Lăng vua Trần Dụ Tông (Phụ Sơn Lăng)

Tên gọi và vị trí địa lý

Phụ Sơn lăng, còn được gọi là Phụ lăng hay Phụ Xứ lăng, là khu lăng mộ của vua Trần Dụ Tông (1336 – 1369), vị hoàng đế thứ bảy của triều Trần. Lăng được xây dựng trên một khu đất rộng tại khu vực Đống Tròn, thuộc Xóm Mới, thôn Bãi Dài, xã An Sinh. Phụ Sơn lăng nằm cách Ngải Sơn lăng – khu lăng mộ của vua Trần Hiến Tông khoảng 1 km về phía Tây.

Lịch sử và nhân vật

Phụ Sơn lăng là nơi an táng vua Trần Dụ Tông, vị hoàng đế thứ bảy của triều Trần. Vua Trần Dụ Tông sinh năm Bính Tý (1336), tên húy là Trần Hạo, con thứ mười của vua Trần Minh Tông. Năm 1341, sau khi vua Trần Hiến Tông băng hà, Trần Hạo được triều đình lựa chọn đưa lên nối ngôi khi mới sáu tuổi. Ông trị vì trong vòng 28 năm và mất khi mới 34 tuổi.

Theo sử sách, Trần Dụ Tông là người có tư chất thông minh, lanh lợi, học vấn uyên thâm, sớm bộc lộ năng lực trong việc chấn chỉnh văn trị, củng cố võ bị; các vùng biên viễn thời kỳ đầu triều đại ông trị vì tương đối yên ổn, các sắc dân xa gần đều thần phục. Chính sự trong những năm đầu được đánh giá là khá ổn định. Tuy nhiên, từ niên hiệu Đại Trị (1358) trở về sau, nhà vua dần sa vào hưởng lạc, hoang dâm vô độ, buông lỏng việc triều chính. Gian thần nhân đó kết bè kết đảng, thao túng quyền lực, khiến kỷ cương triều đình rối loạn. Trong nước nhiều nơi nổi loạn, bên ngoài quân Chiêm Thành liên tiếp tiến đánh, thậm chí có lần kéo quân tới tận kinh đô Thăng Long. Từ đây, nền tảng chính trị – quân sự của triều Trần bắt đầu suy yếu rõ rệt.

Ngày 25 tháng 5 năm Kỷ Dậu (1369), vua Trần Dụ Tông băng hà, hưởng thọ 34 tuổi. Đến tháng 11 cùng năm, triều đình tiến hành an táng linh cữu của nhà vua tại Phụ lăng, tức Phụ Sơn lăng.

Đại Việt sử ký toàn thư chép:

Mùa hạ, tháng 5, “Ngày 25, vua băng ở chính tẩm, miếu hiệu Dụ Tông. ”¹
….

“Mùa đông, tháng 11, táng [Dụ Tông ] ở Phụ Lăng”.² (xã Yên Sinh, huyện Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh)

Kiến trúc cảnh quan

Dựa trên mô tả và bản vẽ trong sách Trần triều thánh tổ các xứ địa đồ, có thể hình dung kiến trúc cảnh quan lăng Phụ Sơn được tổ chức theo một bố cục chặt chẽ. Toàn bộ khu lăng được thiết kế trên ba cấp nền xếp chồng lên nhau, trong đó cấp nền trong cùng giữ vị trí trung tâm và cao nhất, tạo thành trục thiêng của toàn bộ không gian mai táng. Cấp nền này có quy mô khiêm tốn hơn về mặt diện tích, với chiều dài hai trượng (khoảng 6,6 m) và chiều rộng một trượng năm thước (khoảng 5 m), nhiều khả năng là nơi đặt Chính tẩm của lăng.

Bao quanh cấp nền cao nhất là một khoảng sân trung gian rộng một trượng (khoảng 3,3 m), vừa đóng vai trò kết nối không gian, vừa tạo độ giãn cần thiết trước khi chuyển tiếp sang cấp nền thứ hai. Cấp nền ngoài này có quy mô lớn hơn đáng kể, dài sáu trượng (khoảng 19,8 m) và cao một thước, thể hiện rõ ý đồ mở rộng không gian nghi lễ theo chiều ngang. Ở hai bên tả hữu của khu sân và nền trung tâm còn bố trí hai nền phụ, có hình thức và chức năng tương tự Tả Vu và Hữu Vu trong kiến trúc cung đình, với kích thước mỗi nền rộng một trượng năm thước (5 m) và dài hai trượng năm thước (khoảng 8,25 m). Cách tổ chức này cho thấy tư duy kiến trúc mang tính đăng đối, cân xứng và chịu ảnh hưởng sâu sắc từ mô hình kiến trúc hoàng cung đương thời.

Toàn bộ quần thể được bao bọc bởi một hệ thống tường đá ở vòng ngoài, tạo thành ranh giới rõ rệt giữa không gian thiêng của lăng và cảnh quan xung quanh. Khoảng cách từ cấp nền thứ hai đến tường bao lên tới hai mươi sáu trượng (khoảng 85,8 m), cho thấy quy mô khuôn viên lăng khá rộng và được tính toán kỹ lưỡng. Các bậc thềm trong lăng đều được gia công công phu, với thành bậc chạm khắc hình rồng và sấu, vừa mang giá trị trang trí, vừa thể hiện rõ tính biểu trưng quyền lực vương triều.

Lăng Phụ Sơn trải qua hai cuộc khai quật khảo cổ học diễn ra vào năm 2012 và 2016 đã bổ sung thêm những cơ sở khoa học quan trọng để nhận diện cấu trúc tổng thể của di tích. Từ các dấu tích nền móng và mặt bằng kiến trúc, có thể suy đoán lăng được xây dựng theo mô hình ba cấp nền chồng xếp, tạo dáng dấp như một kim tự tháp thấp, trong đó Chính tẩm nằm ở trung tâm và trên đỉnh cao nhất. Bao quanh Chính tẩm là hệ thống sân và các công trình kiến trúc phụ trợ, được liên kết với nhau một cách liên hoàn, hình thành một không gian khép kín, nhấn mạnh tính trung tâm và tôn nghiêm của tẩm điện.

Đáng chú ý, cấu trúc khu tẩm điện trung tâm của lăng Phụ Sơn có nhiều điểm tương đồng với khu tẩm điện của lăng vua Trần Anh Tông, cho thấy sự kế thừa và ổn định về tư duy kiến trúc lăng tẩm trong nội bộ vương triều Trần. Ngoài ra, việc phát hiện dấu vết tường bao cách Chính tẩm khoảng 112,2 m về phía Nam đã khẳng định sự tồn tại của một hệ thống bao bọc quy mô lớn xung quanh toàn khu lăng. Những dấu tích dòng chảy và các vùng ruộng trũng hiện còn trong khu vực được xác định là tàn dư của hào nước, chạy dọc bên ngoài tường bao, góp phần hoàn chỉnh cấu trúc phòng thủ và phân định không gian.

Với sự hiện diện đồng thời của tường bao, hào nước và khu tẩm điện trung tâm, có thể nhận định rằng lăng Phụ Sơn được kiến tạo theo mô hình mô phỏng một đô thành thu nhỏ, trong đó tẩm điện giữ vai trò như trung tâm quyền lực, còn thành và hào tạo nên lớp bảo vệ bên ngoài. Cách tổ chức không gian này không chỉ phản ánh quan niệm kiến trúc đặc thù của thời Trần mà còn tạo nên một nét khác biệt rõ rệt, mang tính độc đáo của lăng Phụ Sơn so với các lăng tẩm khác của các vua Trần tại khu vực Đông Triều.

Hiện vật

Qua các đợt khảo sát, khai quật khảo cổ học và đối chiếu tư liệu cổ, hệ thống hiện vật phát hiện tại lăng Phụ Sơn phản ánh khá rõ diện mạo vật chất của một lăng tẩm hoàng đế thời Trần, đồng thời cung cấp nhiều cứ liệu quan trọng để nhận diện niên đại, quy mô và tính chất kiến trúc của di tích.

Nổi bật nhất trong nhóm hiện vật là các cấu kiện kiến trúc bằng đá. Tại khu vực các cấp nền và bậc thềm, khảo cổ học đã ghi nhận chân tảng có 24 di vật, bậc thềm có 10 di vật và 26 mảnh cột đá được gia công chắc chắn. Đặc biệt, thành bậc có 7 di vật đều là mảnh vỡ của các thành bậc chạm khắc hình rồng và sấu, với đường nét khỏe, giản lược nhưng giàu tính biểu trưng, phù hợp với phong cách điêu khắc đá thời Trần. Những mảng chạm này không chỉ có giá trị trang trí mà còn là dấu hiệu trực tiếp cho thấy địa vị hoàng gia của chủ nhân lăng, bởi mô típ rồng – sấu thường gắn với không gian cung đình và lăng tẩm bậc đế vương.

Bên cạnh hiện vật đá, hệ thống vật liệu kiến trúc bằng đất nung cũng được phát hiện với số lượng đáng kể. Các loại gạch vuông, gạch chữ nhật, gạch bó nền và ngói lợp xuất lộ trong các hố khai quật cho thấy kỹ thuật sản xuất vật liệu xây dựng thời Trần đã đạt trình độ cao, với kích thước tương đối chuẩn hóa và độ nung tốt. Một số mảnh ngói có trang trí hoa văn đơn giản, mang phong cách quen thuộc của kiến trúc cung điện, tẩm điện thế kỷ XIV.

Ngoài ra, các dấu tích kiến trúc phụ trợ cũng để lại những hiện vật quan trọng như mảnh gốm, sành và đồ dùng sinh hoạt nghi lễ. Tuy phần lớn hiện vật gốm chỉ còn ở dạng mảnh vỡ, song qua chất liệu và kỹ thuật chế tác có thể nhận thấy đây là những sản phẩm phổ biến trong không gian hoàng gia đương thời, được sử dụng trong các nghi lễ tế tự, cúng tiến tại khu tẩm điện. 

Theo sách Trần triều thánh tổ các xứ địa đồ chép lại một tấm bia do triều Nguyễn dựng vào năm Minh Mạng thứ 21 (1840) để đánh dấu vị trí lăng Trần Dụ Tông. Tuy nhiên, hiện nay tấm bia đó đã bị mất phần thân, chỉ còn lại đế bia. 

Tổng thể các hiện vật phát hiện tại lăng Phụ Sơn, từ cấu kiện kiến trúc, vật liệu xây dựng cho đến dấu tích bia đá và đồ dùng nghi lễ, đều cho thấy đây là một quần thể lăng tẩm được đầu tư xây dựng công phu, tuân thủ chặt chẽ quy chuẩn kiến trúc hoàng gia thời Trần. Những hiện vật này không chỉ giúp phục dựng tương đối đầy đủ diện mạo kiến trúc cảnh quan của lăng mà còn là nguồn tư liệu trực tiếp, có giá trị cao trong việc nghiên cứu lịch sử, kiến trúc và tư duy không gian của vương triều Trần ở khu vực Đông Triều.

Xếp hạng

Phụ Sơn lăng là một trong 14 điểm di tích thuộc Khu di tích lịch sử nhà Trần tại Đông Triều được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích Quốc gia đặc biệt (tại Quyết định số 2383/QĐ-TTg ngày 09/12/2013).

Chú thích

1. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sỹ Liên (1993),… Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học xã hội, bản ebook, tr. 259.
2. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sỹ Liên (1993),… Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học xã hội, bản ebook, tr. 260.

Tài liệu tham khảo

1. “Đánh thức” Phụ Sơn lăng – Báo Quảng Ninh điện tử

2. Kỷ yếu hội thảo khoa học: Giá trị Khu di tích Quốc gia Đặc biệt – Khu di tích lịch sử Nhà Trần tại Đông Triều Quảng Ninh.

3.  PHỤ SƠN LĂNG – LĂNG VUA TRẦN DỤ TÔNG –  Cổng TTĐT Ngành Giáo dục và Đào tạo Thành phố Đông Triều – Tỉnh Quảng Ninh.

4. Phụ Sơn lăng | Cổng thông tin thị xã Đông Triều

5.  Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Tập 4, Nxb Thuận Hóa.

6.  Viện sử học (dịch), 1998, Đại Việt sử ký toàn thư, Tập 1, Nxb Khoa học xã hội.

____________________

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Name and Geographical Location

Phu Son Mausoleum, also known as Phu Lang or Phu Xu Mausoleum, is the burial complex of Emperor Tran Du Tong (1336–1369), the seventh emperor of the Tran dynasty. The mausoleum was built on a large tract of land in the Dong Tron area, Xom Moi, Bai Dai hamlet, An Sinh commune. Phu Son Mausoleum is located approximately 1 km west of Ngai Son Mausoleum, the burial site of Emperor Tran Hien Tong.

History and Historical Figure

Phu Son Mausoleum is the burial place of Emperor Tran Du Tong, the seventh ruler of the Tran dynasty. Tran Du Tong was born in the Binh Ty year (1336), with the personal name Tran Hao. He was the tenth son of Emperor Tran Minh Tong. In 1341, after Emperor Tran Hien Tong passed away, Tran Hao was selected by the court to ascend the throne at the age of six. He reigned for 28 years and died at the age of 34.

According to historical records, Tran Du Tong was intelligent, quick-witted, and well educated, showing early ability in strengthening civil administration and consolidating military preparedness. During the early years of his reign, border regions were relatively stable, and various ethnic groups pledged allegiance. State affairs in this initial period were considered fairly orderly. However, from the Dai Tri era (1358) onward, the emperor gradually indulged in pleasure and debauchery, neglecting court affairs. Taking advantage of this, corrupt officials formed factions and usurped power, causing disorder within the court. Uprisings broke out in many parts of the country, while externally, Champa forces launched repeated attacks, at times advancing as far as the capital Thang Long. From this point, the political and military foundations of the Tran dynasty began to weaken markedly.

On the 25th day of the 5th lunar month of the Ky Dau year (1369), Emperor Tran Du Tong passed away at the age of 34. In the 11th lunar month of the same year, the court conducted the burial of the emperor at Phu Lang, that is, Phu Son Mausoleum.

The Dai Viet su ky toan thu records:

“In summer, the 5th month, on the 25th day, the emperor passed away in the main palace chamber; his temple name was Du Tong.”
…
“In winter, the 11th month, Du Tong was buried at Phu Son Mausoleum (Yen Sinh commune, Dong Trieu district, Quang Ninh province).”

The stele text recorded in Tran trieu bi ky states:

“Emperor Du Tong passed away on the 25th day of the 5th month of the Ky Dau year. He was buried at Phu Xu Mausoleum, covering 65 mau. Phu Xu is commonly known as Dong Moi area.”

The Dai Nam nhat thong chi notes:

“Phu Son Mausoleum, the mausoleum of Tran Du Tong, lies at the foot of Yen Sinh Mountain; the main hall and stone dragons still remain.”

Meanwhile, Tran Trieu thanh to cac xu dia do identifies Phu Son Mausoleum as belonging to Doc Trai commune, Me Son canton, Dong Trieu district, Kinh Mon prefecture, in the former Hai Duong province.

In the 21st year of Minh Mang’s reign (1840), Emperor Minh Mang ordered the erection of stelae marking the locations of Tran dynasty mausoleums in the An Sinh area, including Phu Lang. The stele inscription is recorded in Tran Trieu thanh to cac xu dia do:

“On the 6th day of the 9th month of the 21st year of Minh Mang (1840), by imperial order, a stele was erected for the mausoleum of Emperor Du Tong.”

Today, this stele has lost its main body, leaving only the base. Nevertheless, it remains important evidence confirming the location and historical value of Phu Son Mausoleum within the system of Tran royal mountain mausoleums in Dong Trieu.

In June 2012, the Center for Imperial Citadel Research, in coordination with the Management Board of Key Monuments of Quang Ninh Province, conducted a trial excavation at the site. Archaeological results revealed parts of the foundations of the main hall, traces of courtyards, enclosing walls, and various bricks and roof tiles used in the construction of Phu Son Mausoleum. The findings indicate that the mausoleum covered an area of over 3,000 m² and included wooden structures roofed with lotus-petal tiles.

In 2016, the People’s Committee of Dong Trieu town coordinated with relevant units to conduct further archaeological excavations at Phu Son Mausoleum.

On January 21, 2021, the People’s Committee of Dong Trieu town held a groundbreaking ceremony for the restoration and embellishment of Phu Son Mausoleum. Investment in the conservation and restoration of Phu Son Mausoleum has contributed to promoting and enhancing the value of the Tran dynasty’s cultural heritage in Dong Trieu.

Architectural Landscape

Based on descriptions and drawings in Tran trieu thanh to cac xu dia do, the architectural landscape of Phu Son Mausoleum can be envisioned as having a tightly organized layout. The entire complex was designed on three superimposed terrace levels, with the innermost level occupying the central and highest position, forming the sacred axis of the burial space. This level was relatively modest in area, measuring two truong in length (approximately 6.6 m) and one truong five thuoc in width (approximately 5 m), and was likely the location of the main burial hall.

Surrounding the highest terrace was an intermediate courtyard about one truong wide (approximately 3.3 m), serving both as a spatial connector and as a transitional buffer before reaching the second terrace. This outer terrace was significantly larger, measuring six truong in length (approximately 19.8 m) and one thuoc in height, clearly reflecting an intention to expand ceremonial space horizontally. On both the left and right sides of the central courtyard and terrace were two subsidiary platforms, similar in form and function to the Ta Vu and Huu Vu buildings in palace architecture. Each measured one truong five thuoc in width (5 m) and two truong five thuoc in length (approximately 8.25 m). This organization demonstrates an architectural mindset emphasizing symmetry, balance, and strong influence from contemporary imperial palace models.

The entire complex was enclosed by an outer stone wall, clearly demarcating the sacred space of the mausoleum from the surrounding landscape. The distance from the second terrace to the enclosing wall reached as much as twenty-six truong (approximately 85.8 m), indicating that the mausoleum grounds were extensive and carefully planned. The steps within the mausoleum were finely crafted, with risers carved with dragon and crocodile motifs, combining decorative value with strong symbolic representation of royal authority.

The two archaeological excavations conducted in 2012 and 2016 provided important scientific evidence for identifying the overall structure of Phu Son Mausoleum. From the remains of foundations and architectural layouts, it can be inferred that the mausoleum was built according to a three-tiered terrace model, forming the appearance of a low pyramid, with the main hall at the center and highest point. Surrounding the main hall was a system of courtyards and auxiliary structures interconnected to create a closed spatial composition, emphasizing the centrality and sanctity of the burial hall.

Notably, the structure of the central hall complex at Phu Son Mausoleum shows many similarities with that of Emperor Tran Anh Tong’s mausoleum, indicating continuity and stability in the Tran dynasty’s funerary architectural concepts. In addition, the discovery of enclosing wall traces approximately 112.2 m south of the main hall confirms the existence of a large-scale boundary system around the entire complex. Traces of water flow and low-lying fields in the area have been identified as remnants of a moat running along the outside of the wall, completing the defensive structure and spatial demarcation.

With the simultaneous presence of enclosing walls, a moat, and a central burial hall, Phu Son Mausoleum can be regarded as having been conceived as a miniature capital city, in which the burial hall functioned as the center of power, while walls and moat formed the outer layer of protection. This spatial organization not only reflects distinctive architectural concepts of the Tran period but also creates a clear and unique character that distinguishes Phu Son Mausoleum from other Tran royal mausoleums in the Dong Trieu area.

Artifacts

Through surveys, archaeological excavations, and comparison with historical documents, the artifacts discovered at Phu Son Mausoleum clearly reflect the material appearance of a Tran-period imperial mausoleum and provide important evidence for identifying the site’s date, scale, and architectural character.

The most prominent artifacts are stone architectural components. In the terrace levels and stair areas, archaeologists recorded 24 stone pedestal bases, 10 stair elements, and 26 fragments of well-crafted stone columns. Notably, seven stair-riser fragments were carved with dragon and crocodile motifs, featuring strong, simplified lines rich in symbolic meaning, consistent with Tran-period stone sculpture style. These carvings not only served decorative purposes but also directly indicate the royal status of the mausoleum’s owner, as dragon–crocodile motifs were typically associated with imperial palaces and royal tombs.

Alongside stone artifacts, a substantial quantity of terracotta architectural materials was also discovered. Square bricks, rectangular bricks, foundation-binding bricks, and roof tiles unearthed in the excavation pits demonstrate the high level of building-material production during the Tran period, with relatively standardized dimensions and good firing quality. Some roof-tile fragments bear simple decorative patterns characteristic of 14th-century palace and burial architecture.

In addition, traces of auxiliary structures yielded important artifacts such as ceramic and stoneware fragments and ritual household items. Although most ceramic objects survive only as shards, their materials and manufacturing techniques indicate that they were common products used in contemporary royal contexts, particularly in sacrificial and offering rituals conducted at the burial hall.

According to Tran trieu to xu dia do, a stele erected by the Nguyen dynasty in the 21st year of Minh Mang’s reign (1840) once marked the location of Emperor Tran Du Tong’s mausoleum. Today, however, the stele has lost its body, leaving only the base.

Taken as a whole, the artifacts discovered at Phu Son Mausoleum—from architectural components and building materials to stele remains and ritual objects—demonstrate that this was a carefully constructed imperial mausoleum built in strict accordance with Tran dynasty royal architectural standards. These artifacts not only help reconstruct the architectural and landscape appearance of the mausoleum but also constitute a direct and highly valuable source for research into the history, architecture, and spatial concepts of the Tran dynasty in the Dong Trieu region.

References

1. “Đánh thức” Phụ Sơn lăng – Báo Quảng Ninh điện tử

2. Kỷ yếu hội thảo khoa học: Giá trị Khu di tích Quốc gia Đặc biệt – Khu di tích lịch sử Nhà Trần tại Đông Triều Quảng Ninh.

3.  PHỤ SƠN LĂNG – LĂNG VUA TRẦN DỤ TÔNG –  Cổng TTĐT Ngành Giáo dục và Đào tạo Thành phố Đông Triều – Tỉnh Quảng Ninh.

4. Phụ Sơn lăng | Cổng thông tin thị xã Đông Triều

5.  Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Tập 4, Nxb Thuận Hóa.

6.  Viện sử học (dịch), 1998, Đại Việt sử ký toàn thư, Tập 1, Nxb Khoa học xã hội.

Tiếng Pháp (Français’)

Dénomination et situation géographique

Le mausolée de Phu Son, également appelé Phu Lang ou Phu Xu Lang, est le complexe funéraire du roi Tran Du Tong (1336-1369), septième empereur de la dynastie Tran. Le mausolée a été édifié sur un vaste terrain dans le secteur de Dong Tron, hameau Xom Moi, village de Bai Dai, commune d’An Sinh. Le mausolée de Phu Son est situé à environ 1 km à l’ouest du mausolée de Ngai Son, tombeau du roi Tran Hien Tong.

Histoire et personnage

Le mausolée de Phu Son est le lieu de sépulture du roi Tran Du Tong, septième empereur de la dynastie Tran. Né en l’année Binh Ty (1336), de nom personnel Tran Hao, il était le dixième fils du roi Tran Minh Tong. En 1341, après le décès du roi Tran Hien Tong, Tran Hao fut choisi par la cour pour monter sur le trône à l’âge de six ans. Il régna pendant vingt-huit ans et mourut à l’âge de trente-quatre ans.

Selon les chroniques, Tran Du Tong était un souverain intelligent, vif d’esprit et doté d’une vaste érudition. Il manifesta très tôt des capacités dans la réforme de l’administration civile et le renforcement des forces militaires. Durant les premières années de son règne, les régions frontalières restèrent relativement stables et les populations proches et lointaines se soumirent à l’autorité impériale. La situation politique intérieure fut alors jugée assez stable. Cependant, à partir de l’ère Dai Tri (1358), le roi se livra progressivement aux plaisirs excessifs et négligea les affaires de l’État. Les courtisans corrompus en profitèrent pour former des factions et s’emparer du pouvoir, entraînant un grave désordre institutionnel. De nombreuses révoltes éclatèrent à l’intérieur du pays, tandis que les troupes du Champa lancèrent des offensives répétées, allant jusqu’à atteindre la capitale Thang Long. Dès lors, les fondements politiques et militaires de la dynastie Tran commencèrent à s’affaiblir nettement.

Le 25 mai de l’année Ky Dau (1369), le roi Tran Du Tong décéda à l’âge de trente-quatre ans. En novembre de la même année, la cour procéda à l’inhumation de sa dépouille au Phu Lang, c’est-à-dire au mausolée de Phu Son.

Le Dai Viet su ky toan thu rapporte :

« En été, au cinquième mois, le vingt-cinquième jour, le roi mourut dans les appartements privés ; son nom posthume fut Du Tong. »

« En hiver, au onzième mois, Du Tong fut inhumé au mausolée de Phu Son (commune de Yen Sinh, district de Dong Trieu, province de Quang Ninh). »

L’inscription Tran trieu bi ky indique :

« L’empereur Du Tong mourut le 25 mai de l’année Ky Dau. Il fut inhumé au mausolée de Phu Xu, d’une superficie de soixante-cinq mau. Le territoire de Phu Xu est communément appelé le secteur de Dong Moi. »

Le Dai Nam nhat thong chi mentionne :

« Le mausolée de Phu Son, tombeau de Tran Du Tong, est situé au pied du mont Yen Sinh ; le sanctuaire funéraire et les dragons de pierre subsistent encore. »

Par ailleurs, le Tran Trieu thanh to cac xu dia do précise que le mausolée de Phu Son appartenait autrefois à la commune de Doc Trai, canton de Me Son, district de Dong Trieu, préfecture de Kinh Mon, province de Hai Duong.

En la vingt-et-unième année du règne de Minh Mang (1840), l’empereur ordonna l’érection de stèles commémoratives marquant l’emplacement des mausolées de la dynastie Tran dans la région d’An Sinh, dont celui de Phu Lang. Le texte de la stèle est reproduit dans le Tran Trieu thanh to cac xu dia do :

« Le sixième jour du neuvième mois de la vingt-et-unième année de Minh Mang (1840), sur ordre impérial, érection de la stèle du mausolée de l’empereur Du Tong. »

Aujourd’hui, cette stèle a perdu sa partie supérieure et seul le socle subsiste, constituant néanmoins un témoignage matériel important confirmant l’emplacement et la valeur historique du mausolée de Phu Son dans l’ensemble des mausolées royaux de la dynastie Tran à Dong Trieu.

En juin 2012, le Centre de recherche sur la Citadelle impériale et le Service de gestion des monuments majeurs de la province de Quang Ninh ont mené conjointement une fouille exploratoire sur ce site. Les résultats archéologiques ont permis de mettre au jour une partie des fondations du sanctuaire principal, des traces de cours, de murs d’enceinte, ainsi que des matériaux de construction en briques et tuiles. Les données indiquent que le mausolée couvrait une superficie de plus de 3 000 m², avec des constructions en bois et des toitures couvertes de tuiles à motif de bouton de lotus.

En 2016, le Comité populaire de la ville de Dong Trieu, en collaboration avec d’autres organismes, a poursuivi les fouilles archéologiques du mausolée de Phu Son.

Le 21 janvier 2021, le Comité populaire de la ville de Dong Trieu a organisé la cérémonie de lancement des travaux de restauration et de mise en valeur du mausolée de Phu Son. Ces investissements ont contribué à la promotion et à la valorisation du patrimoine culturel de la dynastie Tran sur le territoire de Dong Trieu.

Architecture et paysage

Sur la base des descriptions et des plans figurant dans le Tran Trieu thanh to cac xu dia do, il est possible de reconstituer l’organisation architecturale et paysagère du mausolée de Phu Son selon une composition rigoureuse. L’ensemble du site est aménagé sur trois niveaux de terrasses superposées. La terrasse la plus interne, située au centre et à la plus grande hauteur, constitue l’axe sacré de l’espace funéraire. De dimensions plus modestes, elle mesure deux truong de long (environ 6,6 m) et un truong cinq thuoc de large (environ 5 m), et correspond très probablement à l’emplacement du sanctuaire principal.

Autour de cette terrasse centrale se déploie une cour intermédiaire large d’un truong (environ 3,3 m), jouant à la fois un rôle de transition spatiale et de dégagement rituel avant l’accès à la deuxième terrasse. Celle-ci, de dimensions nettement plus importantes, mesure six truong de long (environ 19,8 m) et un thuoc de haut, traduisant une volonté d’élargissement horizontal de l’espace cérémoniel. De part et d’autre de la cour et de la terrasse centrale se trouvent deux terrasses secondaires, analogues aux Ta Vu et Huu Vu de l’architecture palatiale, chacune mesurant un truong cinq thuoc de large (5 m) et deux truong cinq thuoc de long (environ 8,25 m). Cette organisation révèle une conception architecturale fondée sur la symétrie, l’équilibre et une forte influence du modèle du palais impérial.

L’ensemble du complexe est entouré d’un mur de pierre périphérique, délimitant clairement l’espace sacré du mausolée par rapport au paysage environnant. La distance entre la deuxième terrasse et le mur d’enceinte atteint vingt-six truong (environ 85,8 m), attestant de l’ampleur du domaine funéraire et d’un aménagement soigneusement planifié. Les escaliers sont finement travaillés, avec des contremarches sculptées de motifs de dragons et de crocodiles, à la fois décoratifs et hautement symboliques du pouvoir dynastique.

Les deux campagnes de fouilles archéologiques menées en 2012 et 2016 ont apporté des bases scientifiques supplémentaires pour l’identification de la structure générale du site. Les vestiges de fondations et les plans dégagés suggèrent que le mausolée était conçu selon un modèle à trois terrasses superposées, formant une sorte de pyramide basse, dont le sanctuaire principal occupait le sommet central. Autour de celui-ci s’organisaient des cours et des constructions annexes interconnectées, constituant un espace clos mettant en valeur la centralité et le caractère sacré du sanctuaire.

Il est notable que la structure du sanctuaire central du mausolée de Phu Son présente de fortes similitudes avec celle du mausolée du roi Tran Anh Tong, illustrant une continuité et une stabilité de la pensée architecturale funéraire au sein de la dynastie Tran. La découverte d’un mur d’enceinte situé à environ 112,2 m au sud du sanctuaire principal confirme l’existence d’un vaste système de clôture. Les traces de cours d’eau et de zones basses environnantes sont identifiées comme les vestiges d’un fossé longeant l’extérieur du mur, complétant ainsi la fonction de protection et de délimitation spatiale.

La coexistence du mur d’enceinte, du fossé et du sanctuaire central permet de considérer le mausolée de Phu Son comme une sorte de cité miniature, où le sanctuaire joue le rôle de centre du pouvoir, tandis que les murs et le fossé constituent les éléments défensifs. Cette organisation spatiale reflète la conception architecturale spécifique de la période tran et confère au mausolée de Phu Son un caractère distinct et original par rapport aux autres mausolées des rois Tran dans la région de Dong Trieu.

Vestiges matériels

Les campagnes de prospection et de fouilles archéologiques, confrontées aux sources anciennes, montrent que les vestiges découverts au mausolée de Phu Son reflètent clairement l’aspect matériel d’un mausolée impérial de la dynastie Tran, tout en fournissant des données essentielles pour la détermination de la datation, de l’ampleur et de la nature architecturale du site.

Parmi les vestiges les plus remarquables figurent les éléments architecturaux en pierre. Dans les zones des terrasses et des escaliers, les archéologues ont recensé vingt-quatre bases de piliers, dix éléments de marches et vingt-six fragments de colonnes en pierre soigneusement façonnés. En particulier, sept fragments de contremarches sculptées de dragons et de crocodiles présentent des lignes puissantes, épurées mais fortement symboliques, caractéristiques de la sculpture sur pierre de la période tran. Ces motifs, au-delà de leur valeur décorative, constituent des indices directs du statut impérial du propriétaire du mausolée, le couple dragon-crocodile étant étroitement associé aux espaces palatiaux et funéraires des souverains.

À côté des vestiges en pierre, un grand nombre de matériaux architecturaux en terre cuite ont été mis au jour. Les briques carrées, rectangulaires, briques de fondation et tuiles de couverture découvertes dans les tranchées de fouille témoignent d’un haut niveau de maîtrise technique dans la production des matériaux de construction sous la dynastie Tran, avec des dimensions relativement standardisées et une cuisson de bonne qualité. Certaines tuiles portent des décors simples, typiques de l’architecture palatiale et funéraire du XIVᵉ siècle.

Par ailleurs, les vestiges des constructions annexes ont livré des fragments de céramique, de grès et d’objets liés aux usages rituels. Bien que la plupart de ces pièces ne subsistent qu’à l’état fragmentaire, leurs matériaux et techniques de fabrication indiquent qu’il s’agit de produits couramment utilisés dans le milieu royal de l’époque, notamment pour les cérémonies et les offrandes pratiquées dans le sanctuaire funéraire.

Selon le Tran Trieu to xu dia do, une stèle fut érigée par la dynastie Nguyen en la vingt-et-unième année de Minh Mang (1840) afin de marquer l’emplacement du mausolée de Tran Du Tong. Aujourd’hui, cette stèle a perdu sa partie supérieure et seul le socle demeure.

Dans leur ensemble, les vestiges du mausolée de Phu Son — qu’il s’agisse des éléments architecturaux, des matériaux de construction, des restes de stèles ou des objets rituels — attestent d’un complexe funéraire édifié avec soin, conforme aux normes strictes de l’architecture impériale de la dynastie Tran. Ces vestiges permettent non seulement de reconstituer de manière relativement complète l’aspect architectural et paysager du mausolée, mais constituent également une source documentaire directe et précieuse pour l’étude de l’histoire, de l’architecture et de la conception de l’espace sous la dynastie Tran dans la région de Dong Trieu.

Références

1. “Đánh thức” Phụ Sơn lăng – Báo Quảng Ninh điện tử

2. Kỷ yếu hội thảo khoa học: Giá trị Khu di tích Quốc gia Đặc biệt – Khu di tích lịch sử Nhà Trần tại Đông Triều Quảng Ninh.

3.  PHỤ SƠN LĂNG – LĂNG VUA TRẦN DỤ TÔNG –  Cổng TTĐT Ngành Giáo dục và Đào tạo Thành phố Đông Triều – Tỉnh Quảng Ninh.

4. Phụ Sơn lăng | Cổng thông tin thị xã Đông Triều

5.  Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Tập 4, Nxb Thuận Hóa.

6.  Viện sử học (dịch), 1998, Đại Việt sử ký toàn thư, Tập 1, Nxb Khoa học xã hội.

Tiếng Trung (中文)

名称与地理位置

附山陵，又称附陵或附处陵，是陈朝第七位皇帝陈裕宗（1336—1369）的陵墓。陵区建于安生乡白垒村新坊、栋圆地区的一处开阔地带。附山陵位于艾山陵（陈宪宗陵）以西约1公里处。

历史与人物

附山陵是陈朝第七位皇帝陈裕宗的安葬之所。陈裕宗生于丙子年（1336年），讳陈昊，为陈明宗第十子。1341年，陈宪宗驾崩后，年仅六岁的陈昊被朝廷推立继位。在位二十八年，三十四岁去世。

据史书记载，陈裕宗资质聪慧、反应敏捷，学识渊博，早年在整顿文治、巩固武备方面颇有建树，其统治初期边疆相对安定，远近诸族多来归附，朝政总体较为稳定。然而，自大治年号（1358年）以后，皇帝逐渐沉溺享乐，荒淫无度，怠于朝政。奸臣因而结党营私，操纵权力，致使朝纲紊乱。国内多地爆发叛乱，对外占城军队屡次进犯，甚至一度兵临升龙京城。自此，陈朝的政治与军事基础开始明显衰弱。

己酉年（1369年）五月二十五日，陈裕宗驾崩，享年三十四岁。同年十一月，朝廷将其灵柩安葬于附陵，即附山陵。

《大越史记全书》载：

“夏，五月二十五日，皇帝崩于正寝，庙号裕宗。”
……
“冬，十一月，葬裕宗于附山陵（安生社，东潮县，广宁省）。”

《陈朝碑记》载：

“裕宗皇帝，己酉年五月二十五日崩。葬于附处陵，占地六十五亩。附处，俗称同沬处。”

《大南一统志》记载：

“附山陵，陈裕宗陵，在安生山麓，寝殿及石龙尚存。”

而《陈朝圣祖各处地图》则记载，附山陵隶属旧时海阳省荆门府东潮县米山总督寨社。

明命二十一年（1840年），明命皇帝下令树立石碑，标记安生地区陈朝诸陵的位置，其中包括附陵。碑文内容为：

“明命二十一年九月初六日奉敕造，裕宗皇帝陵。”
（即：1840年明命二十一年九月初六日，奉旨立裕宗皇帝陵碑。）

现今该碑碑身已佚，仅存碑座，但仍是确认附山陵位置及其在东潮陈朝山陵体系中历史价值的重要实证。

2012年6月，升龙皇城研究中心与广宁省重点遗迹管理部门联合对该遗址进行考古试掘。考古结果发现了正寝部分地基、庭院遗迹、围墙痕迹以及附山陵建筑所用的各类砖瓦。调查显示，陵区面积约3000平方米以上，建筑以木构为主，屋顶覆盖莲瓣瓦。

2016年，东潮市人民委员会继续联合相关单位，对附山陵遗址开展考古发掘。

2021年1月21日，东潮市人民委员会举行附山陵修复、整治工程动土仪式。对附山陵的重视与投入，有助于宣传、推广并发挥陈朝文化遗产在东潮地区的历史价值。

建筑与景观

依据《陈朝圣祖各处地图》的文字描述与绘图资料，可大致复原附山陵的建筑与景观布局。整个陵区采用层层叠置的三级台基结构，其中最内层台基居于中心且地势最高，构成整个葬区的神圣轴线。该级台基面积相对较小，长二丈（约6.6米），宽一丈五尺（约5米），极可能为正寝所在位置。

最高台基外围设有一圈宽一丈（约3.3米）的中间庭院，既起到空间过渡作用，又形成进入第二级台基前的缓冲区。第二级台基规模明显更大，长六丈（约19.8米），高一尺，体现了向横向展开的礼仪空间布局。在中心庭院左右两侧，还设置有两处附属台基，其形制与功能类似宫廷建筑中的左庑、右庑，每处台基宽一丈五尺（5米），长二丈五尺（约8.25米）。这种布局方式体现了对称、均衡的建筑理念，并明显受到当时皇宫建筑模式的影响。

整个陵区外围环绕着一圈石砌围墙，将陵墓的神圣空间与周边自然景观清晰区分开来。从第二级台基至围墙的距离达二十六丈（约85.8米），显示陵园范围相当开阔，规划缜密。陵内台阶均制作精良，踏步侧面雕刻龙纹与鳄纹，既具装饰性，又具有鲜明的王权象征意义。

附山陵在2012年与2016年的两次考古发掘，为全面认识遗址整体结构提供了重要科学依据。根据地基与建筑平面遗迹推断，陵墓应采用三级台基叠置的建造模式，整体形态宛如一座低矮的金字塔，正寝位于最中心、最高点。正寝周围环以庭院及附属建筑，各部分相互衔接，形成封闭而集中的空间结构，突出寝殿的核心地位与庄严性。

值得注意的是，附山陵正寝区的结构与陈英宗陵寝殿区存在多处相似之处，显示出陈朝内部陵寝建筑理念的延续性与稳定性。此外，在正寝以南约112.2米处发现围墙遗迹，证实陵区外围存在规模较大的防护体系。现存的水流痕迹与低洼稻田区域被认定为古代护城壕遗存，沿围墙外侧延伸，使整体空间格局更加完整。

综合围墙、护城壕与中心寝殿的同时存在，可以认为附山陵的规划模拟了一座缩小的都城形态：寝殿象征权力核心，城墙与壕沟构成外部防护。这种空间组织方式不仅反映了陈朝特有的陵寝建筑观念，也使附山陵在东潮地区诸陈朝帝陵中呈现出鲜明而独特的特征。

遗物

通过多次调查、考古发掘及古文献比对，附山陵出土的遗物体系较为清晰地反映了一座陈朝皇帝陵寝的物质面貌，并为判断遗址年代、规模与建筑性质提供了重要依据。

最为突出的是石质建筑构件。在各级台基与台阶区域，考古记录显示发现柱础石24件、台阶构件10件以及加工坚实的石柱残件26件。尤为重要的是，台阶侧壁发现7件带雕刻的残片，均为刻有龙纹与鳄纹的踏步构件，线条遒劲、造型简练而富于象征意义，符合陈朝石雕艺术风格。这类纹饰通常专属于宫廷与帝王陵寝，是确认陵主皇权身份的重要标志。

除石构件外，出土的陶质建筑材料数量亦相当可观。方砖、长方砖、基座砖及屋面瓦在发掘探方中频繁出现，显示陈朝时期建筑材料制作工艺已相当成熟，尺寸较为规范，烧制质量良好。部分瓦件带有简约装饰纹样，属于十四世纪宫殿、寝殿建筑中常见的风格。

此外，附属建筑遗迹中还发现了陶器、砂陶及礼仪生活用品残片。尽管多为碎片，但从胎质与制作工艺判断，应为当时皇室空间中常见器物，用于祭祀、供献等仪式活动。

据《陈朝圣祖各处地图》记载，阮朝明命二十一年（1840年）曾立碑标记陈裕宗陵址，但现今该碑碑身已失，仅存碑座。

总体而言，附山陵出土的各类遗物——从建筑构件、建筑材料到碑刻遗存及礼仪用具——均表明该陵是一处依照陈朝皇室建筑规范精心营建的陵寝群。上述遗物不仅有助于较为完整地复原陵墓的建筑与景观形态，也为研究陈朝在东潮地区的历史、建筑艺术及空间观念提供了珍贵而直接的实物资料。

参考文献

1. “Đánh thức” Phụ Sơn lăng – Báo Quảng Ninh điện tử

2. Kỷ yếu hội thảo khoa học: Giá trị Khu di tích Quốc gia Đặc biệt – Khu di tích lịch sử Nhà Trần tại Đông Triều Quảng Ninh.

3.  PHỤ SƠN LĂNG – LĂNG VUA TRẦN DỤ TÔNG –  Cổng TTĐT Ngành Giáo dục và Đào tạo Thành phố Đông Triều – Tỉnh Quảng Ninh.

4. Phụ Sơn lăng | Cổng thông tin thị xã Đông Triều

5.  Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Tập 4, Nxb Thuận Hóa.

6.  Viện sử học (dịch), 1998, Đại Việt sử ký toàn thư, Tập 1, Nxb Khoa học xã hội.