thuyền qua lại trên sông hay lật và bị cuốn trôi. Nhưng rất lạ, miếu nhỏ thờ Thủy thần lại được gọi là Thiên Tiên Cổ điện, tức miếu thờ Tiên (trên trời). Phải chăng nơi đây đất lành nên Thiên – Thủy giao hòa? Do vị trí gần mép sông nên miếu bị sạt lở và được xây dựng lại nhưng miếu trở thành đền như ngày hôm nay là do việc xây dựng lại gắn với truyền thuyết ba bộ hài cốt của mẹ con Ngọc Hân công chúa – Bắc cung Hoàng hậu của vua Quang Trung thời Tây Sơn.

Lược sử hình thành


Năm 1804, thân mẫu Nguyễn Thị Huyền đã lặn lội vào tận Phú Xuân, tìm cách đưa hài cốt Ngọc Hân và hai cháu ngoại về an táng ở quê bà – làng Nành, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh (nay thuộc Ninh Hiệp, Gia Lâm, Hà Nội)  tại bãi Cây Ðại đầu làng rồi lập miếu thờ.

Ðến đời Thiệu Trị, vua coi việc lập miếu thờ vợ Quang Trung  là một trọng tội nên đã lệnh cho quan quân địa phương khai quật mộ mẹ con Ngọc Hân đổ hài cốt xuống sông. Vì sông Nguyệt Ðức gần làng, họ phải đem hài cốt mẹ con Ngọc Hân đổ xuống sông Hồng, cách xa làng Nành. Ðó là quãng sông thuộc địa phận làng Ái Mộ.

Thương xót Bắc cung Hoàng hậu tài hoa bạc mệnh, nhân dân Ái Mộ lập miếu thờ bà chính nơi bờ sông vớt được hài cốt. Dòng sông bên lở, bên bồi; ít lâu sau, ngôi miếu nhỏ cũng bị lũ cuốn trôi.

Theo tộc phả của dòng họ Đặng Đình ở làng Ái Mộ thì đền Ghềnh được bà Đặng Thị Bản bỏ tiền và công đi quyên góp để xây dựng. Lý do bà Bản làm việc này là vì bà bị ốm và được báo mộng về việc xây đền. Đền được xây dựng vào năm 1858 trên một khuôn viên rộng chừng 3 mẫu Bắc bộ. Trong khuôn viên có gò núi Kim Quy, cây tốt um tùm, các loại chim hội về làm tổ, có khe nước róc rách. Thật là một địa linh: tụ sơn, lưu thủy. Ðể bảo vệ đền, không cho quan quân nhà Nguyễn đập phá, nhân dân dùng hình thức “thờ các chư vị“, nhưng thực ra là thờ Ngọc Hân.

Mẫu Liễu Hạnh, con gái Ngọc HoàngMẫu Thượng ngàn, con gái thần núi Tản Viên cũng được rước về phối thờ. Năm 1872, đền lại bị giặc Pháp đốt sạch trong cơn binh lửa đánh Thành Hà Nội. Dốc lòng với việc tín nghĩa, cụ Ðặng Thị Bản lại đi quyên góp xây lại đền. Sau đó, đền được xây lại khang trang hơn trước gồm bảy tòa lợp ngói và hai miếu thờ bà chúa Bé.

Sau khi xây dựng xong, bà là người trông coi và trở thành Tổ của đền. Những người kế tục bà đều là con cháu dòng họ Đặng Đình, nhưng phải là người có căn duyên.

Kiến trúc


Đền Ghềnh trải qua nhiều lần bị tác động ngoại cảnh hủy hoại nên được tu sửa nhiều lần. Do đó những nét kiến trúc cổ của đền gần như không còn. Tuy nhiên những hạng mục chính của đền vẫn được đảm bảo như điện mẫu, điện sơn trang, nhà tổ, nhà khách, khu vực phụ trợ. 

Cổng vào đền được xây theo lối cổng tam quan với cửa đỏ nổi bật. Tiến vào trong, tại sân đền có ban thờ ông Hồ (Quan Thanh Tra) quay thẳng vào chính điện. Tại chính điện, phía trong cùng là cung cấm được sơn son thiếc vàng lộng lẫy thờ công chúa Ngọc Hân hay chính là Mẫu Thoải. Hai bên phía ngoài cung cấp có đặt ban thờ Tứ Vị Thánh Chầu cùng Công Đồng các quan, Ngũ vị Tôn Ông, các vị Tứ Phủ Thánh Cậu.

Di vật


Giá trị của đền Ghềnh còn được thể hiện ở những di vật. Trước hết, phải kể đến quả chuông được đúc vào thời Tự Đức (1876). Rất tiếc, bài minh trên chuông đã mờ nên không thể đọc được nội dung. Hai cỗ kiệu: 1 kiệu Long Đình và 1 kiệu Mẫu. Đây là những cỗ kiệu lớn được trang trí bằng nghệ thuật chạm trổ rất đẹp. Nhưng đặc biệt hơn cả là những giá trị phi vật thể nằm ở các bức đại tự, cuốn thư và hoành phi, câu đối. Nội dung của những chữ được thể hiện trên các di vật này đều tập trung vào ca ngợi cảnh đẹp, đất thiêng, công trạng, đức độ của các vị Thần được thờ, nơi ngôi đền tọa lạc. Các bức đại tự khẳng định giá trị của đền như: “Đức dày của đất” (Khôn đức hậu), “Mây lành chở che” (Từ vân ấm), “Vua trong nữ giới” (Nữ trưng vương), “Điện cổ Thần Tiên” (Thiên Tiên cổ điện), “Bà mẹ của sông nước” (Thủy Tiên Thánh Mẫu)

Đặc trưng


Hệ thống điện Thần trong đền Ghềnh có nét khác biệt so với điện Thần tứ phủ thông thường:

Trong cung cấp chỉ có tượng công chúa Ngọc Hân được coi là Mẫu Thoải mà không có Mẫu Thiên, Mẫu Địa (Thượng Ngàn).

Hai bên phía ngoài Hậu CungTứ vị Thánh Chầu, cách bài trí này ít gặp ở các điện Thần Tứ phủ khác như Phủ Tây Hồ, phủ Giầy, đền Mẫu Tuyên Quang, Lạng Sơn

Thông thường tượng các quan Hoàng Khâm Trực điện Thần Mẫu (quan Hoàng Bơ, Hoàng Bảy, Hoàng Mười) được đặt tại Công đồng các quan, ngay phía trước 5 vị Tôn Ông. Nhưng ở đây, các vị này lại được đặt ơ hai bên quay vào chính điện. Đây lại là một điểm khác nữa.

Sự khác biệt thứ tư là Tứ phủ Thánh Cậu được đặt ở hai bên trước cửa lẩu Sơn Trang. Rất ít khi thấy nơi nào thờ Tứ phủ Thánh Cậu trong  chính điện mà chỉ có lầu Cô, lầu Cậu ở phía trước đền.

Hai Lầu Cô ở đền Ghềnh đặt trước phủ Chúa Sơn Trang là sự khác biệt thứ năm.

Điểm khác biệt thứ sáu là trước cửa đền, ngoài sân có ban thờ ông Hồ (trong đạo Mẫu gọi là Quan thanh tra) quay thẳng vào chính điện. Cách bài trí này không có ở các đền Mẫu khác. Chưa thể hiện rõ căn nguyên sự khác biệt, nhưng sự khác biệt này làm nên nét độc đáo của đền Ghềnh.

Tham khảo


  1. Báo Nhân Dân: https://nhandan.vn/du-lich/Ng%C3%B4i-%C4%91%E1%BB%81n-thi%C3%AAng-th%E1%BB%9D-c%C3%B4ng-ch%C3%BAa-Ng%E1%BB%8Dc-H%C3%A2n-508428
  2. Di tích lịch sử – Văn hóa Hà Nội: http://ditichlichsu-vanhoahanoi.com/2017/10/03/den-ghenh/
  3. Oản Cô Tâm: https://oancotam.com/den-ghenh/
5/5 (1 Review)
Hình ảnh
Video
Thờ tự
Nhân vật
Nội dung đang được cập nhật.
Lễ hội & Sự kiện

Chia sẻ

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *