Thân thế
Theo Đại Việt thông sử, Trần Nguyên Hãn là người huyện Lập Thạch, cháu nội của Tư đồ Trần Nguyên Đán; ông nổi tiếng là người có học thức và tinh thông binh pháp.
Trong khi đó, các tác giả Phạm Đình Hổ và Nguyễn Án (trong Tang thương ngẫu lục), Trần Trọng Kim (trong Việt Nam sử lược) và Phan Kế Bính đều cho rằng Trần Nguyên Hãn quê ở Sơn Đông, thuộc huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc. Tuy nhiên, Trần Xuân Sinh đã bác bỏ quan điểm này. Ông cho biết từng đến xã Hoắc Xa (còn gọi là Vân Xa), nơi được cho là quê hương của Trần Nguyên Hãn, nhưng người dân địa phương chỉ thờ Trần Khát Chân và hoàn toàn không biết gì về Trần Nguyên Hãn. Từ đó, Trần Xuân Sinh cho rằng Trần Trọng Kim và Phan Kế Bính đã dựa theo Tang thương ngẫu lục nên dẫn đến sự nhầm lẫn.
Đại Việt thông sử cũng nhấn mạnh rằng Trần Nguyên Hãn là hậu duệ của Tư đồ Trần Nguyên Đán – một tôn thất nhà Trần, từng giữ chức Tư đồ dưới triều Trần. Do gửi gắm con cháu cho Hồ Quý Ly, nên khi Hồ Quý Ly cướp ngôi nhà Trần, phần lớn họ Trần bị sát hại, chỉ một số con cháu được giữ lại. Đến đời Trần Thúc Giao và Trần Thúc Quỳnh, vì đầu hàng nhà Minh và làm ngụy quan, cả gia tộc bị nhà Hậu Trần giết hại, tổng cộng hơn 500 người. Tuy vậy, sử sách không ghi rõ Trần Nguyên Hãn là con cháu thuộc nhánh nào trong dòng họ Trần Nguyên Đán.
Gia nhập quân Lam Sơn
Theo Đại Việt thông sử, sau khi nhà Hồ sụp đổ, quân Minh xâm lược nước ta, nhân dân rơi vào cảnh lầm than, Trần Nguyên Hãn sớm nuôi chí cứu nước giúp dân. Một lần đến lễ thần tại đền Bạch Hạc, ông nghe chuyện thần núi Tản Viên báo với thần đền Bạch Hạc rằng trời đã trao mệnh lớn cho Lê Lợi – người Lam Sơn – làm vua nước An Nam. Tin vào thiên mệnh ấy, Trần Nguyên Hãn vào Thanh Hóa tìm Lê Lợi và một lòng theo phò. Nhận thấy ông là người có tài thao lược, Lê Lợi hết sức trọng đãi, cho tham gia bàn mưu cơ mật và thường xuyên theo quân chinh chiến, lập được nhiều công lao.
Năm Ất Tỵ (1425), Lê Lợi lệnh cho Trần Nguyên Hãn cùng Thượng tướng Lê Nỗ và chấp lệnh Lê Đa Bồ đem hơn 1.000 quân cùng một voi chiến tiến đánh hai xứ Tân Bình và Thuận Hóa (từ Quảng Bình đến Thừa Thiên – Huế ngày nay).
Chiến công trong khởi nghĩa Lam Sơn
Mùa thu năm Ất Tỵ (1425), tháng 7, Lê Lợi nhận định rằng quân Minh đóng ở Tân Bình và Thuận Hóa đã lâu không liên lạc được với Nghệ An và Đông Đô, thế lực suy yếu. Ông vận dụng chiến lược “tránh chỗ mạnh, đánh chỗ yếu”, sai Trần Nguyên Hãn cùng Lê Nỗ, Lê Đa Bồ đem quân tiến công.
Khi nghĩa quân đến sông Bố Chính thì gặp quân Minh. Trần Nguyên Hãn cùng các tướng cho quân chiếm giữ địa thế hiểm yếu ở Hà Khương, bí mật mai phục để nhử giặc. Tướng Minh là Nhậm Năng đem toàn quân đuổi theo, Trần Nguyên Hãn và các tướng giả thua rút lui. Khi quân Minh lọt vào trận địa, quân mai phục hai bên ập ra đánh, khiến quân Minh tan vỡ, chết và chết đuối rất nhiều.
Sau thắng lợi này, tuy quân Lam Sơn còn ít, trong khi quân Minh vẫn đông và cầu viện thêm binh, Lê Lợi liền sai Lê Ngân, Lê Bôi và Lê Văn An đem 70 thuyền chiến vượt biển tiếp ứng. Nghĩa quân thừa thắng tiến công mạnh mẽ, khiến quân và dân các xứ Tân Bình, Thuận Hóa đều quy thuận, quân Minh phải rút vào thành cố thủ. Từ đó, toàn bộ hai xứ này thuộc về nghĩa quân Lam Sơn.
Tháng 9 năm Bính Ngọ (1426), sau khi nhận được tin Đinh Lễ đại thắng quân Minh ở Tốt Động – Chúc Động, Lê Lợi quyết định tiến quân ra Bắc, hợp lực vây Đông Đô. Ông chia quân làm ba cánh: ngày 23 tháng 10, sai Trần Nguyên Hãn cùng Bùi Bị chỉ huy hơn trăm chiến thuyền theo đường thủy tiến về bến Đông Bộ Đầu; Đinh Lễ dẫn hơn một vạn quân bộ bí mật tiến đến cầu Tây Dương; còn Lê Lợi trực tiếp chỉ huy binh tượng đánh từ cửa Nam thành Đông Quan.
Đến canh ba ban đêm, quân Lam Sơn đồng loạt tiến công, đốt phá doanh trại ngoài thành, khiến quân Minh do Phương Chính chỉ huy hoảng loạn, chen nhau chạy vào thành, xác chết chồng chất. Nghĩa quân bắt giữ nhiều người bị ép theo quân Minh, thu được hơn trăm chiến thuyền cùng nhiều khí giới. Quân Minh lâm vào thế cô lập, buộc phải gia cố thành lũy, chờ viện binh.
Mùa thu, tháng 9 năm Đinh Mùi (1427), Trần Nguyên Hãn được phong chức Thái úy. Lê Lợi sai ông cùng Tư mã Lê Sát, Thiếu úy Lý Triện và Nguyễn Lý tiến đánh thành Xương Giang – nơi giữ vai trò then chốt bảo vệ đường rút lui của quân Minh.
Quân Minh do Kim Dận và Lý Nhậm chỉ huy cố thủ rất quyết liệt. Nghĩa quân vây hãm hơn sáu tháng, giao chiến nhiều lần nhưng chưa phân thắng bại. Khi hay tin viện binh nhà Minh sắp tới, Lê Lợi hạ lệnh tổng công kích. Nghĩa quân đào địa đạo, dùng câu liêm, giáo mác, nỏ cứng, hỏa tiễn và hỏa pháo, bốn mặt đồng loạt tiến công. Chỉ trong thời gian ngắn, thành Xương Giang bị hạ, Kim Dận và Lý Nhậm đều tự sát. Chiến thắng này giáng đòn nặng nề vào ý chí của quân Minh, khiến Vương Thông phải làm văn tế.
Ngày 18 tháng 9 năm Đinh Mùi (1427), hai đạo viện binh lớn của nhà Minh tiến vào nước ta: đạo quân do Liễu Thăng chỉ huy từ Lạng Sơn và đạo quân do Mộc Thạnh tiến qua cửa Lê Hoa. Ngày 20, cánh quân Liễu Thăng bị phục kích và tiêu diệt tại Chi Lăng; Liễu Thăng bị chém tại núi Mã Yên. Sau đó, Thôi Tụ và Hoàng Phúc tiếp tục tiến quân nhưng bị nghĩa quân bao vây tại khu vực Xương Giang.
Trong thời gian này, Lê Lợi sai Trần Nguyên Hãn chặn đường tiếp tế lương thực của quân Minh. Đầu tháng 11, quân Lam Sơn mở cuộc tổng công kích, tiêu diệt và bắt sống toàn bộ quân viện binh cùng các tướng chỉ huy, kết thúc hoàn toàn thế phản công của nhà Minh.
Tháng 12 năm 1427, hội thề Đông Quan được tổ chức tại phía nam thành, bên bờ sông Cái, đánh dấu thắng lợi quyết định của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Trong danh sách những người đại diện phía Lam Sơn tham gia hội thề, Trần Nguyên Hãn đứng tên thứ hai, chỉ sau Lê Lợi, cho thấy vị trí và vai trò đặc biệt quan trọng của ông trong cuộc kháng chiến chống Minh.
Phong thưởng
Khoảng năm 1424–1425, Trần Nguyên Hãn là Tư đồ. Năm 1427, sau chiến tích hãm Đông Quan, ông được phong là Thái úy. Đại Việt sử ký toàn thư ở chương X viết:
Đại hội các tướng và các quan văn võ để định công, ban thưởng, xét công cao thấp mà định thứ bậc. Lấy thừa chỉ Nguyễn Trãi làm Quan phục hầu; tư đồ Trần Hãn làm Tả tướng quốc; Khu mật đại sứ Phạm Văn Xảo làm Thái Bảo; đều được ban quốc tính.
Bị hại
Theo Đại Việt thông sử, năm 1429, sau khi đất nước đã yên ổn, Trần Nguyên Hãn xin cáo quan về nghỉ. Trước đó, ông từng tâm sự với người thân cận rằng nhà vua có dáng dấp của Việt vương Câu Tiễn – người nổi tiếng đa nghi sau khi thành nghiệp lớn – nên bản thân ông khó có thể an hưởng vinh hoa lâu dài. Lê Lợi chấp thuận cho Trần Nguyên Hãn về quê, nhưng vẫn yêu cầu mỗi năm hai lần vào triều chầu vua.
Về làng, Trần Nguyên Hãn cho xây dựng nhiều nhà cửa kiên cố bằng gạch, đồng thời đóng thuyền và tích trữ binh khí. Việc này khiến ông bị kẻ khác dèm pha, tố cáo có mưu đồ phản loạn. Lê Lợi liền sai lực sĩ và xá nhân bắt Trần Nguyên Hãn giải về kinh tra hỏi.
Khi thuyền đi đến bến xã Đông Sơn, Trần Nguyên Hãn trong cơn phẫn uất đã khấn trời, bày tỏ nỗi oan khuất của mình: ông cùng vua đồng tâm hiệp lực cứu nước cứu dân, nay đại nghiệp vừa thành thì lại bị nghe lời gièm mà nghi kỵ. Ngay sau đó, gió lớn bất ngờ nổi lên làm lật thuyền, khiến Trần Nguyên Hãn cùng 42 lực sĩ, xá nhân đều chết đuối, chỉ còn hai gia đồng sống sót.
Sau khi hay tin, Lê Lợi ban chiếu tịch thu toàn bộ ruộng đất, tài sản và gia quyến của Trần Nguyên Hãn. Về cái chết của ông, Đại Việt thông sử ghi chép không hoàn toàn thống nhất: trong phần Đế kỷ đệ nhất cho rằng ông tự sát, còn Truyện Trần Nguyên Hãn lại mô tả việc ông chết do thuyền bị lật trong cơn gió lớn sau lời than trời.
Đến khoa thi Hội năm 1442 dưới triều vua Lê Thái Tông – khoa thi Hội đầu tiên của triều Lê – trong đề thi văn sách do nhà vua ban ra vẫn nhắc đến Trần Nguyên Hãn như một kẻ có hành vi chống lại Lê Thái Tổ. Đề cho rằng sau khi giành được thiên hạ, Thái Tổ nhiều lần cầu hiền mà không tìm được người xứng đáng, vì có những kẻ như “bọn Hãn, bọn Xảo” âm thầm nuôi mưu gian, che lấp hiền tài.
Người đỗ đầu khoa thi này là Nguyễn Trực. Trong bài làm của mình, ông tiếp tục lên án Trần Nguyên Hãn như một hạng tiểu nhân ghen ghét người hiền, cất nhắc bè đảng, ví họ với “Tứ hung” đời Ngu hay “Tam giám” đời Chu. Tuy vậy, Nguyễn Trực cũng khẳng định rằng sự tồn tại của những kẻ ấy không thể làm lung lay được nền trị quốc lúc bấy giờ.
Những tư liệu này cho thấy, ít nhất trong khoảng gần một thập niên sau khi Lê Thái Tổ qua đời (1433), triều đình nhà Lê vẫn chính thức xem Trần Nguyên Hãn là tội thần, bất chấp những đóng góp to lớn của ông trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
Tưởng nhớ
Trần Nguyên Hãn cũng được đúc tượng và thờ ở di tích quốc gia đền Như Độ, thuộc xã Như Hòa, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình. Lễ hội đền Như Độ diễn ra vào 14-15 tháng Giêng vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu.
Tên của ông được đặt cho nhiều đường phố và trường học tại các thành phố Việt Nam: tại quận Hoàn Kiếm (thành phố Hà Nội), quận Lê Chân (thành phố Hải Phòng), Thành phố Đồng Hới, thành phố Đà Nẵng, phường Phước Hòa Thành phố Nha Trang, Thành phố Vũng Tàu, quận 8 Thành phố Hồ Chí Minh, thành phố Hạ Long,… và ở Lập Thạch quê hương ông.
Tài liệu tham khảo
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Tran Nguyen Han (1390–1429)
Background
According to Dai Viet Thong Su, Tran Nguyen Han was a native of Lap Thach district and the grandson of Tu do Tran Nguyen Dan. He was renowned for his learning and his mastery of military strategy.
Meanwhile, authors such as Pham Dinh Ho and Nguyen An (in Tang thuong ngau luc), Tran Trong Kim (in Viet Nam su luoc), and Phan Ke Binh all claimed that Tran Nguyen Han came from Son Dong, in Lap Thach district, Vinh Phuc province. However, Tran Xuan Sinh rejected this view. He stated that he had personally visited Hoac Xa commune (also known as Van Xa), which was said to be Tran Nguyen Han’s homeland, but found that local residents only worshipped Tran Khat Chan and knew nothing at all about Tran Nguyen Han. From this, Tran Xuan Sinh concluded that Tran Trong Kim and Phan Ke Binh had relied on Tang thuong ngau luc, leading to this confusion.
Dai Viet Thong Su also emphasizes that Tran Nguyen Han was a descendant of Tu do Tran Nguyen Dan, a member of the Tran royal clan who once held the position of Tu do under the Tran dynasty. Because his descendants were entrusted to Ho Quy Ly, when Ho Quy Ly usurped the Tran throne, most members of the Tran clan were killed, with only a few spared. Later, in the generations of Tran Thuc Giao and Tran Thuc Quynh, because they surrendered to the Ming dynasty and served as puppet officials, the entire family was exterminated by the Later Tran regime, totaling more than 500 people. However, historical records do not clearly indicate which branch of Tran Nguyen Dan’s lineage Tran Nguyen Han belonged to.
Joining the Lam Son Army
According to Dai Viet Thong Su, after the collapse of the Ho dynasty and the Ming invasion of the country, the people fell into misery. Tran Nguyen Han early nurtured the ambition to save the nation and help the people. On one occasion, while attending a ritual at Bach Hac Temple, he heard a story that the mountain deity Tan Vien had informed the deity of Bach Hac Temple that Heaven had bestowed the great mandate upon Le Loi of Lam Son to become king of An Nam. Believing in this heavenly mandate, Tran Nguyen Han went to Thanh Hoa to seek out Le Loi and pledged wholehearted allegiance to him. Recognizing his strategic talent, Le Loi treated him with great respect, allowed him to participate in confidential military planning, and frequently had him accompany the army in campaigns, where he achieved many merits.
In the year At Ty (1425), Le Loi ordered Tran Nguyen Han, together with the senior general Le No and the officer Le Da Bo, to lead more than 1,000 troops and one war elephant to attack the two regions of Tan Binh and Thuan Hoa (from present-day Quang Binh to Thua Thien–Hue).
Military Achievements in the Lam Son Uprising
In the autumn of At Ty (1425), in the seventh lunar month, Le Loi judged that the Ming forces stationed in Tan Binh and Thuan Hoa had long been cut off from Nghe An and Dong Do and were therefore weakened. Applying the strategy of “avoiding the strong and striking the weak,” he sent Tran Nguyen Han together with Le No and Le Da Bo to launch the attack.
When the insurgent army reached the Bo Chinh River, they encountered Ming troops. Tran Nguyen Han and the other generals seized advantageous terrain at Ha Khuong, secretly laying an ambush to lure the enemy. The Ming general Nham Nang pursued with his entire force, while Tran Nguyen Han and the others feigned defeat and retreated. Once the Ming troops entered the ambush, the forces hidden on both sides surged out and attacked, causing the Ming army to collapse, with many killed or drowned.
After this victory, although the Lam Son forces were still small while the Ming troops remained numerous and called for reinforcements, Le Loi dispatched Le Ngan, Le Boi, and Le Van An with 70 warships to provide naval support. The insurgents pressed their advantage with fierce attacks, leading both the troops and people of Tan Binh and Thuan Hoa to submit, while the Ming forces withdrew into their citadels to defend themselves. From then on, both regions came entirely under the control of the Lam Son army.
In the ninth lunar month of Binh Ngo (1426), after receiving news that Dinh Le had won a great victory over the Ming at Tot Dong–Chuc Dong, Le Loi decided to march north to join forces in besieging Dong Do. He divided the army into three wings: on the 23rd day of the tenth month, he ordered Tran Nguyen Han and Bui Bi to command more than a hundred warships advancing by water to Dong Bo Dau Wharf; Dinh Le led more than ten thousand infantry troops secretly toward Tay Duong Bridge; and Le Loi personally commanded the war elephants to attack from the southern gate of Dong Quan.
At the third watch of the night, the Lam Son forces launched a simultaneous assault, burning the camps outside the citadel. The Ming troops under Phuong Chinh fell into panic, crowding together as they fled into the city, with corpses piling up. The insurgents captured many people who had been forced to serve the Ming, seized more than a hundred warships, and collected large quantities of weapons. The Ming army was isolated and forced to reinforce its defenses while awaiting relief.
In the autumn, ninth lunar month of Dinh Mui (1427), Tran Nguyen Han was promoted to the rank of Thai uy. Le Loi ordered him, together with Tu ma Le Sat, Thieu uy Ly Trien, and Nguyen Ly, to attack Xuong Giang Citadel, which played a key role in protecting the Ming army’s retreat route.
The Ming forces under Kim Dan and Ly Nham defended the citadel with great determination. The insurgents besieged it for more than six months, fighting many engagements without a decisive outcome. Upon learning that Ming reinforcements were approaching, Le Loi ordered a general assault. The insurgents dug tunnels and used hooked weapons, spears, crossbows, fire arrows, and cannon, attacking simultaneously from all four sides. In a short time, Xuong Giang Citadel fell; Kim Dan and Ly Nham both committed suicide. This victory dealt a heavy blow to the morale of the Ming forces, forcing Vuong Thong to perform a memorial rite.
On the 18th day of the ninth lunar month of Dinh Mui (1427), two large Ming relief armies entered the country: one led by Lieu Thang from Lang Son, and another led by Moc Thanh through Le Hoa Pass. On the 20th day, Lieu Thang’s army was ambushed and annihilated at Chi Lang; Lieu Thang was beheaded at Ma Yen Mountain. Afterwards, Thoi Tu and Hoang Phuc continued their advance but were surrounded by the insurgents in the Xuong Giang area.
During this period, Le Loi ordered Tran Nguyen Han to block the Ming army’s supply routes. In early November, the Lam Son forces launched a general offensive, annihilating and capturing all the relief troops and their commanders, completely ending the Ming counteroffensive.
In December 1427, the Dong Quan Oath Conference was held south of the citadel on the banks of the Cai River, marking the decisive victory of the Lam Son uprising. In the list of Lam Son representatives attending the conference, Tran Nguyen Han was listed second, after Le Loi, demonstrating his particularly important position and role in the resistance against the Ming.
Ranks and Rewards
Around 1424–1425, Tran Nguyen Han held the post of Tu do. In 1427, after the successful siege of Dong Quan, he was promoted to Thai uy.
Dai Viet su ky toan thu, in Chapter X, records: “A grand assembly of generals and civil and military officials was held to assess merits and bestow rewards, determining ranks according to achievements. Nguyen Trai, as Thua chi, was made Quan phuc hau; Tu do Tran Han was made Ta tuong quoc; Khu mat dai su Pham Van Xao was made Thai bao; all were granted the royal surname.”
Death
According to Dai Viet Thong Su, in 1429, after the country had been pacified, Tran Nguyen Han requested permission to retire. Earlier, he had confided to close associates that the king bore resemblance to Viet Vuong Cau Tien, who was known for his suspicion after achieving great success, and that he himself would find it difficult to enjoy lasting honor and prosperity. Le Loi agreed to his retirement but required him to return to court twice a year to pay homage.
After returning to his village, Tran Nguyen Han built many solid brick houses and constructed boats while stockpiling weapons. This led others to slander him, accusing him of plotting rebellion. Le Loi then sent guards and attendants to arrest Tran Nguyen Han and escort him back to the capital for questioning.
When the boat reached Dong Son commune wharf, Tran Nguyen Han, in a fit of indignation, prayed to Heaven, expressing his unjust suffering: he had worked in unity with the king to save the nation and the people, yet just as the great enterprise was completed, he was suspected due to slander. Immediately afterward, a sudden strong wind arose and capsized the boat, causing Tran Nguyen Han and 42 guards and attendants to drown; only two household servants survived.
Upon learning of this, Le Loi issued an edict confiscating all of Tran Nguyen Han’s land, property, and family. Accounts of his death in Dai Viet Thong Su are not entirely consistent: the De ky de nhat states that he committed suicide, while the Biography of Tran Nguyen Han describes his death as resulting from the boat capsizing in a strong wind after his appeal to Heaven.
In the 1442 Metropolitan Examination under King Le Thai Tong—the first such examination of the Le dynasty—the essay question issued by the king still referred to Tran Nguyen Han as someone who had acted against Le Thai To. It claimed that after gaining the realm, Thai To repeatedly sought worthy men but could not find them because of people like “the Han faction and the Xao faction,” who secretly harbored treacherous intentions and obscured true talent.
The top graduate of this examination was Nguyen Truc. In his essay, he continued to denounce Tran Nguyen Han as a petty man jealous of the virtuous, who promoted his own clique, likening them to the “Four Evils” of the Ngu era or the “Three Guardians” of the Zhou era. Nevertheless, Nguyen Truc also affirmed that the existence of such people could not undermine the foundations of state governance at that time.
These sources indicate that for at least nearly a decade after the death of Le Thai To (1433), the Le court officially regarded Tran Nguyen Han as a traitorous official, despite his great contributions to the Lam Son uprising.
Commemoration
Tran Nguyen Han has also been cast in statue form and worshipped at the national relic Nhu Do Temple, located in Nhu Hoa commune, Kim Son district, Ninh Binh province. The Nhu Do Temple Festival takes place on the 14th–15th days of the first lunar month in the years Ty, Ngo, Mao, and Dau.
His name has been given to many streets and schools in Vietnamese cities: in Hoan Kiem district (Hanoi), Le Chan district (Hai Phong), Dong Hoi City, Da Nang City, Phuoc Hoa ward of Nha Trang City, Vung Tau City, District 8 of Ho Chi Minh City, Ha Long City, and in Lap Thach, his homeland.
References
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Tiếng Pháp
Tran Nguyen Han (1390–1429)
Origines
Selon Dai Viet thong su, Tran Nguyen Han était originaire du district de Lap Thach, petit-fils de Tu do Tran Nguyen Dan ; il était réputé pour son érudition et sa parfaite maîtrise de l’art militaire.
Cependant, Pham Dinh Ho et Nguyen An (dans Tang thuong ngau luc), Tran Trong Kim (dans Viet Nam su luoc) ainsi que Phan Ke Binh estiment que Tran Nguyen Han était natif de Son Dong, relevant du district de Lap Thach, province de Vinh Phuc. Cette thèse a toutefois été réfutée par Tran Xuan Sinh. Celui-ci rapporte s’être rendu au village de Hoac Xa (également appelé Van Xa), présenté comme le lieu d’origine de Tran Nguyen Han, mais les habitants n’y vénéraient que Tran Khat Chan et ne connaissaient rien de Tran Nguyen Han. Tran Xuan Sinh en conclut que Tran Trong Kim et Phan Ke Binh se sont appuyés sur Tang thuong ngau luc, ce qui a conduit à une confusion.
Dai Viet thong su souligne également que Tran Nguyen Han était un descendant de Tu do Tran Nguyen Dan, membre de la famille impériale des Tran, qui avait exercé la fonction de Tu do sous cette dynastie. Après que les descendants eurent été confiés à Ho Quy Ly, lorsque ce dernier usurpa le trône des Tran, la majorité de la famille Tran fut massacrée, seuls quelques descendants étant épargnés. Plus tard, à l’époque de Tran Thuc Giao et Tran Thuc Quynh, en raison de leur reddition aux Ming et de leur collaboration, toute la famille fut exterminée par la dynastie des Hau Tran, soit plus de 500 personnes. Les sources ne précisent toutefois pas clairement de quelle branche de la lignée de Tran Nguyen Dan descendait Tran Nguyen Han.
Engagement dans l’armee de Lam Son
D’après Dai Viet thong su, après la chute de la dynastie Ho et l’invasion du pays par les troupes Ming, le peuple sombra dans la misère. Tran Nguyen Han nourrit très tôt l’ambition de sauver la nation et le peuple. Un jour, alors qu’il se rendait à un rite au temple Bach Hac, il entendit le récit selon lequel l’esprit du mont Tan Vien avait annoncé à la divinité de Bach Hac que le Ciel avait confié un grand mandat à Le Loi, originaire de Lam Son, pour devenir roi du pays d’An Nam. Convaincu de cette volonté céleste, Tran Nguyen Han se rendit à Thanh Hoa pour rejoindre Le Loi et lui resta entièrement fidèle. Reconnaissant ses talents stratégiques, Le Loi lui accorda une grande estime, l’associa aux conseils secrets et l’emmena fréquemment en campagne, où il rendit de nombreux services méritoires.
En l’an At Ty (1425), Le Loi ordonna à Tran Nguyen Han, au general superieur Le No et à Le Da Bo de conduire plus de 1 000 soldats et un elephent de guerre afin d’attaquer les regions de Tan Binh et Thuan Hoa (correspondant aujourd’hui a Quang Binh et Thua Thien – Hue).
Exploits durant l’insurrection de Lam Son
A l’automne de l’an At Ty (1425), au septieme mois, Le Loi estima que les troupes Ming stationnees a Tan Binh et Thuan Hoa, coupees depuis longtemps de Nghe An et de Dong Do, etaient affaiblies. Appliquant la strategie consistant a « eviter les points forts et frapper les points faibles », il envoya Tran Nguyen Han, Le No et Le Da Bo a l’attaque.
Lorsque l’armee arriva a la riviere Bo Chinh, elle rencontra les forces Ming. Tran Nguyen Han et les autres generaux occuperent les positions escarpees de Ha Khuong et y disposerent des embuscades. Le general Ming Nham Nang poursuivit imprudemment l’ennemi ; Tran Nguyen Han feignit la retraite. Une fois les Ming engages dans le piege, les troupes embusquees surgirent, provoquant leur debacle, avec de lourdes pertes par mort et noyade.
Malgre la superiorite numerique persistante des Ming, Le Loi envoya Le Ngan, Le Boi et Le Van An avec 70 navires de guerre pour soutenir l’offensive. Les forces de Lam Son poursuivirent leur avance, gagnant l’adhesion des populations de Tan Binh et Thuan Hoa, tandis que les Ming se retranchaient dans les forteresses. Ces deux regions passerent alors sous le controle de l’armee de Lam Son.
En septembre de l’an Binh Ngo (1426), apres la grande victoire de Dinh Le a Tot Dong – Chuc Dong, Le Loi decida de marcher vers le Nord pour encercler Dong Do. Il divisa ses troupes en trois colonnes : Tran Nguyen Han et Bui Bi commanderent la flotte vers Dong Bo Dau ; Dinh Le conduisit l’infanterie vers le pont Tay Duong ; Le Loi mena lui-meme les elephants de guerre par la porte Sud de Dong Quan.
Au milieu de la nuit, l’attaque coordonnee provoqua la panique parmi les Ming commandés par Phuong Chinh. De nombreux soldats furent tues, et l’armee de Lam Son captura plus d’une centaine de navires ainsi que de nombreuses armes. Les Ming, isoles, durent renforcer leurs defenses en attendant des renforts.
A l’automne de l’an Dinh Mui (1427), Tran Nguyen Han fut promu Thai uy. Le Loi lui ordonna, aux cotes de Tu ma Le Sat, Thieu uy Ly Trien et Nguyen Ly, d’attaquer la citadelle de Xuong Giang, point strategique majeur de la retraite des Ming. Apres plus de six mois de siege et une attaque generale utilisant tunnels, armes lourdes et armes a feu, la forteresse fut prise ; les generaux Ming Kim Dan et Ly Nham se suiciderent. Cette victoire brisa la volonte des Ming et contraignit Vuong Thong a celebrer une ceremonie expiatoire.
Peu apres, les deux grandes armees de secours Ming, commandees par Lieu Thang et Moc Thanh, furent defaites a Chi Lang et Xuong Giang. Tran Nguyen Han fut charge de couper les voies de ravitaillement ennemies. La victoire totale mit fin a la contre-offensive Ming.
En decembre 1427, la ceremonie du serment de Dong Quan consacra la victoire decisive de l’insurrection de Lam Son. Tran Nguyen Han y figura en seconde position, immediatement apres Le Loi, attestant de son role eminent.
Distinctions
Vers 1424–1425, Tran Nguyen Han occupait la charge de Tu do. En 1427, apres la prise de Dong Quan, il fut eleve au rang de Thai uy. Dai Viet su ky toan thu rapporte qu’il fut nomme Ta tuong quoc et gratifie du nom imperial.
Mort tragique
Selon Dai Viet thong su, en 1429, Tran Nguyen Han demanda a se retirer. Soupconnant la mefiance du souverain, il fut finalement accuse de rebellion. Conduit vers la capitale pour etre interroge, il trouva la mort lorsque son bateau chavira lors d’une tempete, entrainant avec lui 42 gardes.
Apres sa mort, Le Loi confisqua ses biens et sa famille fut sanctionnee. Durant plusieurs annees, la cour des Le le considera officiellement comme un criminel d’Etat, malgre ses immenses contributions a la liberation du pays.
Memoire
Tran Nguyen Han est honore au temple national de Nhu Do (province de Ninh Binh). Son nom a ete donne a de nombreuses rues et ecoles a Hanoi, Hai Phong, Dong Hoi, Da Nang, Nha Trang, Vung Tau, Ho Chi Minh Ville, Ha Long, ainsi que dans son district natal de Lap Thach.
References
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Tiếng Trung
陳元翰（Tran Nguyen Han，1390–1429）
身世
据《大越通史》记载，陳元翰（Tran Nguyen Han）为立石县人，是司徒陳元旦（Tran Nguyen Dan）的孙子，以学识渊博、精通兵法而闻名。
然而，范廷琥（Pham Dinh Ho）与阮案（Nguyen An）（著于《沧桑偶录》）、陳仲金（Tran Trong Kim）（著于《越南史略》）以及潘继炳（Phan Ke Binh）等学者则认为，陳元翰籍贯为山东社，隶属立石县，今永福省。但这一观点被陳春生（Tran Xuan Sinh）所否定。陳春生曾亲赴霍舍社（亦称云舍）——被认为是陳元翰故里之地考察，发现当地民众仅供奉陳渴真（Tran Khat Chan），完全不知陳元翰其人。因此，他认为陳仲金与潘继炳之说系依据《沧桑偶录》而误传。
《大越通史》强调，陳元翰为司徒陳元旦之后。陳元旦乃陈朝宗室，曾任司徒之职。其后代因寄托于胡季犛（Ho Quy Ly）门下，及胡氏篡陈，陈氏宗族多被诛杀，仅少数幸存。至陳叔交（Tran Thuc Giao）、陳叔琼（Tran Thuc Quynh）一代，因降明并出任伪官，全族又被后陈政权诛杀，死者逾五百人。然史籍并未明确记载陳元翰具体出自陳元旦哪一支系。
加入蓝山军
据《大越通史》记载，胡朝灭亡后，明军入侵，大越百姓陷于水深火热之中，陳元翰早怀救国安民之志。一次他赴白鹤庙祭神，听闻坛园山神告白鹤神曰：天命已授予蓝山人黎利（Le Loi），将为安南之主。陳元翰深信天命，遂入清化投奔黎利，誓心辅佐。
黎利见其胸怀韬略、识见不凡，极为礼遇，命其参与机密谋划，并随军征战，屡建奇功。
乙巳年（1425），黎利命陳元翰与上将黎努（Le No）、执令黎多菩（Le Da Bo）率一千余兵及一头战象，南征新平、顺化二路（今广平至承天—顺化一带）。
蓝山起义中的战功
乙巳年（1425）秋七月，黎利判断明军驻守新平、顺化已久，与乂安、东京失去联系，势力衰弱，遂采取“避强击弱”之策，命陳元翰与黎努、黎多菩进军。
义军至布政江，与明军相遇。陳元翰率诸将据河姜险要设伏，引诱敌军。明将任能（Nham Nang）率军追击，义军佯败退却，待敌深入伏地，两翼伏兵突起，明军大败，死伤溺亡者甚众。
战后，虽义军兵力仍少，而明军尚多并求援不断，黎利即命黎银（Le Ngan）、黎杯（Le Boi）、黎文安（Le Van An）率七十艘战船海路增援。义军乘胜进击，新平、顺化军民纷纷归附，明军退守城池，自此二路尽归蓝山义军所有。
丙午年（1426）九月，得闻丁礼（Dinh Le）于卒洞—祝洞大破明军，黎利决定北进合围东京，分兵三路：十月二十三日，命陳元翰与裴被（Bui Bi）率百余战船由水路进抵东部头码头；丁礼率万余步兵潜至西阳桥；黎利亲率象兵自东京南门进攻。
夜至三更，义军同时发动攻击，焚毁城外营寨，方政（Phuong Chinh）所率明军大乱，争相逃入城内，死者堆积如山。义军俘获大量被迫随军之民，缴获战船百余艘及大量军械，明军陷入孤立，只得固守待援。
丁未年（1427）秋九月，陳元翰被封为太尉。黎利命其与司马黎杀（Le Sat）、少尉李篆（Ly Trien）、阮李（Nguyen Ly）共攻昌江城，此城为明军退路之关键。
明将金润（Kim Dun）与李任（Ly Nham）顽强死守，义军围困半年未克。得知明援将至，黎利下令总攻。义军掘地道、施钩镰、矛戟、强弩、火箭与火炮，四面并进，迅速破城，金润、李任自尽。此役重挫明军士气，迫使王通（Vuong Thong）作祭文谢罪。
丁未年九月十八日（1427），明廷两路援军入境：柳升（Lieu Thang）自谅山而来，沐晟（Moc Thanh）经黎花关入境。九月二十日，柳升军于支陵遭伏击，柳升被斩于马鞍山。其后崔聚（Thoi Tu）、黄福（Hoang Phuc）继续进军，亦被围歼于昌江一带。
其间，黎利命陳元翰截断明军粮道。十一月初，义军总攻，歼灭并生擒全部援军与将领，彻底终结明军反攻之势。
1427年十二月，东关誓师大会于城南红河畔举行，标志蓝山起义取得决定性胜利。蓝山方面出席代表中，陳元翰名列第二，仅次于黎利，足见其崇高地位与重要作用。
封赏
约1424–1425年间，陳元翰任司徒。1427年，东关战后，晋封太尉。
《大越史记全书》卷十载： “大会文武群臣以定功赏……以承旨阮廌（Nguyen Trai）为关服侯；司徒陳翰（Tran Han）为左相国；枢密大使范文巧（Pham Van Xao）为太保，皆赐国姓。”
被害
据《大越通史》记载，1429年，国家安定后，陳元翰请求致仕归乡。他曾私下感叹，黎利形似越王勾践，功成之后多疑，自己恐难久享富贵。黎利准其归乡，但命其每年两次入朝觐见。
返乡后，陳元翰修建坚固砖屋，并造船、储备兵器，遭人诬告谋反。黎利即派力士、舍人押解其回京问罪。
行至东山社码头，陳元翰愤而仰天申冤，称自己与君王同心救国，功成却遭谗疑。言毕，突起狂风，船覆人溺，陳元翰与四十二名随从尽皆身亡，仅两名家童幸存。
事后，黎利下诏没收其田产、财物与家属。关于其死因，《大越通史》记载不一：《帝纪第一》称其自尽，而《陳元翰传》则记其因风浪翻船而亡。
1442年黎太宗（Le Thai Tong）朝会试策论中，仍将陳元翰视为逆臣，称“翰、巧之徒”阴怀奸谋。会试第一名阮直（Nguyen Truc）在策文中亦严厉抨击陳元翰，将其比作虞代“四凶”、周代“三监”，但亦承认其并未动摇当时治国根基。
这些材料表明，至少在黎太祖去世后近十年间，黎朝官方仍将陳元翰视为罪臣，尽管其对蓝山起义贡献卓著。
纪念
陳元翰像现铸并供奉于国家级遗迹如度庙，位于宁平省金山县如和社。庙会于子、午、卯、酉年正月十四、十五日举行。
其名亦被用于越南多地街道与学校名称，包括：河内还剑郡、海防黎真郡、同亥市、岘港市、芽庄市福和坊、头顿市、胡志明市第八郡、下龙市，以及其故乡立石县等地。
参考资料
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
