Tên di sản: Lễ hội Quan Lạn (Lễ hội đình Quan Lạn, Lễ hội truyền thống Vân Đồn)
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đình Quan Lạn, nghè Trần Khánh Dư, chùa Làng Giếng, miếu Đức Ông, bến Đình và các địa điểm liên quan trên đảo Quan Lạn, huyện Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh (địa danh theo tư liệu).
Thời gian tổ chức: Từ ngày 10 đến ngày 19 tháng Sáu âm lịch hằng năm; chính hội ngày 18 tháng Sáu.
Đối tượng thờ phụng, tưởng niệm: Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư, ba vị tướng họ Phạm gồm Phạm Công Chính, Phạm Quý Công, Phạm Thuần Dụng; cùng các vị thần và nhân vật lịch sử được thờ tại đình Quan Lạn.
Cộng đồng thực hành: Nhân dân đảo Quan Lạn, hai giáp Đông Nam Văn và Đoài Bắc Võ, các đội bơi chải, đội tế lễ và cộng đồng cư dân vùng Vân Đồn.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 4587/QĐ-BVHTTDL ngày 20/12/2019 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Lễ hội Quan Lạn là lễ hội truyền thống của cư dân vùng biển đảo Vân Đồn, Quảng Ninh, được tổ chức nhằm tưởng nhớ chiến thắng Vân Đồn năm 1288 dưới sự chỉ huy của danh tướng Trần Khánh Dư. Lễ hội gắn với đình Quan Lạn và hệ thống di tích thờ tự trên đảo, nơi lưu giữ ký ức về cuộc kháng chiến chống quân Nguyên thời Trần. Điểm nổi bật của lễ hội là cuộc bơi chải giữa hai giáp Đông Nam Văn và Đoài Bắc Võ, kết hợp với các nghi thức rước thần, tế lễ và trình diễn giao quân. Đây vừa là dịp tưởng niệm những người có công bảo vệ đất nước, vừa là sinh hoạt văn hóa cộng đồng mang đậm đặc trưng của cư dân vùng biển Đông Bắc.
Nguồn gốc lịch sử và chiến thắng Vân Đồn năm 1288
Nguồn gốc Lễ hội Quan Lạn gắn với chiến thắng Vân Đồn trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ ba của nhà Trần. Cuối năm 1287, quân Nguyên tiến vào Đại Việt theo nhiều hướng, trong đó có lực lượng thủy binh do Ô Mã Nhi chỉ huy. Theo sau đoàn chiến thuyền là đội thuyền vận tải lương thực do Trương Văn Hổ phụ trách, có nhiệm vụ tiếp tế cho quân xâm lược.
Đầu năm 1288, tại vùng biển Vân Đồn, Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư chỉ huy quân sĩ tập kích, đánh tan đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ, thu được nhiều lương thực, khí giới và bắt giữ tù binh. Chiến thắng này khiến quân Nguyên gặp khó khăn nghiêm trọng về hậu cần, góp phần quan trọng vào thắng lợi của quân dân nhà Trần trong trận Bạch Đằng cùng năm.
Trong trận chiến Vân Đồn, ba vị tướng người Quan Lạn là Phạm Công Chính, Phạm Quý Công và Phạm Thuần Dụng được truyền tụng đã tham gia chỉ huy và hy sinh. Nhân dân địa phương tưởng nhớ công lao của các vị tướng, binh sĩ và những người đã góp sức trong cuộc kháng chiến thông qua việc thờ phụng và tổ chức lễ hội hằng năm.
Đình Quan Lạn và không gian tín ngưỡng vùng thương cảng Vân Đồn
Đình Quan Lạn là trung tâm của lễ hội, nằm trong không gian lịch sử của thương cảng Vân Đồn, được thành lập dưới thời vua Lý Anh Tông năm 1149. Đây từng là một trong những trung tâm giao thương đường biển quan trọng của Đại Việt, nơi diễn ra các hoạt động buôn bán, vận chuyển hàng hóa và giao lưu giữa các cộng đồng cư dân.
Bên cạnh Trần Khánh Dư và ba vị tướng họ Phạm, đình Quan Lạn còn thờ vua Lý Anh Tông, hai vị thiền sư Không Lộ và Giác Hải, công chúa Liễu Hạnh cùng các vị tiên công có công khai phá vùng đất. Trong tín ngưỡng địa phương, Không Lộ và Giác Hải còn được tôn kính như những vị tổ nghề chài lưới, đánh bắt hải sản.
Không gian thực hành lễ hội bao gồm đình Quan Lạn, nghè Trần Khánh Dư, chùa Làng Giếng, miếu Đức Ông và bến Đình. Các địa điểm này được kết nối thông qua những nghi thức rước thần, tế lễ và hoạt động bơi chải, tạo nên một không gian lễ hội trải rộng trên đảo.
Ngày 10 tháng Sáu – lễ Khóa làng
Lễ hội bắt đầu vào ngày 10 tháng Sáu âm lịch bằng nghi thức Khóa làng. Theo tục truyền, tại các điểm di tích trên đảo đồng loạt treo cờ báo hiệu thời gian mở hội, đồng thời thông báo cho cộng đồng trong vùng biết để cùng tham gia.
Trong những ngày này, người dân Quan Lạn có tục hạn chế rời làng, tập trung chuẩn bị và tham dự các hoạt động lễ hội. Những người đi làm ăn xa trở về quê hương, cùng gia đình và cộng đồng thực hiện các nghi thức truyền thống.
Tục Khóa làng thể hiện tính cộng đồng của lễ hội, khi các hoạt động sinh hoạt thường ngày được sắp xếp để dành thời gian cho việc tưởng nhớ tiền nhân và tổ chức hội làng.
Chuẩn bị nghi lễ và hai giáp Đông Nam Văn – Đoài Bắc Võ
Từ ngày 12 đến ngày 15 tháng Sáu, các nghi thức tế lễ và công việc chuẩn bị được tiến hành tại những địa điểm thờ tự trên đảo. Theo truyền thống, lễ hội có các nghi thức như mộc dục, treo cờ hội, cai đám, tế tại chùa và miếu Đức Ông, cùng những hoạt động chuẩn bị cho lễ nghinh thần và ngày chính hội.
Đặc biệt, cộng đồng chia thành hai giáp Đông Nam Văn và Đoài Bắc Võ, mỗi giáp tổ chức đội hình, lập trại và luyện tập cho cuộc giao quân, bơi chải. Hai giáp có trang phục và cách thể hiện riêng, góp phần tạo nên không khí chuẩn bị sôi nổi trước ngày hội.
Việc chia giáp không chỉ phục vụ cuộc thi mà còn phản ánh hình thức tổ chức cộng đồng truyền thống của cư dân Quan Lạn, trong đó mỗi bên cùng đảm nhiệm những công việc cụ thể và tham gia các hoạt động chung của làng.
Ngày 16 tháng Sáu – lễ Nghinh thần
Ngày 16 tháng Sáu diễn ra lễ Nghinh thần, một trong những nghi thức quan trọng của Lễ hội Quan Lạn. Đoàn rước đưa bài vị Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư từ nghè thờ Ngài về đình Quan Lạn, trên quãng đường khoảng 1,5km.
Nghi thức này mang ý nghĩa cung nghinh vị danh tướng về dự hội, để cộng đồng thực hiện các hoạt động tế lễ và tưởng niệm chiến thắng Vân Đồn. Đoàn rước được tổ chức trang nghiêm, với sự tham gia của những người đảm nhiệm công việc nghi lễ và nhân dân địa phương.
Sau khi bài vị được rước về đình, các nghi thức tế lễ tiếp tục được thực hiện, chuẩn bị cho ngày chính hội 18 tháng Sáu.
Ngày 18 tháng Sáu – chính hội và nghi thức giao quân
Ngày 18 tháng Sáu âm lịch là chính hội, gắn với truyền thống tưởng nhớ chiến thắng Vân Đồn. Theo quan niệm địa phương, đây là ngày nhân dân đón nhận sắc phong của vua Trần ban thưởng công trạng cho quân dân Vân Đồn và các tướng sĩ có công trong cuộc kháng chiến.
Vào buổi chiều, khi nước triều dâng cao gần bến Đình, hai giáp Đông Nam Văn và Đoài Bắc Võ tập hợp đội hình, chuẩn bị thực hiện nghi thức giao quân.
Theo tư liệu, đội Văn mặc áo trắng, quần xanh, chân quấn xà cạp cùng màu, trong khi đội Võ sử dụng trang phục màu xám hoặc đen. Hai đoàn tiến về khu vực sân đình trong tiếng trống, chiêng, tiếng hô và cờ hội.
Khi hai đội gặp nhau, những người đóng vai tướng thực hiện màn múa đao, tái hiện khí thế chiến đấu của quân dân nhà Trần. Nghi thức giao quân được thực hiện ba lần, tượng trưng cho những cuộc giao chiến chống quân xâm lược trong truyền thống lễ hội.
Sau phần giao quân, hai đội tiến đến địa điểm thờ tự để thực hiện nghi lễ tế thần. Khi hoàn tất, các đội trở về bến Đình, chuẩn bị bước vào cuộc bơi chải.
Hội bơi chải trên sông Mang
Hội bơi chải giữa hai giáp Đông Nam Văn và Đoài Bắc Võ là hoạt động nổi bật nhất của Lễ hội Quan Lạn, diễn ra vào ngày chính hội 18 tháng Sáu âm lịch.
Cuộc bơi chải được tổ chức tại khu vực bến Đình, gắn với không gian sông Mang, nơi lưu truyền ký ức về chiến thắng Vân Đồn năm 1288. Các đội bơi đại diện cho hai giáp cùng thi tài, thể hiện sức mạnh, sự phối hợp và kỹ năng điều khiển thuyền của cư dân vùng biển.
Khác với những cuộc đua thuyền chỉ mang tính thể thao, hội bơi chải Quan Lạn còn có ý nghĩa tái hiện khí thế thủy chiến của quân dân nhà Trần. Những nhịp chèo, tiếng trống thúc quân và sự tranh tài giữa hai đội gợi nhớ chiến công đánh tan đoàn thuyền lương của quân Nguyên dưới sự chỉ huy của Trần Khánh Dư.
Cuộc thi đồng thời phản ánh truyền thống đi biển, khả năng thích ứng với môi trường sông nước và tinh thần thượng võ của cộng đồng cư dân Quan Lạn.
Ngày 19 tháng Sáu – lễ Xe giá hoàn cung
Ngày 19 tháng Sáu diễn ra lễ Xe giá hoàn cung, đánh dấu việc kết thúc các nghi thức chính của lễ hội. Tại những địa điểm thờ tự trên đảo, cộng đồng tổ chức tế lễ, cầu bình an và cầu cho quốc thái dân an.
Nghi thức quan trọng nhất trong ngày là rước sắc thần từ đình Quan Lạn trở về nghè Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư, đưa các biểu tượng thờ phụng trở lại nơi an vị sau những ngày hội.
Lễ Xe giá hoàn cung khép lại chuỗi hoạt động truyền thống bắt đầu từ ngày Khóa làng, hoàn tất trình tự nghinh thần, tế lễ, giao quân và bơi chải.
Các trò chơi và sinh hoạt văn hóa dân gian
Bên cạnh những nghi thức tưởng niệm và hội bơi chải, Lễ hội Quan Lạn còn có nhiều hoạt động văn hóa, thể thao truyền thống như đánh vật, kéo co, cờ người và đấu long đao.
Các trò chơi này góp phần thể hiện tinh thần thượng võ, khả năng thi đấu và sự khéo léo của người tham gia. Đồng thời, những chương trình văn nghệ và sinh hoạt cộng đồng tạo điều kiện để nhân dân địa phương, những người con xa quê và khách tham dự cùng gặp gỡ, giao lưu.
Đối với cư dân Quan Lạn, lễ hội không chỉ là dịp tưởng nhớ chiến công lịch sử mà còn là ngày hội chung của làng đảo, góp phần duy trì quan hệ cộng đồng và những phong tục được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội tưởng nhớ chiến thắng Vân Đồn năm 1288, khi quân dân nhà Trần dưới sự chỉ huy của Trần Khánh Dư đánh tan đoàn thuyền lương của quân Nguyên. Đây là chiến công quan trọng, góp phần làm nên thắng lợi trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ ba.
Giá trị tín ngưỡng: Các nghi thức nghinh thần, tế lễ, rước sắc và xe giá hoàn cung thể hiện sự tôn kính của cộng đồng đối với Trần Khánh Dư, các vị tướng hy sinh trong trận Vân Đồn cùng những vị thần, nhân vật lịch sử được thờ phụng trên đảo.
Giá trị nghi lễ – diễn xướng: Nghi thức giao quân giữa hai giáp Đông Nam Văn và Đoài Bắc Võ, với trang phục, múa đao và ba lần giao quân, là hình thức trình diễn mang tính biểu tượng, tái hiện truyền thống chiến đấu của quân dân nhà Trần.
Giá trị văn hóa biển đảo: Hội bơi chải trên sông Mang phản ánh kỹ năng điều khiển thuyền, sự phối hợp và truyền thống sinh hoạt sông nước của cư dân Quan Lạn. Cuộc đua đồng thời gắn với ký ức về trận thủy chiến lịch sử, tạo nên nét đặc trưng của lễ hội vùng biển Vân Đồn.
Giá trị cộng đồng: Tục Khóa làng, việc chia hai giáp, chuẩn bị đội hình bơi chải và cùng thực hiện các nghi lễ góp phần duy trì sự gắn kết giữa các gia đình, dòng họ và cư dân trên đảo. Lễ hội cũng là dịp những người đi làm ăn xa trở về quê hương, tham gia sinh hoạt truyền thống.
Giá trị giáo dục truyền thống: Thông qua việc tưởng niệm Trần Khánh Dư và các tướng sĩ hy sinh, lễ hội góp phần giáo dục lòng yêu nước, đạo lý uống nước nhớ nguồn và ý thức gìn giữ truyền thống bảo vệ đất nước, đặc biệt tại vùng biển đảo Đông Bắc.
Điểm đặc biệt nhất của Lễ hội Quan Lạn là sự kết hợp giữa nghi thức giao quân và hội bơi chải của hai giáp Đông Nam Văn – Đoài Bắc Võ, tái hiện chiến thắng Vân Đồn năm 1288. Sau lễ Khóa làng ngày 10 tháng Sáu, cộng đồng tổ chức nghinh thần, đưa bài vị Trần Khánh Dư từ nghè về đình vào ngày 16 tháng Sáu. Đến chính hội ngày 18 tháng Sáu, hai giáp trong trang phục riêng thực hiện ba lần giao quân, múa đao tượng trưng cho cuộc chiến chống quân Nguyên, trước khi bước vào cuộc bơi chải tại bến Đình. Ngày 19 tháng Sáu, lễ Xe giá hoàn cung và rước sắc thần trở về nghè khép lại chuỗi nghi lễ. Những thực hành này tạo nên một lễ hội lịch sử mang đậm bản sắc cư dân biển đảo, đồng thời duy trì ký ức về chiến công của Trần Khánh Dư và quân dân Vân Đồn. Với những giá trị tiêu biểu đó, Lễ hội Quan Lạn được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 4587/QĐ-BVHTTDL ngày 20/12/2019.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
