Thân thế
Nguyễn Khản (阮侃), còn được biết đến với các tên Nguyễn Hân (阮欣) và Nguyễn Lệ (阮儷), là một đại thần trong lịch sử Việt Nam thời Lê – Trịnh. Ông là con trai trưởng của Tham tụng Nguyễn Nghiễm, anh cả của đại thi hào Nguyễn Du.
Nguyễn Khản sinh ngày mồng 3 tháng 3 năm Giáp Dần (16/4/1734), quê ở làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Ông xuất thân trong một gia đình đại quý tộc có truyền thống khoa bảng và làm quan. Cha ông là Xuân Quận công Nguyễn Nghiễm, Tiến sĩ, từng giữ nhiều chức vụ trọng yếu trong triều đình Lê – Trịnh. Mẹ ông là bà Đặng Thị Dương, chính thất của Nguyễn Nghiễm, con gái thứ hai của Tri phủ Đặng Sỹ Vinh, nổi tiếng thông minh, xinh đẹp và am hiểu kinh sử.
Được nuôi dưỡng trong môi trường gia giáo, Nguyễn Khản sớm bộc lộ tư chất thông minh và năng lực học vấn xuất sắc. Năm Quý Dậu (1753), ông dự thi Hương và đỗ đầu bảng. Theo lệ bổ dụng con em các quan lại, ông được bổ giữ chức Viên ngoại bộ Lại. Sau đó, nhờ tiếng tăm học giỏi và uy tín trong giới sĩ phu, Nguyễn Khản được sung chức Thị giảng tại phủ chúa Trịnh Sâm, đảm nhiệm việc giảng dạy cho Thế tử Trịnh Sâm.
Sự nghiệp chính trị
Quả đúng như kỳ vọng của gia đình và giới sĩ phu đương thời, chỉ vài năm sau, Nguyễn Khản liên tiếp đỗ đạt và thăng tiến nhanh chóng. Năm hai mươi tuổi, ông đỗ Tứ trường kỳ thi Hương, được xếp vào hàng Hương cống. Đến năm hai mươi bốn tuổi (1757), ông được bổ giữ chức Lại bộ Viên ngoại, đồng thời được tuyển vào Lượng Quốc phủ để giảng dạy cho con chúa, khi ấy là Thế tử Trịnh Sâm. Ba năm sau, năm Canh Thìn (1760), Nguyễn Khản đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ, đệ nhị danh, chính thức bước vào hàng ngũ trí thức cao cấp của triều đình.
Sự kiện đỗ Tiến sĩ của Nguyễn Khản được xem là một vinh dự lớn đối với dòng họ Nguyễn Tiên Điền. Phạm Đình Hổ trong Vũ trung tùy bút (tr.174) ghi lại rằng, trong tiệc yến mừng do triều đình ban tại Lễ bộ, chính Nguyễn Nghiễm – lúc đó đang giữ chức Lễ thị lang – đã tự tay cài hoa lên mũ cho con trai. Đây là một cảnh tượng hiếm thấy, được người đương thời truyền tụng như một biểu hiện của gia phong danh giá và ân sủng đặc biệt.
Ngay trong năm 1760, Nguyễn Khản được bổ làm Đốc đồng xứ Sơn Tây. Năm 1762, vào mùa thu, ông được triều đình cử làm Giám khảo trường thi Hương Sơn Nam, cho thấy uy tín học vấn của ông đã được khẳng định trong giới khoa cử. Sau đó, ông được thăng chức Hàn lâm Hiệu lý, rồi đảm nhiệm vai trò Tiết chế trong phủ Tĩnh Quốc công. Đến năm 1765, ông tiếp tục được thăng chức Thị thư.
Năm 1767 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong sự nghiệp của Nguyễn Khản. Chúa Trịnh Doanh qua đời, Thế tử Trịnh Sâm nối ngôi, và Nguyễn Khản – người từng trực tiếp dạy dỗ Trịnh Sâm – càng được sủng tín. Dinh thự của gia đình ông ở khu Kim Âu, gần chùa Bích Câu và chùa Tiên Tích, trở thành nơi lui tới quen thuộc của chúa Trịnh. Phạm Đình Hổ mô tả mối quan hệ giữa Nguyễn Khản và Trịnh Sâm trong thời kỳ này hết sức thân mật, gần gũi như bạn áo vải.
Cũng trong năm Đinh Hợi (1767), Trịnh Sâm phong Nguyễn Khản làm Tri phiên liêu, kiêm quản Nhất Hùng cơ, ban tước Kiều Nhạc hầu. Khi đất nước thái bình, Trịnh Sâm thường du ngoạn thưởng hoa, câu cá, ngự Hồ Tây hay các hành cung, và hầu như lần nào Nguyễn Khản cũng theo hầu. Ông được phép ra vào cung cấm với sự ưu ái hiếm có, thường mặc thường phục, đội khăn lương, ngồi bên cạnh chúa trong những buổi thưởng ca, trực tiếp cầm chầu điểm hát. Nguyễn Khản còn có năng khiếu về nghệ thuật, am hiểu âm luật, sáng tác nhiều bài nhạc phủ mới, được giới giáo phường truyền tụng rộng rãi.
Ngoài vai trò văn hóa – nghệ thuật, Nguyễn Khản còn được giao nhiều công việc hành chính quan trọng. Ông phụ trách tu sửa các hành cung như Châu Long, Tư Trầm, Dục Thúy; tổ chức cảnh quan núi non, hồ nước theo ý chúa. Năm 1767, ông được thăng làm Đông các Đại học sĩ, kiêm Tế tửu Quốc Tử Giám. Năm 1768, ông giữ chức Khâm sai Đề điệu trường thi Hương Sơn Nam.
Đến năm 1770, trong chuyến tuần du Thanh Hóa của Trịnh Sâm, Nguyễn Khản được giao đốc thúc việc khắc thơ đề vịnh tại các thắng cảnh, đồng thời kiêm nhiệm chức Đồn điền sứ lộ Trường An, mộ dân đắp đê, trị thủy và dự trữ lương thực phòng thiên tai. Cuối năm đó, ông được thăng Thiêm Đô Ngự sử Đài.
Những năm tiếp theo, Nguyễn Khản tiếp tục thăng tiến trong hàng ngũ đại thần. Năm 1772, ông giữ chức Phó Đô Ngự sử; năm 1773, được nhập thị Bồi tụng, cùng cha là Nguyễn Nghiễm tham gia điều hành chính sự. Năm 1774, trước biến động ở Thuận Hóa và Đàng Trong, ông được giao nhiệm vụ chiêu dụ và ổn định tình hình, góp phần vào chiến dịch Nam tiến của quân Trịnh.
Trịnh Sâm rất sủng ái tuyên phi Đặng Thị Huệ khi bà sinh con trai Trịnh Sâm có ý dành ngôi Thế tử của con trưởng Trịnh Tông cho Trịnh Cán. Được tin Nguyễn Khản tham mưu đảo chính giúp Thế tử Trịnh Tông. Việc bại lộ Trịnh Sâm chỉ gọi ông về triều, những người cùng mưu bị hành hình nhưng Nguyễn Khản được tha tội chết.
Năm 1782 Trịnh Sâm mất, quân lính nổi dậy rước Trịnh Khải lập lên ngôi chúa thay Trịnh cán lấy hiệu Đoan Nam Vương. Trịnh Khải liền cho vời Nguyễn Khản về triều giao cho làm Lại bộ Thượng thư, tước Toản Quận Công. Đến năm 1783, Nguyễn Khản được phong tước chức Thiếu bảo, cùng năm đó ông được thăng Nhập thị Tham tụng.
Sau 2 năm, Trịnh Tông lên ngôi các quân lính cậy thế có công phù lập Trịnh Tông nên rất kiêu hãnh kéo nhau vào phủ chúa đòi phong chức. Nguyễn Khản cùng dự mưu xin chúa bắt chém 7 tên cầm đầu nên bị kiêu binh kéo đến đốt phá nhà riêng. Nguyễn Khản cùng em là Nguyễn Điều trốn lên Sơn Tây gửi mật thư cho Trịnh Tông xin hội binh các Trấn để trừ hoạ kiêu binh nhưng việc bị tiết lộ ông cùng Nguyễn Điều xin nghỉ trở về quê nhà. Trịnh Tông thường viết thư thăm hỏi và ban thuốc men tiền bạc, cho lấy thuế 2 chiếc tàu buôn người Bắc Quốc để chi dùng. Đó là những đặc ân chúa dành cho Nguyễn Khản. Đến năm 1787 quân Tây Sơn tiến ra Bắc, Nguyễn Khản trở về Kinh Đô tập hợp triều thần bàn chuyện chống lại quân Tây Sơn, mọi việc đều được Trịnh Tông nghe theo nhưng việc chưa thành thì ông bị cảm bệnh và mất tại Thăng Long. Khi mất ông được ban cho thuỵ là Hoành Mẫn, phong làm Thượng Đẳng phúc thần.
Gia đình
Cha: Nguyễn Nghiễm
Mẹ: Đặng Thị Dương
Anh em: Nguyễn Đề, Nguyễn Du
Em rể: Vũ Trinh
Tài liệu tham khảo
- Đinh Khắc Thuân (2009), Tứ bình thực lục thời chúa Trịnh, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.
- Phan Huy Chú (2008), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
- Vũ Tiến Quỳnh (1995), Nguyễn Du, Nxb Văn nghệ TP Hồ Chí Minh, Hà Nội.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2003), Đại Nam thực lục, tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Nguyen Khan (1734–1786)
Background
Nguyen Khan (阮侃), also known as Nguyen Han (阮欣) and Nguyen Le (阮儷), was a high-ranking official in Vietnamese history during the Le–Trinh period. He was the eldest son of Tham Tung Nguyen Nghiem and the elder brother of the great poet Nguyen Du.
Nguyen Khan was born on the 3rd day of the 3rd lunar month of the Giap Dan year (April 16, 1734) in Tien Dien village, Nghi Xuan district, now Ha Tinh province. He came from a prominent aristocratic family with a long tradition of scholarship and official service. His father, Xuan Quan Cong Nguyen Nghiem, was a Doctoral graduate who held many key positions in the Le–Trinh court. His mother was Dang Thi Duong, the principal wife of Nguyen Nghiem and the second daughter of Dang Sy Vinh, a Tri Phu, renowned for her intelligence, beauty, and deep knowledge of the Confucian classics.
Raised in a strictly educated household, Nguyen Khan early displayed exceptional intelligence and scholarly ability. In the Quy Dau year, he sat for the provincial examination and placed first. According to the regulations for appointing sons of officials, he was assigned the post of Vien Ngoai of the Ministry of Personnel. Later, owing to his scholarly reputation and prestige among the literati, Nguyen Khan was appointed Thi Giang at the palace of Lord Trinh Sam, responsible for instructing the heir apparent, Trinh Sam.
Political Career
Living up to the expectations of his family and the contemporary scholarly community, Nguyen Khan achieved successive examination successes and rapid promotions within only a few years. At the age of twenty, he passed the fourth-level provincial examination and was ranked among the Huong Cong. At twenty-four (1757), he was appointed Vien Ngoai of the Ministry of Personnel and simultaneously selected to serve at Luong Quoc Phu, teaching the lord’s son, then Crown Prince Trinh Sam. Three years later, in the Canh Thin year (1760), Nguyen Khan passed the metropolitan examination as De Tam Giap Dong Tien Si, De Nhi Danh, formally entering the ranks of the court’s elite intellectuals.
Nguyen Khan’s attainment of the doctoral degree was regarded as a great honor for the Nguyen Tien Dien lineage. Pham Dinh Ho, in Vu Trung Tuy But (p.174), recorded that during the celebratory banquet hosted by the Ministry of Rites, Nguyen Nghiem, then serving as Le Thi Lang, personally placed flowers on his son’s ceremonial cap. This rare scene was widely recounted by contemporaries as a symbol of distinguished family tradition and exceptional royal favor.
In 1760, Nguyen Khan was appointed Doc Dong of Son Tay. In the autumn of 1762, he was assigned as Examiner of the Son Nam Provincial Examination, demonstrating that his scholarly authority was firmly established within the examination system. Thereafter, he was promoted to Han Lam Hieu Ly, then served as Tiet Che in the residence of Tinh Quoc Cong. By 1765, he was further promoted to Thi Thu.
The year 1767 marked an important turning point in Nguyen Khan’s career. After the death of Lord Trinh Doanh, Crown Prince Trinh Sam ascended the throne, and Nguyen Khan—who had once personally instructed Trinh Sam—came to enjoy even greater trust and favor. His family residence in the Kim Au area, near Bich Cau Pagoda and Tien Tich Pagoda, became a frequent destination for the lord. Pham Dinh Ho described their relationship during this period as extremely close, akin to that of intimate friends.
Also in the Dinh Hoi year (1767), Trinh Sam appointed Nguyen Khan as Tri Phien Lieu, concurrently in charge of Nhat Hung Co, and granted him the title Kieu Nhac Hau. During times of peace, Trinh Sam often went on excursions to admire flowers, fish, or visit West Lake and various palatial retreats, and Nguyen Khan almost always accompanied him. He was granted the rare privilege of entering the inner palace freely, often dressed in plain clothes, wearing a simple turban, sitting beside the lord during musical performances, and personally signaling the rhythm for singers. Nguyen Khan also possessed artistic talent, was well versed in musical theory, and composed many new nhac phu pieces that were widely circulated among guild performers.
Beyond cultural and artistic roles, Nguyen Khan was entrusted with many important administrative duties. He supervised the renovation of palatial retreats such as Chau Long, Tu Tram, and Duc Thuy, and organized mountain and lake landscapes according to the lord’s preferences. In 1767, he was promoted to Dong Cac Dai Hoc Si, concurrently serving as Te Tuu of the Quoc Tu Giam. In 1768, he held the post of Kham Sai De Dieu of the Son Nam provincial examination.
By 1770, during Trinh Sam’s inspection tour of Thanh Hoa, Nguyen Khan was assigned to oversee the engraving of inscribed poems at scenic sites. At the same time, he concurrently served as Don Dien Su of Truong An route, recruiting people to build dikes, manage waterworks, and store grain for disaster prevention. At the end of that year, he was promoted to Thiem Do Ngu Su Dai.
In the following years, Nguyen Khan continued to rise among the senior officials. In 1772, he served as Pho Do Ngu Su; in 1773, he entered the court as Boi Tung, jointly administering state affairs with his father Nguyen Nghiem. In 1774, amid upheavals in Thuan Hoa and Dang Trong, he was assigned to pacify and persuade the populace, contributing to the Trinh army’s southern campaign.
Lord Trinh greatly favored Tuyen Phi Dang Thi Hue after she bore him a son and intended to replace the rightful heir Trinh Tong with Trinh Can. When news spread that Nguyen Khan had advised a coup to support Crown Prince Trinh Tong, the plot was exposed. Trinh Sam merely summoned Nguyen Khan back to court; those involved were executed, but Nguyen Khan was spared the death penalty.
In 1782, after Trinh Sam’s death, soldiers revolted and installed Trinh Khai as lord, replacing Trinh Can, who took the title Doan Nam Vuong. Trinh Khai immediately recalled Nguyen Khan to court, appointing him Minister of Personnel and granting him the title Toan Quan Cong. In 1783, Nguyen Khan was conferred the honorary rank of Thieu Bao, and later that same year promoted to Nhap Thi Tham Tung.
Two years later, soldiers who had helped enthrone the lord grew arrogant and forced their way into the palace demanding titles and rewards. Nguyen Khan participated in a plan advising the lord to execute seven ringleaders, which provoked the mutinous troops to burn down his private residence. Nguyen Khan and his younger brother Nguyen Dieu fled to Son Tay and secretly petitioned the lord to mobilize forces from various regions to eliminate the threat of the mutinous soldiers. When the plan was leaked, Nguyen Khan and Nguyen Dieu requested retirement and returned to their hometown.
Trinh Vuong frequently wrote to inquire after Nguyen Khan’s health and bestowed medicines and money, even granting him the tax revenue from two merchant ships of Northern traders for his expenses—exceptional favors granted by the lord.
In 1787, when Tay Son forces advanced northward, Nguyen Khan returned to the capital to gather court officials and discuss resistance. The lord accepted his counsel, but before any plan could be realized, Nguyen Khan fell ill and died in Thang Long. Upon his death, he was posthumously granted the title Hoanh Man and honored as a Superior Beneficent Deity.
Family
- Father: Nguyen Nghiem
- Mother: Dang Thi Duong
- Siblings: Nguyen De, Nguyen Du
- Brother-in-law: Vu Trinh
References
- Đinh Khắc Thuân (2009), Tứ bình thực lục thời chúa Trịnh, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.
- Phan Huy Chú (2008), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
- Vũ Tiến Quỳnh (1995), Nguyễn Du, Nxb Văn nghệ TP Hồ Chí Minh, Hà Nội.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2003), Đại Nam thực lục, tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
Tiếng Pháp
Nguyen Khan (1734–1786)
Origines et parcours personnel
Nguyen Khan (阮侃), également connu sous les noms de Nguyen Han (阮欣) et Nguyen Le (阮儷), fut un grand dignitaire de l’histoire du Vietnam sous la periode Le – Trinh. Il était le fils aine du Tham tung Nguyen Nghiem et le frere aine du grand poete Nguyen Du.
Nguyen Khan naquit le 3e jour du 3e mois de l’annee Giap Dan (16 avril 1734) au village de Tien Dien, district de Nghi Xuan, aujourd’hui dans la province de Ha Tinh. Issu d’une grande famille aristocratique a la tradition mandarinale ancienne, il beneficia d’un environnement intellectuel privilegie. Son pere, Xuan Quan cong Nguyen Nghiem, docteur, occupa de nombreuses fonctions essentielles a la cour Le – Trinh. Sa mere, Dang Thi Duong, epouse principale de Nguyen Nghiem, etait la deuxieme fille du Tri phu Dang Sy Vinh, celebre pour son intelligence, sa beaute et sa profonde connaissance des classiques confuceens.
Eleve dans un cadre familial strict et cultive, Nguyen Khan manifesta tres tot une intelligence vive et des capacites intellectuelles remarquables. En l’annee Quy Dau, il se presenta a l’examen provincial (thi Huong) et obtint la premiere place. Conformement aux usages de nomination des fils de mandarins, il fut nomme Vien ngoai au ministere des Rites. Par la suite, grace a sa reputation d’eratdition et a son prestige parmi les lettrés, il fut nomme Thi giang au palais du seigneur Trinh Sam, charge de l’enseignement du prince heritier Trinh Sam.
Carriere politique
Repondant pleinement aux attentes de sa famille et des lettrés de son epoque, Nguyen Khan connut une ascension rapide. A vingt ans, il reussit le quatrieme degre de l’examen provincial et fut classe parmi les Huong cong. A vingt-quatre ans (1757), il fut nomme Vien ngoai du ministere des Affaires civiles, tout en etant selectionne pour enseigner au Luong Quoc phu le fils du seigneur, alors prince heritier Trinh Sam. Trois ans plus tard, en l’annee Canh Thin (1760), il reussit l’examen doctoral en obtenant le rang de De tam giap dong Tien si, de nhi danh, entrant officiellement dans l’elite intellectuelle de la cour.
La reussite de Nguyen Khan a l’examen de docteur fut consideree comme un grand honneur pour la lignee Nguyen Tien Dien. Pham Dinh Ho, dans Vu trung tuy but (p.174), rapporte que lors du banquet de celebration offert par la cour au ministere des Rites, Nguyen Nghiem, alors Le thi lang, posa lui-meme la fleur ceremonielle sur le chapeau de son fils. Cette scene rare fut largement commentee comme un symbole du prestige familial et de la faveur exceptionnelle accordee par la cour.
Des 1760, Nguyen Khan fut nomme Doc dong de la region de Son Tay. En 1762, a l’automne, il fut charge de la fonction d’examinateur a l’examen provincial de Son Nam, preuve de la reconnaissance de son autorite academique. Il fut ensuite promu Han lam Hieu ly, puis occupa la fonction de Tiet che au palais de Tinh Quoc cong. En 1765, il acceda au poste de Thi thu.
L’annee 1767 marqua un tournant decisif dans sa carriere. A la mort du seigneur Trinh Doanh, le prince heritier Trinh Sam monta sur le trone, et Nguyen Khan, qui l’avait personnellement instruit, beneficIa d’une confiance accrue. La residence familiale situee dans le quartier de Kim Au, pres des pagodes Bich Cau et Tien Tich, devint un lieu frequemment visite par le seigneur. Pham Dinh Ho decrit leur relation comme particulierement intime, proche de celle de deux amis en tenue simple.
La meme annee Dinh Hoi (1767), Trinh Sam nomma Nguyen Khan Tri phien lieu, lui confia la direction de Nhat Hung co, et lui accorda le titre nobiliaire de Kieu Nhac hau. En temps de paix, lorsque Trinh Sam se livrait a des promenades, a la contemplation des fleurs, a la peche ou se rendait au Ho Tay et dans les palais de plaisance, Nguyen Khan l’accompagnait presque toujours. Il jouissait d’un privilege rare d’acces libre au palais, portait souvent des vetements ordinaires, coiffait le bonnet de lettré, s’asseyait aux cotes du seigneur lors des seances musicales et dirigeait personnellement les representations. Doue pour les arts, il maitrisait la theorie musicale et composa de nombreux chants nouveaux, largement diffuses dans les cercles artistiques.
Outre son role culturel, Nguyen Khan se vit confier d’importantes taches administratives. Il supervisa la renovation de plusieurs palais de plaisance tels que Chau Long, Tu Tram et Duc Thuy, et l’amenagement de paysages de montagnes et de lacs selon les souhaits du seigneur. En 1767, il fut promu Dong cac Dai hoc si et cumula la fonction de Te tuu Quoc Tu Giam. En 1768, il exerça comme Kham sai De dieu de l’examen provincial de Son Nam.
En 1770, lors de l’inspection de Thanh Hoa par Trinh Sam, Nguyen Khan fut charge de faire graver des poemes celebrant les sites remarquables, tout en assumant la fonction de Don dien su lo Truong An, responsable du recrutement de main-d’œuvre pour la construction de digues, la gestion hydraulique et le stockage de vivres en prevention des catastrophes naturelles. A la fin de cette annee, il fut promu Thiem Do Ngu su Dai.
Dans les annees suivantes, Nguyen Khan poursuivit son ascension. En 1772, il devint Pho Do Ngu su ; en 1773, il entra au gouvernement comme Nhap thi Boi tung, aux cotes de son pere Nguyen Nghiem, participant a la direction des affaires de l’Etat. En 1774, face aux troubles a Thuan Hoa et dans le Dang Trong, il fut charge de missions de pacification et de stabilisation, contribuant a la campagne de progression vers le Sud des troupes Trinh.
Trinh Vuong accordait une grande faveur a la concubine Dang Thi Hue, qui lui donna un fils, et envisageait de destituer le prince heritier Trinh Tong au profit de Trinh Can. Ayant appris que Nguyen Khan avait conseille un complot pour soutenir Trinh Tong, l’affaire fut devoilee. Trinh Sam se contenta de le rappeler a la cour ; les autres conjures furent executes, mais Nguyen Khan fut epargne de la peine capitale.
En 1782, apres la mort de Trinh Sam, les soldats se souleverent et porterent Trinh Khai au pouvoir sous le titre de Doan Nam Vuong, en remplacement de Trinh Can. Trinh Khai convoqua aussitot Nguyen Khan et le nomma Thuong thu du ministere des Affaires civiles, avec le titre de Toan Quan cong. En 1783, Nguyen Khan recut le rang de Thieu bao et fut promu la meme annee Nhap thi Tham tung.
Deux ans plus tard, les troupes, fortes de leur role dans l’accession de Trinh Vuong, devinrent arrogantes et se rendirent au palais pour exiger des titres. Nguyen Khan participa a la decision de faire executer sept meneurs ; en represaille, les soldats incendierent sa residence. Nguyen Khan et son frere Nguyen Dieu se refugierent a Son Tay et adresserent une lettre secrete a Trinh Vuong pour demander la mobilisation des troupes provinciales afin de reprimer les soldats indisciplines. L’affaire fut devoilee et ils demanderent l’autorisation de se retirer dans leur village natal. Trinh Vuong continua cependant a lui temoigner sa sollicitude par des lettres, des medicaments, des subsides et l’attribution des taxes de deux navires marchands du Bac Quoc, privileges exceptionnels accordes a Nguyen Khan.
En 1787, lorsque les troupes Tay Son avancerent vers le Nord, Nguyen Khan retourna a la capitale pour reunir les dignitaires et discuter des mesures de resistance. Trinh Vuong suivit largement ses avis, mais avant que les projets n’aboutissent, Nguyen Khan tomba malade et mourut a Thang Long. A sa mort, il recut le nom posthume Hoanh Man et fut honore du rang de Thuong Dang phuc than.
Famille
- Pere : Nguyen Nghiem
- Mere : Dang Thi Duong
- Freres : Nguyen De, Nguyen Du
- Beau-frere : Vu Trinh
References bibliographiques
- Đinh Khắc Thuân (2009), Tứ bình thực lục thời chúa Trịnh, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.
- Phan Huy Chú (2008), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
- Vũ Tiến Quỳnh (1995), Nguyễn Du, Nxb Văn nghệ TP Hồ Chí Minh, Hà Nội.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2003), Đại Nam thực lục, tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
Tiếng Trung
阮侃（Nguyen Khan，1734—1786）
身世
阮侃 阮侃（Nguyen Khan），又名阮欣 阮欣（Nguyen Han）与阮俪 阮儷（Nguyen Le），为黎—郑时期越南历史上的重要大臣。他是参讼阮儼 阮儼（Nguyen Nghiem）的长子，也是大诗豪阮攸 阮攸（Nguyen Du）的长兄。
阮侃生于甲寅年三月初三（1734年4月16日），籍贯为宜春县先田村，今属河静省。其出身于世代簪缨、以科举仕宦著称的显赫贵族家庭。父亲春郡公阮儼为进士，曾在黎—郑朝廷中担任多项要职；母亲邓氏阳 邓氏陽（Dang Thi Duong）为阮儼正室，系知府邓士荣 邓士榮（Dang Sy Vinh）之次女，以聪慧、美貌及精通经史著称。
在良好家教环境的熏陶下，阮侃自幼聪颖过人，学业出众。癸酉年，他参加乡试并高中榜首。依官宦子弟授官之例，初补吏部员外郎。其后，凭借卓越的学识与士林声望，阮侃被选入郑森 郑森（Trinh Sam）王府，任侍讲之职，负责教导世子郑森。
政治生涯
正如家族与士人阶层的期待，阮侃仕途进展迅速。二十岁时，他在乡试中中第四场，列为乡贡生；二十四岁（1757年）出任吏部员外郎，并被选入量国府，为当时的世子郑森授课。三年后，庚辰年（1760年），阮侃高中第三甲同进士第二名，正式跻身朝廷高级士大夫之列。
阮侃登进士第，被视为先田阮氏家族的一大盛事。范廷琥 范廷琥（Pham Dinh Ho）在《雨中随笔》（第174页）中记载：朝廷于礼部设宴庆贺时，正任礼侍郎的阮儼亲手为儿子插花于帽上，此情此景极为罕见，被时人传颂为门第显赫与殊宠之象征。
1760年，阮侃被任命为山西处督同。1762年秋，朝廷委其为山南乡试考官，显示其学术声望已获科举界公认。此后，他升任翰林校理，并在靖国公府担任节制职务。至1765年，又晋升为侍书。
1767年成为阮侃仕途的重要转折点。郑营 郑楹（Trinh Doanh）去世，世子郑森继位。由于曾亲自教导郑森，阮侃愈发受到宠信。其位于金瓯坊、近碧句寺与仙迹寺的府邸，成为郑主时常往来之所。范廷琥形容当时阮侃与郑森的关系亲密无间，几如布衣之交。
同年丁亥年（1767），郑森封阮侃为知番僚，兼管一雄机，赐爵桥岳侯。太平时期，郑森常出游赏花、垂钓，巡幸西湖及诸行宫，阮侃几乎每次随侍左右。他得以便服入禁，头戴纶巾，在赏乐宴饮时侍坐主旁，亲自执筹点唱。阮侃亦具艺术才华，精通音律，创作多首新乐府，为教坊广为传唱。
除文化艺术活动外，阮侃还承担多项重要行政事务，负责修葺周龙、思沉、浴翠等行宫，并依郑主之意经营山水景观。1767年，他升任东阁大学士，兼国子监祭酒；1768年，任钦差提调山南乡试。
1770年，郑森巡游清化时，阮侃受命督促在名胜刻诗题咏，同时兼任长安路屯田使，招募民众筑堤治水、储粮备荒。同年年底，升任添都御史台。
随后数年，阮侃持续位列重臣。1772年任副都御史；1773年入侍陪讼，与其父阮儼共同参与朝政决策。1774年，因顺化与南方局势动荡，他受命招抚安定，为郑军南进战略作出贡献。
郑王 郑王（Trinh Vuong）极为宠爱宣妃邓氏惠 邓氏惠（Dang Thi Hue）。当邓氏惠生下儿子郑𫓹 郑𫓹（Trinh Can）后，郑王有意废长立幼，改立郑宗 郑宗（Trinh Tong）之位。阮侃被传参与谋划政变，辅佐世子郑宗。事机败露后，郑森仅召其回朝，同谋者多被处死，而阮侃幸免于死。
1782年，郑森去世，军士作乱，迎立郑楷 郑楷（Trinh Khai）为主，废郑𫓹，称端南王。郑楷即召阮侃入朝，授吏部尚书，封纂郡公。1783年，又加封少保，同年晋升为入侍参讼。
两年后，郑王即位，恃功骄兵横行，闯入王府索求封赏。阮侃参与密议，请郑王诛杀七名首恶，遂遭骄兵焚毁私宅。阮侃与其弟阮调 阮調（Nguyen Dieu）逃往山西，上密书请求会合诸镇兵力以除骄兵，事泄后遂辞官归乡。其间，郑王频致书问候，并赐药物、金钱，又拨取北国商船两艘之税供其使用，显示对阮侃的特殊恩遇。
1787年，西山军北进，阮侃返回京城，会集群臣商议抗敌之策，郑王多从其议。然大事未成，阮侃染病卒于升龙。卒后，赐谥“宏敏”，封为上等福神。
家庭
父：阮儼 阮儼（Nguyen Nghiem）
母：邓氏阳 邓氏陽（Dang Thi Duong）
兄弟：阮提 阮提（Nguyen De）、阮攸 阮攸（Nguyen Du）
妹夫：武贞 武貞（Vu Trinh）
参考资料
- Đinh Khắc Thuân (2009), Tứ bình thực lục thời chúa Trịnh, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.
- Phan Huy Chú (2008), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
- Vũ Tiến Quỳnh (1995), Nguyễn Du, Nxb Văn nghệ TP Hồ Chí Minh, Hà Nội.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2003), Đại Nam thực lục, tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
