Thân thế
Chính phi Nguyễn Thị Ngọc Vinh xuất thân từ dòng họ Nguyễn Mậu, một gia tộc danh giá có truyền thống lâu đời. Thủy tổ của họ là Nguyễn Mậu Nghi, công thần phò tá nhà Lê trong thời kỳ Trung Hưng. Thân phụ của bà là Nguyễn Mậu Du, sau này được truy phong tước Luân Trung công và đặc biệt được ban quốc tính họ Trịnh, trở thành Trịnh Du. Quê gốc của bà ở xã Thạnh Mỹ, huyện Lỗi Dương, nay thuộc tỉnh Thanh Hóa. Bà sinh ngày 13 tháng Giêng âm lịch năm Giáp Thìn (1724).
Ngay từ nhỏ, Nguyễn Thị Ngọc Vinh đã được giáo dục chu đáo, tinh thông cầm, kỳ, thi, họa, đặc biệt nổi bật về thơ phú. Bà không chỉ giỏi chữ Hán mà còn rất thành thạo quốc âm (chữ Nôm), có sở trường sáng tác thơ lục bát, điều hiếm thấy đối với nữ giới trong phủ chúa đương thời.
Làm vợ chúa Trịnh Doanh
Năm 17 tuổi (1740), bà được tuyển vào phủ chúa với thân phận Cung tần của chúa Trịnh Doanh. Nhờ dung mạo xinh đẹp, tài năng thi ca xuất chúng, bà nhanh chóng được chúa hết mực sủng ái và được thăng phong làm Chính cung Vương phi. Vì được yêu quý đặc biệt, nâng niu như của báu, nên trong dân gian bà thường được gọi bằng cái tên thân mật là “Đức Bà Vàng”. Tước hiệu đầy đủ của bà là Trang Từ Thục Hành Khiêm Nhu Cung Ý Bảo Dực Sùng Đức Địch Triết Hoằng Hưu Chính phi.
Bà sinh cho chúa một vương tử tử và một quận chúa. Vương tử là Mẫn Tuệ công Trịnh Nhuận, nhưng không may mất khi còn nhỏ. Quận chúa là Tiên Dung quận chúa, trong dân gian quen gọi là Bà Chúa Đỏ. Người con kế tự ngôi chúa sau này là Trịnh Sâm, lại do một phi tần khác là Hoa dung họ Nguyễn Đình sinh ra.
Tương truyền, Vương phi Nguyễn Thị Ngọc Vinh rất uyên thâm văn học, thông chữ Hán, giỏi chữ Nôm, danh tiếng vang khắp giới văn nhân đương thời, hầu như không ai trong làng văn mà không biết đến bà. Tuy nhiên, do các tác phẩm của bà chủ yếu lưu truyền trong phạm vi cung phủ, không phổ biến rộng rãi, nên sau khi phủ chúa Trịnh suy vong, phần lớn trước tác của bà đã bị thất lạc, không còn lưu lại cho hậu thế.
Kể từ khi Vương phi được sủng ái, sự nghiệp của thân phụ bà là Nguyễn Mậu Du cũng thăng tiến nhanh chóng. Từ chức Lĩnh quân trung tiệp, ông lần lượt được thăng đến Đại đô đốc, Đại tư mã, Đại tư đồ, và được phong tước Luân Trung công ngay khi còn sống, đồng thời được ban vương tính họ Trịnh, gọi là Trịnh Du. Sau khi xin về hưu với danh hiệu Quốc lão, ông lại được triệu hồi đảm nhiệm chức Chưởng phủ sự. Khi mất vào năm 1765, ông được truy tặng tước Khiêm công, thụy hiệu Trung Hậu, và được triều đình gia phong làm phúc thần.
Can dự chính sự
Do được nhà chúa đặc biệt sủng ái, Chính phi Nguyễn Mậu dần có ảnh hưởng nhất định trong công việc triều chính, thậm chí can thiệp vào các kỳ thi khoa cử để nâng đỡ người thân. Sách Vũ Trung Tùy Bút của Phạm Đình Hổ có ghi lại một câu chuyện tiêu biểu xảy ra trong khoa thi năm Giáp Tuất (1754).
Khi ấy, em trai của Chính phi là Nguyễn Mậu Dĩnh, vốn học lực không nổi trội, vẫn tham gia kỳ thi. Chính phi đã dùng tiền mua chuộc quan chấm thi, đồng thời dặn dò lại phòng (người phụ trách sắp xếp quyển thi) bí mật tìm bài của Mậu Dĩnh, đánh dấu riêng để quan trường dễ nhận biết. Nhờ vậy, Mậu Dĩnh lọt qua ba kỳ khảo hạch đầu tiên trong bốn kỳ thi.
Tuy nhiên, đến kỳ thứ tư bài thi của Mậu Dĩnh lại bất ngờ bị đánh trượt. Chính phi liền vào xin với Trinh Doanh cho thu lại những bài văn hay nhưng bị đánh hỏng, nói là để “mở rộng đường tìm nhân tài”, rồi cho bà tự tay rút lấy một quyển cho đỗ. Chúa Trịnh nghe theo, sai đưa các quyển trượt cho bà chọn.
Do sơ suất, người lại phòng chỉ nhớ tên “Dĩnh” mà đánh dấu nhầm vào bài thi của một sĩ tử khác là Võ Huy Dĩnh, khiến người này trở thành người trúng tuyển. Phạm Đình Hổ cho rằng câu chuyện ấy là minh chứng cho quan niệm “học tài thi phận”, có khi thi đỗ không hẳn nhờ thực học mà còn do vận may.
Khơi mào mâu thuẫn trong cung đình
Con gái của Chính phi là Quận chúa Tiên Dung rất được Trinh Doanh yêu quý, coi như báu vật trong tay. Nhân đó, Chính phi xin gả Quận chúa cho Lê Duy Vĩ, con trưởng của vua Lê Hiển Tông, với mong muốn sau này con gái mình sẽ trở thành Hoàng hậu. Chúa Trịnh đồng ý.
Tháng 9 năm 1759, Tiên Dung quận chúa chính thức được gả cho Thái tử Duy Vĩ. Tuy nhiên, chỉ chưa đầy một năm sau, vào tháng 7 năm sau, Bà Chúa Đỏ qua đời, để lại nhiều tiếc nuối.
Thái tử Duy Vĩ là người thông minh, có chí, lại âm thầm nuôi ý định khôi phục thực quyền cho nhà vua, điều này khiến Trịnh Sâm sinh lòng ganh ghét. Một lần, Thái tử vào phủ chúa, Trịnh Doanh mời ăn cơm chung với Thế tử Trịnh Sâm, cho con trai và con rể cùng ngồi một mâm. Chính phi liền can ngăn, nói rằng:
Thế tử với Thái tử là phận vua tôi, sao có thể ngồi chung một mâm?”
Bà buộc Trịnh Sâm phải ra chỗ khác dùng bữa. Sâm tức giận, bẻ đũa bỏ ăn, rồi thề rằng sau này giữa mình và Thái tử chỉ có một người được sống. Về sau, khi Trịnh Sâm lên ngôi Chúa, ông đã vu tội, phế truất và bức tử Thái tử Duy Vĩ vào năm 1769, đúng như mối hận năm xưa.
Sự kiện đánh ghen và bài thơ giải oan
Về cuối đời, khi tuổi cao, Chính phi ngày càng lo sợ mất đi quyền thế, nên ra sức ngăn cản các cung tần khác tiếp cận nhà chúa. Bà ngày càng chuyên quyền, không còn kiêng dè, dẫn đến một sự việc nghiêm trọng xảy ra vào tháng Chạp năm Lê Cảnh Hưng thứ 20 (1760).
Khi ấy, Chúa Trịnh Doanh sai Hoàng môn triệu một cung tần tên Thị Mỹ vào hầu. Trông thấy, Chính phi nổi cơn ghen, cầm hộp trầu bằng vàng ném về phía Thị Mỹ, nhưng không may lại trúng vào người Chúa. Chúa Trịnh vô cùng tức giận. Quan hoạn tên Phiêu công liền dùng lụa đỏ bọc tay, đích thân đuổi Chính phi ra khỏi phủ, giam ở bản dinh chợ huyện ngoài thành Thăng Long, đồng thời sai người chôn sâu ba thước toàn bộ đồ dùng trong tẩm điện, coi như xóa dấu vết.
Bị giam trong lãnh cung, Chính phi ăn năn hối hận, liền sáng tác hai bài thơ tự tình bằng quốc âm, lời lẽ tha thiết, bi ai, rồi nhờ người dâng lên cho Chúa, mong được cảm thông. Chúa Trịnh đọc xong, xúc động khác thường, sau đó liền sai xe Loan ra ngoài thành, đón bà trở về phủ, phục hồi địa vị như trước.
Hậu sự
Ngày 13 tháng Giêng năm 1764, Chính phi Nguyễn Thị Ngọc Vinh qua đời, hưởng dương 40 tuổi, được triều đình ban thụy hiệu Trang Trinh Chính phi. Trinh Doanh vô cùng đau xót trước sự ra đi của bà.
Ba năm sau, khi Chúa Trịnh Doanh lâm chung (1767), ông để lại di ngôn mong được an táng chung huyệt với Chính phi. Sau khi qua đời, linh cữu của Chúa được quàn tại cung Tây Hồ. Đến tháng 4 năm 1768, tang lễ hoàn tất, quan tài được đưa xuống thuyền, rước về núi Chân Tiên, thuộc xã Trịnh Điện, huyện An Định để an táng.
Dân gian còn lưu truyền một câu chuyện mang màu sắc linh dị: khi đoàn thuyền đưa linh cữu Chúa đi an táng, Trịnh Sâm trông thấy bà ngồi trên một con thuyền xuôi theo dòng sông. Khi thuyền ấy tiến gần thuyền chở linh cữu Ân vương, hình bóng bà bỗng biến mất. Trịnh Sâm liền lên bờ sông, cúi lạy tiễn biệt, lòng đầy thương cảm.
Đến năm 1783, dưới thời Trịnh Tông, phần mộ của Trịnh Doanh và Chính phi được dời về xã Kim Thành, cùng huyện, để thuận việc thờ phụng.
Mộ phần
Hiện nay, lăng mộ của Nghị Tổ Ân vương Trịnh Doanh và Chính phi họ Nguyễn Mậu vẫn còn tồn tại tại làng Vàng, xã Yên Thịnh, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa. Mộ Chính phi nằm cách mộ Chúa khoảng 200 mét. Tuy nhiên, cho đến trước năm 2018, do tác động của thời gian và việc thiếu chăm sóc, khu mộ đã xuống cấp nghiêm trọng.
Nhằm tưởng nhớ và tôn vinh công lao của Chúa Trịnh Doanh đối với đất nước, năm 2018, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, huyện Yên Định phối hợp với Hội đồng họ Trịnh Việt Nam cùng nhân dân địa phương đã tiến hành trùng tu, tôn tạo lại toàn bộ khu lăng mộ. Công trình được quy hoạch trên diện tích gần 4 hecta, gồm 10 hạng mục kiến trúc chính, như:
- Mộ Trịnh Doanh
- Mộ Chính phi
- Nhà thờ, nhà khách, nhà trưng bày
- Cổng tam quan, hồ bán nguyệt
- Khuôn viên cây xanh, đường giao thông nội bộ, đường dạo và hệ thống chiếu sáng.
Giai đoạn 1 của dự án được khởi công vào ngày 15 tháng 9 năm 2018 và khánh thành ngày 22 tháng 3 năm 2019, đưa khu lăng mộ trở thành một không gian tưởng niệm khang trang, trang nghiêm, có giá trị cả về lịch sử, văn hóa và tâm linh.
Tài liệu tham khảo
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học Xã hội Hà Nội.
- Lê Quý Đôn (1959), Phủ biên tạp lục, Ngô Lập Chí biên dịch, Khoa Xã hội – Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.
- Phạm Đình Hải (2012), Nghiên cứu văn bản gia phả chúa Trịnh (Luận văn thạc sĩ Hán Nôm), Đại học Quốc gia Hà Nội.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Nhiều tác giả (2018), Đại Việt sử ký tục biên, Ngô Thế Long; Nguyễn Kim Hưng biên dịch, Nxb Hồng Đức.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Trịnh Như Tấu (1933), Trịnh gia chính phả, Nxb Nhật Nam.
- Tạ Chí Đại Trường (2009), Bài sử khác cho Việt Nam, Quyển 1, Nxb Kệ sách.
- Viện sử học (2017), Lịch sử Việt Nam, Quyển tập 4, Nxb Khoa học xã hội.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Princess Consort Nguyen Thi Ngoc Vinh (1724–1764)
Background
The principal consort Nguyen Thi Ngoc Vinh came from the Nguyen Mau lineage, a prestigious family with a long-standing tradition. The founding ancestor of the clan was Nguyen Mau Nghi, a meritorious official who assisted the Le dynasty during the Restoration period. Her father was Nguyen Mau Du, later posthumously ennobled as Luan Trung Cong and exceptionally granted the royal surname Trinh, thereafter known as Trinh Du. Her ancestral home was in Thanh My commune, Loi Duong district, now part of Thanh Hoa Province. She was born on the 13th day of the first lunar month in the Giap Thin year (1724).
From an early age, Nguyen Thi Ngoc Vinh received a careful education and mastered the traditional arts of qin, chess, calligraphy, and painting, with particular distinction in poetry. She was not only proficient in Classical Chinese but also highly accomplished in quoc am (Nom script), excelling in luc bat verse—an uncommon achievement for women in the lord’s palace at the time.
Marriage to Lord Trinh Doanh
At the age of seventeen (1740), she was selected to enter the lord’s palace as a palace consort. Owing to her beauty and outstanding literary talent, she quickly won the lord’s deep favor and was promoted to Principal Princess Consort. Because she was especially cherished and treated as a treasure, she was affectionately known among the people as “Duc Ba Vang” (the Golden Lady). Her full honorific title was: Trang Tu Thuc Hanh Khiem Nhu Cung Y Bao Duc Sung Duc Dich Triet Hoang Huu Principal Consort.
She bore the lord one prince and one princess. The prince, Manh Tue Cong Trinh Nhuan, unfortunately died in childhood. The princess was Tien Dung Princess Trinh Thi Ngoc Nhuan, popularly called Ba Chua Do (the Red Princess). The later successor to the lordship, Trinh Sam, was born to another consort, Hoa dung of the Nguyen Dinh clan.
According to tradition, Princess Consort Nguyen Thi Ngoc Vinh was deeply learned, fluent in Classical Chinese and skilled in Nom, with a reputation that spread throughout contemporary literary circles; almost no scholar was unaware of her name. However, as her works circulated mainly within the palace and were not widely disseminated, after the decline of the Trinh lords most of her writings were lost and did not survive for later generations.
Following her rise to favor, her father Nguyen Mau Du’s career advanced rapidly. From the post of Linh quan trung tiep, he was successively promoted to Grand Admiral, Grand Marshal, and Grand Minister of Works, and while still alive was ennobled as Luan Trung Cong and granted the royal surname Trinh, becoming Trinh Du. After requesting retirement with the honorary title Quoc lao, he was recalled to serve as Controller of the Palace. Upon his death in 1765, he was posthumously granted the title Khiem Cong with the posthumous name Trung Hau, and was further honored by the court as a tutelary benefactor.
Involvement in State Affairs
Owing to the lord’s special favor, Princess Consort Nguyen Mau gradually gained a degree of influence in court affairs, even intervening in the civil service examinations to support her relatives. Vu trung tuy but by Pham Dinh Ho records a representative incident during the Giap Tuat examination of 1754.
At that time, her younger brother Nguyen Mau Dinh, whose scholarly ability was unremarkable, nonetheless sat for the examination. The Princess Consort bribed the examiners and instructed the lai phong (official in charge of handling examination scripts) to secretly locate Dinh’s paper and mark it for easy recognition. As a result, Dinh passed the first three of the four examination stages.
However, at the fourth stage his essay was unexpectedly failed. The Princess Consort then petitioned Trinh Doanh to retrieve the well-written but failed essays, ostensibly to “broaden the path for recruiting talent,” and asked to select one herself for passing. The lord agreed and ordered the failed scripts to be presented to her.
Due to an oversight, the lai phong remembered only the name “Dinh” and mistakenly marked the essay of another candidate, Vo Huy Dinh, who thus became the successful examinee. Pham Dinh Ho regarded this story as evidence of the notion that “success in examinations depends as much on fate as on learning,” for passing was not always due to real merit but sometimes to chance.
Stirring Conflict within the Palace
The Princess Consort’s daughter, Princess Ngoc Nhuan, was dearly loved by Trinh Doanh and treated as a precious treasure, hence her popular epithet Ba Chua Do. On this basis, the Princess Consort requested that her daughter be married to Le Duy Vi, the eldest son of Le Hien Tong, hoping that her daughter would one day become Empress. The Trinh lord consented.
In the ninth lunar month of 1759, Tien Dung Princess was formally married to Crown Prince Duy Vi. Yet less than a year later, in the seventh lunar month of the following year, Ba Chua Do passed away, leaving widespread regret.
Crown Prince Duy Vi was intelligent and ambitious, secretly harboring plans to restore real authority to the royal house, which aroused Trinh Sam’s jealousy. On one occasion, when the Crown Prince visited the lord’s palace, Trinh Doanh invited him to dine together with Heir Apparent Trinh Sam, seating son and son-in-law at the same table. The Princess Consort intervened, saying:
“The Heir Apparent and the Crown Prince stand in the relation of ruler and subject—how can they sit at the same table?”
She compelled Trinh Sam to dine elsewhere. Enraged, Sam snapped his chopsticks, refused to eat, and swore that in the future only one of them would survive. Later, when Trinh Sam ascended as lord, he falsely accused, deposed, and forced Crown Prince Duy Vi to death in 1769, fulfilling that long-held grudge.
The Jealousy Incident and the Poem of Vindication
In her later years, as age advanced, the Princess Consort increasingly feared losing power and therefore strove to prevent other palace consorts from approaching the lord. Becoming ever more authoritarian and unrestrained, she precipitated a serious incident in the twelfth lunar month of the 20th year of the Canh Hung era (1760).
At that time, Lord Trinh Doanh ordered a eunuch to summon a palace woman named Thi My to attend him. Upon seeing this, the Princess Consort was seized by jealousy and hurled a gold betel box toward Thi My, but it accidentally struck the lord instead. Enraged, the lord ordered the eunuch Phieu Cong to wrap his hands in red silk and personally expel the Princess Consort from the palace, confining her to her residence in the district market outside the Thang Long citadel. All items from her chamber were buried three thuoc deep, as if to erase all traces.
Confined in the cold palace, the Princess Consort repented and composed two quoc am poems expressing her feelings, with earnest and sorrowful words, and had them presented to the lord in hopes of compassion. After reading them, the lord was deeply moved, ordered a ceremonial carriage to go beyond the city, brought her back to the palace, and restored her status as before.
Death and Burial
On the 13th day of the first lunar month in 1764, Princess Consort Nguyen Thi Ngoc Vinh died at the age of forty and was posthumously granted the title Trang Trinh Principal Consort. Trinh Doanh was profoundly grieved by her passing.
Three years later, when Trinh Doanh was on his deathbed (1767), he left instructions wishing to be buried in the same grave as the Princess Consort. After his death, his coffin lay in state at the Tay Ho Palace. In the fourth lunar month of 1768, the funeral was completed, and the coffin was transported by boat to Mount Chan Tien in Trinh Dien commune, An Dinh district, for burial.
Folklore preserves a tale with a supernatural hue: when the funeral boats carried the lord’s coffin, Trinh Sam saw Madame Nguyen Mau seated on a boat drifting downstream. As it drew near the boat bearing the coffin of An Vuong, her figure suddenly vanished. Trinh Sam went ashore, bowed in farewell, and was filled with sorrow.
In 1783, during the reign of Trinh Tong, the graves of Trinh Doanh and Princess Consort Nguyen Mau were relocated to Kim Thanh commune in the same district to facilitate worship.
Tomb
Today, the mausoleum of Nghi To An Vuong Trinh Doanh and Princess Consort of the Nguyen Mau clan still exists at Lang Vang, Yen Thinh commune, Yen Dinh district, Thanh Hoa Province. The Princess Consort’s tomb lies about 200 meters from the lord’s. However, prior to 2018, due to the passage of time and lack of care, the complex had deteriorated severely.
To commemorate and honor Trinh Doanh’s contributions to the country, in 2018 the Department of Culture, Sports and Tourism of Yen Dinh district, in coordination with the Trinh clan council of Vietnam and local residents, undertook a comprehensive restoration of the mausoleum complex. Planned over nearly four hectares, it comprises ten principal architectural components, including:
- the tomb of Trinh Doanh,
- the tomb of Princess Consort Nguyen Mau,
- ancestral hall, guest house, and exhibition hall,
- triple-arched gate and semicircular pond,
- landscaped grounds, internal roads, walkways, and lighting system.
Phase one of the project commenced on 15 September 2018 and was inaugurated on 22 March 2019, transforming the site into a dignified memorial space of historical, cultural, and spiritual significance.
References
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học Xã hội Hà Nội.
- Lê Quý Đôn (1959), Phủ biên tạp lục, Ngô Lập Chí biên dịch, Khoa Xã hội – Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.
- Phạm Đình Hải (2012), Nghiên cứu văn bản gia phả chúa Trịnh (Luận văn thạc sĩ Hán Nôm), Đại học Quốc gia Hà Nội.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Nhiều tác giả (2018), Đại Việt sử ký tục biên, Ngô Thế Long; Nguyễn Kim Hưng biên dịch, Nxb Hồng Đức.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Trịnh Như Tấu (1933), Trịnh gia chính phả, Nxb Nhật Nam.
- Tạ Chí Đại Trường (2009), Bài sử khác cho Việt Nam, Quyển 1, Nxb Kệ sách.
- Viện sử học (2017), Lịch sử Việt Nam, Quyển tập 4, Nxb Khoa học xã hội.
Tiếng Pháp
Princesse consort Nguyen Thi Ngoc Vinh (1724–1764)
Origines familiales
La princesse principale Nguyen Thi Ngoc Vinh était issue de la lignée Nguyen Mau, une famille prestigieuse à la tradition ancienne. L’ancêtre fondateur du clan était Nguyen Mau Nghi, haut mérite ayant assisté la dynastie Le durant la période de la Restauration (Trung Hung). Son père, Nguyen Mau Du, fut ultérieurement honoré à titre posthume du rang de Luan Trung cong et reçut en outre le privilège exceptionnel de porter le nom dynastique Trinh, devenant ainsi Trinh Du.
Son village d’origine se situait dans la commune de Thanh My, district de Loi Duong, aujourd’hui rattaché à la province de Thanh Hoa. Elle naquit le treizième jour du premier mois lunaire de l’année Giap Thin (1724).
Dès son jeune âge, Nguyen Thi Ngoc Vinh reçut une éducation soignée et se distingua par sa maîtrise de la musique, des échecs, de la calligraphie et de la peinture, avec un talent particulièrement remarquable en poésie. Elle excellait non seulement dans les lettres chinoises classiques (chu Han), mais maîtrisait également parfaitement la langue nationale (quoc am, écriture Nom). Elle avait un don certain pour la composition poétique en vers luc bat, aptitude rare chez les femmes au sein du palais seigneurial de l’époque.
Épouse du seigneur Trinh Doanh
À l’âge de dix-sept ans (1740), elle fut sélectionnée pour entrer au palais du seigneur avec le statut de concubine de cour (Cung tan). Grâce à sa beauté et à son talent poétique exceptionnel, elle gagna rapidement la faveur du seigneur et fut promue Princesse consort principale (Chinh cung Vuong phi). Objet d’une affection toute particulière, choyée comme un trésor, elle était communément surnommée dans le peuple « Duc Ba Vang » (la Dame d’or).
Son titre honorifique complet était : Trang Tu Thuc Hanh Khiem Nhu Cung Y Bao Duc Sung Duc Dich Triet Hoang Huu Chinh phi.
Elle donna au seigneur un fils et une fille. Le fils, le prince Man Tue cong Trinh Nhuan, mourut malheureusement en bas âge. La fille, Tien Dung quan chua Trinh Thi Ngoc Nhuan, était connue dans le peuple sous le nom de « Ba Chua Do ». L’héritier du pouvoir seigneurial fut par la suite Trinh Sam, né d’une autre concubine, Hoa dung de la famille Nguyen Dinh.
Selon la tradition, la princesse Nguyen Thi Ngoc Vinh possédait une érudition littéraire remarquable : versée dans les lettres chinoises, experte en écriture Nom, sa renommée se répandit largement parmi les lettrés de son temps, au point qu’il était rare qu’un homme de lettres ignore son nom. Toutefois, ses œuvres circulaient essentiellement à l’intérieur du palais et ne furent jamais largement diffusées ; après le déclin de la maison Trinh, la majorité de ses écrits se perdirent et ne furent pas transmis aux générations suivantes.
À partir du moment où la princesse bénéficia de la faveur du seigneur, la carrière de son père Nguyen Mau Du connut une ascension rapide. D’abord Lanh quan trung tiep, il fut successivement promu Dai do doc, Dai tu ma, puis Dai tu do, avant d’être élevé de son vivant au rang de Luan Trung cong et d’obtenir le privilège de porter le nom Trinh, devenant Trinh Du. Après avoir demandé sa retraite sous le titre de Quoc lao, il fut de nouveau rappelé pour exercer la charge de Chuong phu su. À sa mort en 1765, il reçut à titre posthume le titre de Khiem cong, le nom posthume Trung Hau, et fut honoré par la cour comme divinité protectrice (phuc than).
Intervention dans les affaires politiques
Bénéficiant d’une faveur exceptionnelle du seigneur, la princesse principale Nguyen Mau acquit progressivement une influence certaine sur les affaires de la cour, allant jusqu’à intervenir dans les concours mandarinales afin de favoriser ses proches. L’ouvrage Vu trung tuy but de Pham Dinh Ho rapporte un épisode représentatif survenu lors de l’examen de l’année Giap Tuat (1754).
À cette occasion, son jeune frère Nguyen Mau Dinh, dont les capacités académiques étaient médiocres, se présenta néanmoins à l’examen. La princesse soudoya les examinateurs et ordonna secrètement au responsable du classement des copies de repérer celle de Mau Dinh et d’y apposer un signe distinctif afin de faciliter son identification par le jury. Grâce à cette manœuvre, Mau Dinh réussit les trois premières épreuves sur les quatre prévues.
Cependant, lors de la quatrième épreuve, sa copie fut rejetée. La princesse se rendit alors auprès de Trinh Doanh pour demander que soient récupérées les meilleures compositions éliminées, sous prétexte « d’élargir la voie à la recherche des talents », et sollicita le droit d’en choisir personnellement une pour l’admission. Le seigneur acquiesça et ordonna que les copies recalées lui soient présentées.
Par inadvertance, le responsable du repérage ne retint que le nom « Dinh » et marqua par erreur la copie d’un autre candidat, Vo Huy Dinh, qui fut ainsi admis. Pham Dinh Ho considéra cet épisode comme une illustration éloquente du dicton « hoc tai thi phan » : la réussite à l’examen ne dépend pas toujours du savoir réel, mais parfois du hasard.
Origine des conflits au sein du palais
La fille de la princesse principale, la princesse Ngoc Nhuan, était extrêmement aimée de Trinh Doanh, qui la chérissait comme un trésor ; le peuple la surnommait pour cette raison « Ba Chua Do ». Profitant de cette faveur, la princesse demanda que sa fille soit mariée à Le Duy Vi, fils aîné du roi Le Hien Tong, espérant qu’elle deviendrait ultérieurement impératrice. Le seigneur Trinh donna son accord.
En septembre 1759, la princesse Tien Dung fut officiellement mariée au prince héritier Duy Vi. Toutefois, moins d’un an plus tard, en juillet de l’année suivante, Ba Chua Do décéda prématurément, laissant de profonds regrets.
Le prince héritier Duy Vi, homme intelligent et ambitieux, nourrissait secrètement le projet de restaurer le pouvoir effectif de la monarchie Le, ce qui suscita la jalousie de Trinh Sam. Un jour, lors d’un banquet au palais seigneurial, Trinh Doanh invita son fils Trinh Sam et son gendre Duy Vi à partager le même repas. La princesse principale intervint alors pour s’y opposer, déclarant :
« Le prince héritier et le fils du seigneur sont dans un rapport de souverain et de sujet, comment pourraient-ils s’asseoir à la même table ? »
Elle obligea Trinh Sam à changer de place. Fou de colère, celui-ci brisa ses baguettes, quitta le repas et jura que, plus tard, un seul des deux survivrait. De fait, lorsque Trinh Sam devint seigneur, il accusa faussement le prince héritier, le déposa et le força au suicide en 1769, accomplissant ainsi la rancune ancienne.
L’affaire de jalousie et le poème de justification
Vers la fin de sa vie, vieillissante et craignant de perdre son pouvoir, la princesse principale s’efforça d’empêcher les autres concubines d’approcher le seigneur. Son autoritarisme croissant conduisit à un incident grave survenu au douzième mois de la vingtième année du règne Le Canh Hung (1760).
Ce jour-là, Trinh Doanh fit appeler une concubine nommée Thi My pour le servir. À cette vue, la princesse entra dans une violente crise de jalousie et lança une boîte à bétel en or en direction de Thi My, mais atteignit accidentellement le seigneur. Furieux, celui-ci ordonna à l’eunuque Phieu cong, qui, la main enveloppée de soie rouge, expulsa personnellement la princesse du palais et la fit enfermer dans une résidence isolée située au marché du district, hors des murs de Thang Long. Il fit également enterrer à trois pieds de profondeur tous les objets de la chambre princière, comme pour en effacer toute trace.
Enfermée dans le palais froid, la princesse, pleine de remords, composa deux poèmes autobiographiques en langue nationale, au ton poignant et douloureux, qu’elle fit parvenir au seigneur afin de solliciter sa clémence. Profondément ému à leur lecture, Trinh Doanh ordonna aussitôt qu’un char de cérémonie soit envoyé hors de la ville pour la ramener au palais et lui restituer son rang.
Funérailles et postérité
Le treizième jour du premier mois de l’année 1764, la princesse principale Nguyen Thi Ngoc Vinh mourut à l’âge de quarante ans. La cour lui conféra le titre posthume de Trang Trinh Chinh phi. Trinh Doanh fut profondément affligé par sa disparition.
Trois ans plus tard, à l’approche de sa propre mort (1767), le seigneur exprima dans ses dernières volontés le souhait d’être enterré dans la même tombe que la princesse. Après son décès, son cercueil fut exposé au palais de Tay Ho. En avril 1768, à l’issue des funérailles, le cercueil fut transporté par bateau jusqu’au mont Chan Tien, dans la commune de Trinh Dien, district d’An Dinh, pour y être inhumé.
Une légende populaire à caractère surnaturel rapporte que, lors du transport funéraire, Trinh Sam aperçut la princesse Nguyen Mau assise sur une embarcation descendant le fleuve. Lorsque cette barque s’approcha de celle portant le cercueil du seigneur, son apparition s’évanouit soudainement. Trinh Sam descendit alors sur la berge, s’inclina respectueusement et prit congé, le cœur empli d’émotion.
En 1783, sous le règne de Trinh Tong, les tombes de Trinh Doanh et de la princesse principale Nguyen Mau furent transférées dans la commune de Kim Thanh, du même district, afin de faciliter le culte.
Sépulture
Aujourd’hui, le mausolée de Nghi To An vuong Trinh Doanh et de la princesse principale Nguyen Mau subsiste encore au village de Vang, commune de Yen Thinh, district de Yen Dinh, province de Thanh Hoa. La tombe de la princesse se situe à environ 200 mètres de celle du seigneur. Toutefois, avant 2018, en raison de l’usure du temps et du manque d’entretien, l’ensemble funéraire se trouvait dans un état de dégradation avancée.
Afin de commémorer et d’honorer les mérites de Trinh Doanh envers le pays, en 2018, le Service de la culture, des sports et du tourisme du district de Yen Dinh, en coordination avec le Conseil du clan Trinh du Vietnam et la population locale, entreprit la restauration complète du site. Le complexe, d’une superficie de près de quatre hectares, comprend dix ensembles architecturaux principaux, dont :
– la tombe de Trinh Doanh,
– la tombe de la princesse principale Nguyen Mau,
– le temple ancestral, la maison d’accueil et le pavillon d’exposition,
– la porte monumentale à trois arcs, l’étang en demi-lune,
– les espaces paysagers, les voies internes, les allées piétonnes et le système d’éclairage.
La première phase du projet débuta le 15 septembre 2018 et fut inaugurée le 22 mars 2019, faisant du site un espace commémoratif digne et solennel, doté d’une valeur historique, culturelle et spirituelle majeure.
Références bibliographiques
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học Xã hội Hà Nội.
- Lê Quý Đôn (1959), Phủ biên tạp lục, Ngô Lập Chí biên dịch, Khoa Xã hội – Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.
- Phạm Đình Hải (2012), Nghiên cứu văn bản gia phả chúa Trịnh (Luận văn thạc sĩ Hán Nôm), Đại học Quốc gia Hà Nội.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Nhiều tác giả (2018), Đại Việt sử ký tục biên, Ngô Thế Long; Nguyễn Kim Hưng biên dịch, Nxb Hồng Đức.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Trịnh Như Tấu (1933), Trịnh gia chính phả, Nxb Nhật Nam.
- Tạ Chí Đại Trường (2009), Bài sử khác cho Việt Nam, Quyển 1, Nxb Kệ sách.
- Viện sử học (2017), Lịch sử Việt Nam, Quyển tập 4, Nxb Khoa học xã hội.
Tiếng Trung
王妃阮氏玉荣（1724—1764）
身世
正妃阮氏玉荣出身于阮茂氏一族，此为一门历史悠久、声望显赫的名门世家。其始祖为阮茂毅（Nguyen Mau Nghi），乃黎朝中兴时期辅佐王室的开国功臣。其父为阮茂裕（Nguyen Mau Du），后被追封为伦忠公，并特赐国姓“郑”，改名为郑裕（Trinh Du）。
阮氏玉荣祖籍在清化省（Thanh Hoa）雷阳府（Loi Duong）盛美社（Thanh My）。她生于甲辰年（1724年）正月十三日（农历）。
自幼便受良好教育，精通琴、棋、诗、画，尤以诗赋见长。她不仅熟稔汉文，而且精通国音（喃字），尤擅长创作六八体诗歌，在当时郑主府邸的女性中极为罕见。
嫁与郑主郑营
十七岁（1740年），阮氏玉荣被选入郑主府，初为宫嫔。凭借其秀丽容貌与卓越文才，迅速获得郑营（Trinh Doanh）的极度宠爱，晋封为正宫王妃。
因深受珍爱、视若至宝，民间尊称其为“金德夫人”。其完整封号为：
庄慈淑行谦柔恭懿保翼崇德嫡哲弘休正妃
她为郑主育有一子一女。皇子为敏慧公郑润（Trinh Nhuan），不幸夭折；郡主为仙容郡主郑氏玉润（Trinh Thi Ngoc Nhuan），民间称为“红主娘”。后来继承郑主之位的郑森（Trinh Sam），则是由另一位嫔妃花容阮廷氏（Nguyen Dinh）所生。
相传，阮氏玉荣学识渊博，精通汉喃之学，名声远播文人圈。然而，其作品多流传于宫府内部，未能广泛刊行，郑主府衰亡后，大部分著作亦随之散佚，未能传世。
家族显达
自王妃得宠后，其父阮茂裕仕途亦迅速显达，由领军中捷，历任大都督、大司马、大司徒，在世时即受封伦忠公，并赐郑姓，称郑裕。致仕后以国老之名再度被召，任掌府事。卒于1765年，追赠谦公，谥号忠厚，并加封为福神。
干预政事
因深受郑主营宠，正妃阮氏逐渐对朝政产生一定影响，甚至干预科举考试以提携亲族。《寓中随笔》（Vu trung tuy but）中，范廷琥（Pham Dinh Ho）记载了发生于甲戌科（1754年）的一则轶事。
当时，正妃之弟阮茂颖（Nguyen Mau Dinh）学业平平，却仍应试。正妃以金钱贿赂考官，并嘱托誊录官暗中标记其试卷，使考官易于识别，故得以通过前三场考试。至第四场时却被黜落。
正妃遂入宫请求郑营收回落卷，称以“广开取士之路”，并亲自抽取一卷使之及第。因誊录官误将“颖”字标记在另一名士子武辉颖（Vo Huy Dinh）卷上，反使后者中式。范廷琥以此说明“学才在己，科名在命”，中举未必全凭实学。
宫廷矛盾的引发
正妃之女玉润郡主深得郑营宠爱，遂被称为“红主娘”。正妃请求将郡主嫁予黎显宗（Le Hien Tong）之长子黎维玮（Le Duy Vi），冀其日后为皇后，郑主营允。
1759年九月，仙容郡主正式下嫁太子维玮，然不足一年，于次年七月早逝。
太子维玮聪慧有志，暗图恢复皇权，此引起郑森的嫉恨。一日，太子入郑府，郑营设宴，命郑森与太子同席。正妃即出言阻止，称：
“世子与太子乃君臣之分，岂可同席而坐？”
迫使郑森另席而食。郑森愤而折箸绝食，誓言二人必有一死。后来郑森即位，于1769年诬陷并逼死太子维玮，应验当年之恨。
嫉妒事件与诗文申冤
晚年正妃因惧失宠，严禁其他嫔妃近侍郑主，权势日盛而不加节制。景兴二十年（1760年）腊月，发生严重事件。
郑营命宦官召一名嫔妃氏美（Thi My）入侍，正妃妒火中烧，以金槟榔盒掷之，却误中郑主。郑主营怒，命宦官漂公（Phieu cong）以红绫裹手，将正妃逐出府邸，幽禁于升龙城外县市本邸，并将寝殿器物尽数深埋三尺，视同抹除痕迹。
幽禁期间，正妃悔恨自省，以国音作两首自诉诗，辞意哀切，托人呈上。郑营读后大为感动，即遣銮车迎回，复其旧位。
身后
1764年正月十三日，正妃阮氏玉荣去世，享年四十，朝廷赐谥庄贞正妃。郑营悲恸异常。
三年后（1767），郑营临终遗命，愿与正妃合葬。其灵柩停于西湖宫，1768年四月葬于真仙山（Chan Tien），属清化省安定县郑殿社。
民间传说：送葬途中，郑森见阮氏乘舟顺流而下，舟近灵船忽然消失，郑森遂登岸拜别，感怀不已。
1783年，郑棕（Trinh Tong）在位时，将郑营与正妃之墓迁至金城社（Kim Thanh），以便祭祀。
墓葬现状
现今，毅祖恩王郑营与正妃阮茂氏陵墓，仍存于清化省安定县安盛社黄金村，相距约二百米。2018年前，因年久失修，墓区破败严重。
2018年，清化省安定县文化体育旅游部门联合郑氏宗族理事会及当地民众，对陵墓全面修复，占地近四公顷，设十项主要建筑，包括：
- 郑营墓
- 正妃阮茂氏墓
- 祠堂、接待馆、展陈馆
- 三关门、半月湖
- 绿化园区、内部道路与照明系统
工程一期于2018年9月15日动工，2019年3月22日落成，使陵区成为兼具历史、文化与精神价值的庄严纪念空间。
參考
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học Xã hội Hà Nội.
- Lê Quý Đôn (1959), Phủ biên tạp lục, Ngô Lập Chí biên dịch, Khoa Xã hội – Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.
- Phạm Đình Hải (2012), Nghiên cứu văn bản gia phả chúa Trịnh (Luận văn thạc sĩ Hán Nôm), Đại học Quốc gia Hà Nội.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Nhiều tác giả (2018), Đại Việt sử ký tục biên, Ngô Thế Long; Nguyễn Kim Hưng biên dịch, Nxb Hồng Đức.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Trịnh Như Tấu (1933), Trịnh gia chính phả, Nxb Nhật Nam.
- Tạ Chí Đại Trường (2009), Bài sử khác cho Việt Nam, Quyển 1, Nxb Kệ sách.
- Viện sử học (2017), Lịch sử Việt Nam, Quyển tập 4, Nxb Khoa học xã hội.
