Thân thế
Nguyễn Nghiễm 阮儼 tự Hy Tư 希思, tôn huý Thiều 玿, hiệu Nghi Hiên 毅軒, biệt hiệu Hồng Ngư cư sĩ 鴻魚居士, sinh ngày 14 tháng 3 âm lịch năm 1708) tại làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh.
Quê gốc của dòng họ Nguyễn ở làng Canh Hoạch, huyện Thanh Oai, trấn Sơn Nam (nay thuộc Hà Nội). Đầu thế kỷ XVII, tổ sáu đời của ông là Nguyễn Nhiệm – cháu của Nguyễn Thiến thời nhà Mạc – đã di cư vào Tiên Điền, gây dựng cơ nghiệp và hình thành nên dòng họ Nguyễn Tiên Điền nổi tiếng về khoa bảng và văn học.
Sự nghiệp chính trị
Về con đường khoa cử, năm 1724 dưới triều vua Lê Dụ Tông, Nguyễn Nghiễm đỗ thi Hương khi mới 17 tuổi. Đến năm 1731, dưới triều vua Lê Duy Phường, ông tiếp tục đỗ Hoàng giáp (nhị giáp tiến sĩ) ở tuổi 24.
Nguyễn Nghiễm sớm được vào triều làm quan võ, giữ chức đốc suất quân nhung, hiệp đồng tán nhiệm cùng các tướng lĩnh trong triều và lập được nhiều công lao.
Trong bối cảnh chúa Trịnh Giang ham chơi, làm suy đốn chính sự Bắc Hà, năm 1740, Nguyễn Nghiễm cùng nhiều đại thần bàn mưu phế Trịnh Giang, lập Trịnh Doanh lên ngôi chúa. Nhờ công lao này, năm 1741 ông được thăng làm Tham chính trấn Sơn Nam, sau đó chuyển làm Tế tửu Quốc Tử Giám.
Từ năm 1743 đến 1746, Nguyễn Nghiễm liên tiếp được thăng chức: Thừa chỉ Viện Hàn lâm, phong tước Xuân Lĩnh bá; rồi Hữu thị lang bộ Công, được phong tước hầu và đặc cách tham dự chức Bồi tụng trong phủ chúa.
Trong bối cảnh Đàng Ngoài rối ren, các cuộc khởi nghĩa nông dân bùng phát mạnh, năm 1748 ông được cử làm Tuyên phủ sứ tán lý quân vụ, kiêm quản Trấn nội, tước Lệ quận công, đem quân vào Nghệ An dẹp loạn và giành thắng lợi. Trở về triều, ông được thăng làm Thị lang bộ Hình. Không lâu sau, khi quân nổi dậy ở miền núi Thanh Hóa đánh chiếm trị sở, Nguyễn Nghiễm được điều quân cứu viện, nhanh chóng thu hồi lại dinh Thanh Hoa.
Đầu năm 1750, triều đình quy trách nhiệm thất thủ Thanh Hoa cho ông nên giáng chức. Tuy nhiên, cuối năm đó, ông lại được giao hộ giá Trịnh Doanh đi dẹp quân khởi nghĩa ở Sơn Tây và lập công lớn, được thăng làm Thiêm đô ngự sử.
Từ năm 1752 đến 1756, Nguyễn Nghiễm nhiều lần chỉ huy quân đội đánh dẹp các lực lượng nổi dậy ở Sơn Tây, Hưng Hóa, Thanh Hóa, Ai Lao, Nghệ An và Kinh Bắc; phần lớn đều giành thắng lợi, được khôi phục và thăng tiến liên tục, đạt tới tước Vực quận công.
Song song với vai trò tướng lĩnh, Nguyễn Nghiễm còn giữ nhiều chức vụ quan văn quan trọng. Năm 1754, ông được cử làm Tả giám thị kỳ thi Hội. Cuối năm 1757, ông giữ chức Tả thị lang bộ Hình.
Đầu năm 1761, xét công lao quân sự, ông được thăng làm Ngự sử, rồi Thượng thư bộ Công, chính thức vào phủ chúa giữ chức Bồi tụng (tương đương tể tướng). Từ đây, ông thôi trực tiếp cầm quân, chuyển sang phụ trách công việc triều chính.
Sau đó, ông kiêm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng: Trung thư giám Quốc Tử Giám, coi Đông các và làm Tổng tài Quốc sử quán. Năm 1764, ông được phong hàm Thiếu phó. Đến năm 1767, khi Trịnh Sâm lên ngôi chúa, Nguyễn Nghiễm được tôn làm Thái tử Thái bảo, phong tước Xuân quận công, tiếp tục giữ chức Bồi tụng.
Nam tiến
Năm 1774, trước tình hình nội biến ở Đàng Trong và sự nổi dậy của anh em Tây Sơn, Nguyễn Nghiễm cùng Hoàng Ngũ Phúc tán thành kế hoạch Nam tiến. Trịnh Sâm quyết định xuất quân, cử Nguyễn Nghiễm giữ chức Tả tướng, theo Hoàng Ngũ Phúc đem 3 vạn quân tiến đánh chúa Nguyễn.
Đầu năm 1775, quân Trịnh chiếm được Phú Xuân, tiếp tục tiến vào Quảng Nam. Quân Trịnh đánh bại lực lượng Tây Sơn tại Cẩm Sa, buộc Nguyễn Nhạc phải xin hàng. Tuy nhiên, từ giữa năm 1775, bệnh dịch bùng phát nghiêm trọng trong quân đội. Nguyễn Nghiễm và Hoàng Ngũ Phúc đều lâm bệnh nặng, buộc quân Trịnh phải dừng lại rồi rút về Thuận Hóa.
Cuối năm 1775, Nguyễn Nghiễm xin phép về quê dưỡng bệnh. Tháng 11 âm lịch năm ấy, ông trở về làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân trong tình trạng sức khỏe suy kiệt. Ngày 17 tháng 11 năm Ất Mùi (7/1/1776), ông qua đời, hưởng thọ 68 tuổi. Trịnh Sâm ban thụy hiệu Trung Cần và truy phong ông là Thượng đẳng phúc thần.
Di sản văn chương
Ông cùng Ngô Thì Sĩ có làm lời chú và lời bàn trong bộ Đại Việt sử ký bản kỉ tục biên.
Ngoài ra, ông còn soạn các tác phẩm:
Xuân trung liên vịnh
Xuân Đình tạp vinh
Việt sử bị lãm
Lạng Sơn đoàn thành đồ chí
Cổ lễ nhạc chương thi văn tập
Khổng Tử mộng Chu Công
Gia đình
Nguyễn Nghiễm có tất cả tám người vợ và 21 người con (12 trai, 9 gái).
Vợ
Chính thất Đặng Thị Dương (1713–1780), con gái thứ hai của Đô ngự sử Đặng Sỹ Vinh.
Kế thất Đặng Thị Tuyết (1725–1745) là em bà Đặng Thị Dương, về làm vợ Nguyễn Nghiễm năm 15 tuổi.
Trần Thị Tần (1740–1778), con gái một người làm chức Câu kế, quê ở Kinh Bắc (nay là Bắc Ninh), là vợ ba của Nguyễn Nghiễm
Con cái
Con trưởng là Nguyễn Khản làm đến Tham tụng triều Lê mạt. Đương thời Nguyễn Khản và Nguyễn Nghiễm cùng làm quan trong triều.
Nguyễn Đề làm quan nhà Tây Sơn giữ chức Tả đồng nghị Trung thư sảnh, đã từng đi sứ sang Yên Kinh dự lễ nhường ngôi của vua Càn Long nhà Thanh, họa thơ cùng các sứ thần Triều Tiên.
Đại thi hào Nguyễn Du là con thứ 7 của ông và bà vợ ba Trần Thị Tần.
Ông có con rể là Vũ Trinh, Tham tri Chính sự thời Hậu Lê, là một danh nhân văn hóa. (Người con gái của Tể tướng Nguyễn Nghiễm và bà Trần Thị Tần là Nguyễn Thị Diên gả cho Vũ Trinh, người xã Xuân Lan, huyện Lang Tài).
Nhận định
Sử gia Phan Huy Chú nhận định về ông như sau: “Ông tài lược văn võ, lúc nhỏ học giỏi thi đỗ. Trải thờ 3 triều, quanh quẩn chỗ đài thự, vào làm tướng văn ra làm tướng võ, ở ngôi Tể tướng 15 năm. Ông sắp đặt gọn mọi việc bề bộn, đối xử ứng tiếp lúc nào cũng như lúc nào, Ân vương (Trịnh Doanh) thường khen là người có đức vọng tài trí. Là bậc nguyên lão trong nước, làm cột đá cho triều đình, công lao và danh vọng long trọng, đời bấy giờ ai cũng khen ngợi.”
Thờ tự
Hiện nay có một số nơi thờ tự Xuân Quận công Nguyễn Nghiễm như:
Đền Voi Nẹp: Đây là nơi thờ Hoàng giáp Xuân quận công Nguyễn Nghiễm, thuộc quần thể Di tích quốc gia đặc biệt, Khu lưu niệm Nguyễn Du, xếp hạng theo Quyết định số 1419/QĐ-Ttg, ngày 27.9.2012 của Thủ tướng Chính phủ.
Đền thờ và mộ Xuân Quận công Nguyễn Nghiễm: ở thôn Bảo Kệ (nay là thôn Minh Quang, xã Tiên Điền) có tổng diện tích khoảng 682m2, mặt bằng kiến trúc theo kiểu chữ Nhị, phong cách kiến trúc thời hậu Lê.
Tài liệu tham khảo
- Ngô Sĩ Liên. Viện Khoa Học Xã Hội Việt Nam (phiên dịch) (1993). Đại Việt sử ký toàn thư. Quyển Nội các quan bản. Hà Nội: NXB Khoa học Xã hội
- Vũ Khiêu (2004). Danh nhân Hà Nội. Quyển 1. Hà Nội: NXB Hà Nội.
- Quốc Chấn (2006). Thần đồng xưa của nước ta. Thanh Hóa: NXB Thanh Hóa
- Quốc sử quán triều Nguyễn; Viện Sử Học (dịch) (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Hà Nội: NXB Giáo dục
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Nguyen Nghiem (1708–1776)
Background
Nguyen Nghiem (阮儼), courtesy name Hy Tu (希思), honorific name Thieu (玿), literary name Nghi Hien (毅軒), also known as Hong Ngu Cu Si (鴻魚居士), was born on the 14th day of the 3rd lunar month in 1708 in Tien Dien village, Nghi Xuan district, now part of Ha Tinh province.
The ancestral homeland of the Nguyen clan was Canh Hoach village, Thanh Oai district, Son Nam prefecture (now Hanoi). In the early 17th century, his sixth-generation ancestor Nguyen Nhiem—nephew of Nguyen Thien during the Mac dynasty—migrated to Tien Dien, established the family estate, and laid the foundation for the renowned Nguyen Tien Dien lineage, famous for its scholarly and literary achievements.
Political Career
Regarding the civil service examinations, in 1724, under King Le Du Tong, Nguyen Nghiem passed the provincial examination at the age of 17. In 1731, under King Le Duy Phuong, he continued to pass the metropolitan examination, attaining the rank of Hoang Giap (second-ranked doctorate) at the age of 24.
Nguyen Nghiem was soon appointed to court as a military official, holding the post of commander of military forces, coordinating operations with other generals at court and earning notable merits.
During the period when Lord Trinh Giang indulged in pleasure and weakened the administration of Dang Ngoai, in 1740 Nguyen Nghiem and several high-ranking officials conspired to depose Trinh Giang and install Trinh Doanh as lord. For this contribution, in 1741 he was promoted to Tham Chinh of Son Nam prefecture, and later transferred to serve as Te Tuu of the Quoc Tu Giam.
From 1743 to 1746, Nguyen Nghiem was successively promoted: first as Thua Chi of the Han Lam Academy, granted the title Xuan Linh Ba; then as Right Vice Minister of the Ministry of Public Works, elevated to the rank of marquis, and specially appointed to participate in the post of Boi Tung in the lord’s palace.
Amid turmoil in Dang Ngoai and widespread peasant uprisings, in 1748 he was appointed Tuyen Phu Su, overseeing military affairs and internal administration, granted the title Le Quan Cong, and led troops to Nghe An to suppress rebellions, achieving victory. Upon returning to court, he was promoted to Vice Minister of Justice. Shortly thereafter, when insurgents in the mountainous areas of Thanh Hoa seized the administrative center, Nguyen Nghiem was dispatched to reinforce the area and quickly recaptured Thanh Hoa citadel.
In early 1750, the court held him responsible for the temporary loss of Thanh Hoa and demoted him. However, later that year, he was again entrusted to escort Trinh Doanh on a campaign against insurgents in Son Tay, achieved major success, and was promoted to Thiem Do Ngu Su.
From 1752 to 1756, Nguyen Nghiem repeatedly commanded troops to suppress rebellions in Son Tay, Hung Hoa, Thanh Hoa, Ai Lao, Nghe An, and Kinh Bac. Most campaigns ended in victory, leading to the restoration and continuous promotion of his rank, ultimately reaching the title Vuc Quan Cong.
Alongside his role as a military commander, Nguyen Nghiem also held many important civil offices. In 1754, he was appointed Left Examiner of the Metropolitan Examination. At the end of 1757, he served as Left Vice Minister of Justice.
In early 1761, in recognition of his military merits, he was promoted to Ngu Su, then to Minister of Public Works, officially entering the lord’s palace to serve as Boi Tung (equivalent to prime minister). From this point onward, he ceased direct military command and focused on state administration.
Subsequently, he concurrently held several important positions: Zhongshu Supervisor of the Quoc Tu Giam, overseer of the Dong Cac, and Chief Editor of the National History Office. In 1764, he was granted the honorary title Thieu Pho. In 1767, when Trinh Sam ascended as lord, Nguyen Nghiem was honored as Thai Tu Thai Bao, granted the title Xuan Quan Cong, and continued to serve as Boi Tung.
Southern Campaign
In 1774, facing internal unrest in Dang Trong and the uprising of the Tay Son brothers, Nguyen Nghiem and Hoang Ngu Phuc supported the plan for a southern expedition. Trinh Sam decided to mobilize the army, appointing Nguyen Nghiem as Left General, accompanying Hoang Ngu Phuc with 30,000 troops to attack the Nguyen lords.
In early 1775, Trinh forces captured Phu Xuan and continued advancing into Quang Nam. They defeated Tay Son forces at Cam Sa, forcing Nguyen Nhac to surrender. However, from mid-1775 onward, a severe epidemic broke out within the army. Both Nguyen Nghiem and Hoang Ngu Phuc fell seriously ill, compelling the Trinh forces to halt and withdraw to Thuan Hoa.
At the end of 1775, Nguyen Nghiem requested permission to return home to recuperate. In the 11th lunar month of that year, he returned to Tien Dien village, Nghi Xuan district, in a severely weakened condition. On the 17th day of the 11th lunar month of the At Mui year (January 7, 1776), he passed away at the age of 68. Trinh Sam posthumously bestowed upon him the title Trung Can and honored him as a Superior Beneficent Deity.
Literary Legacy
Together with Ngo Thi Si, Nguyen Nghiem composed annotations and commentaries for the work Dai Viet Su Ky Ban Ky Tuc Bien.
He also authored the following works:
- Xuan Trung Lien Vinh
- Xuan Dinh Tap Vinh
- Viet Su Bi Lam
- Lang Son Doan Thanh Do Chi
- Co Le Nhac Chuong Thi Van Tap
- Khong Tu Mong Chu Cong
Family
Nguyen Nghiem had a total of eight wives and twenty-one children (twelve sons and nine daughters).
Wives
- Principal wife Dang Thi Duong (1713–1780), second daughter of Dang Sy Vinh, a Do Ngu Su.
- Secondary wife Dang Thi Tuyet (1725–1745), younger sister of Dang Thi Duong, who married Nguyen Nghiem at the age of 15.
- Tran Thi Tan (1740–1778), daughter of an official holding the post of Cau Ke, from Kinh Bac (now Bac Ninh), his third wife.
Children
- His eldest son Nguyen Khan rose to the position of Tham Tung during the late Le dynasty; father and son served concurrently at court.
- Nguyen De served the Tay Son regime as Left Co-Deliberative Official of the Zhongshu Secretariat; he was once sent as an envoy to Yen Kinh to attend the abdication ceremony of Qing Emperor Qianlong and exchanged poems with envoys from Joseon Korea.
- The great poet Nguyen Du was his seventh son, born to his third wife Tran Thi Tan.
- His son-in-law Vu Trinh, who served as Tham Tri Chinh Su during the Later Le period, was a noted cultural figure. (Nguyen Thi Dien, daughter of Nguyen Nghiem and Tran Thi Tan, married Vu Trinh of Xuan Lan commune, Lang Tai district.)
Assessment
Historian Phan Huy Chu commented on him as follows: “He possessed both literary talent and military strategy; from a young age he excelled in learning and passed examinations. He served three reigns, constantly present in court affairs, entering as a civil minister and leaving as a military general, holding the position of prime minister for fifteen years. He efficiently managed complicated affairs, treated others with consistent propriety, and Lord An (Trinh Doanh) often praised him as a man of virtue, prestige, and intelligence. As a senior statesman of the realm, he stood as a pillar of the court; his merits and reputation were eminent, and everyone of his time admired him.”
Worship
Currently, several sites are dedicated to the worship of Xuan Quan Cong Nguyen Nghiem, including:
- Voi Nep Temple: dedicated to Hoang Giap Xuan Quan Cong Nguyen Nghiem, part of the Special National Monument Complex of the Nguyen Du Memorial Site, ranked under Decision No. 1419/QD-TTg dated September 27, 2012, by the Prime Minister.
- Temple and Tomb of Xuan Quan Cong Nguyen Nghiem: located in Bao Ke hamlet (now Minh Quang hamlet, Tien Dien commune), covering an area of approximately 682 m², with an architectural layout in the shape of the character “Nhi,” reflecting the architectural style of the Later Le period.
References
- Ngô Sĩ Liên. Viện Khoa Học Xã Hội Việt Nam (phiên dịch) (1993). Đại Việt sử ký toàn thư. Quyển Nội các quan bản. Hà Nội: NXB Khoa học Xã hội
- Vũ Khiêu (2004). Danh nhân Hà Nội. Quyển 1. Hà Nội: NXB Hà Nội.
- Quốc Chấn (2006). Thần đồng xưa của nước ta. Thanh Hóa: NXB Thanh Hóa
- Quốc sử quán triều Nguyễn; Viện Sử Học (dịch) (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Hà Nội: NXB Giáo dục
Tiếng Pháp
Nguyen Nghiem (1708–1776)
Origines et parcours familial
Nguyen Nghiem (阮儼), nom de courtoisie Hy Tu (希思), nom honorifique Thieu (玿), pseudonyme Nghi Hien (毅軒), surnom Hong Ngu cu si (鴻魚居士), est né le 14e jour du 3e mois lunaire de l’année 1708 au village de Tien Dien, district de Nghi Xuan, aujourd’hui dans la province de Ha Tinh.
La lignée Nguyen est originaire du village de Canh Hoach, district de Thanh Oai, dans l’ancienne province de Son Nam (aujourd’hui Hanoi). Au début du XVIIe siècle, son ancêtre de la sixième génération, Nguyen Nhiem – petit-fils de Nguyen Thien sous la dynastie Mac – migra à Tien Dien, y fonda sa base familiale et donna naissance à la prestigieuse lignée Nguyen Tien Dien, renommée pour ses réussites aux examens mandarinals et ses contributions littéraires.
Carriere politique
Sur le plan des concours mandarinals, en 1724, sous le règne du roi Le Du Tong, Nguyen Nghiem réussit l’examen provincial (thi Huong) à seulement 17 ans. En 1731, sous le roi Le Duy Phuong, il obtint le grade de Hoang giap (docteur du second rang) à l’âge de 24 ans.
Il entra tôt à la cour comme officier militaire, occupant la fonction de commandant des forces armées, coordonnant les opérations avec d’autres généraux, et se distingua par de nombreux mérites.
Dans le contexte du gouvernement déliquescent du Nord (Bac Ha), dû à l’indolence du seigneur Trinh Giang, Nguyen Nghiem s’allia en 1740 à plusieurs hauts dignitaires pour déposer Trinh Giang et établir Trinh Doanh comme nouveau seigneur. Pour cette contribution, il fut promu en 1741 Tham chinh de la province de Son Nam, puis nommé Te tuu du Quoc Tu Giam (Académie nationale).
De 1743 à 1746, il fut successivement promu Thua chi de l’Académie Han Lam, reçut le titre nobiliaire de Xuan Linh ba, puis devint Huu thi lang du ministere des Travaux publics, fut élevé au rang de marquis et admis à titre exceptionnel au poste de Boi tung au palais seigneurial.
Face aux troubles croissants et aux soulèvements paysans, en 1748 il fut nommé Tuyen phu su tan ly quan vu, cumulant l’administration de la region interne, avec le titre de Le quan cong. Il conduisit les troupes au Nghe An, réprima les rébellions et remporta la victoire. De retour à la cour, il fut promu Thi lang du ministere de la Justice. Peu après, lors d’une insurrection dans les montagnes de Thanh Hoa, il mena une expédition de secours et reprit rapidement la citadelle de Thanh Hoa.
Au début de 1750, il fut rétrogradé, tenu pour responsable de la chute temporaire de Thanh Hoa. Toutefois, à la fin de la même année, il escorta le seigneur Trinh Doanh lors d’une campagne contre les insurgés de Son Tay, se distingua de nouveau et fut promu Thiem do ngu su.
Entre 1752 et 1756, Nguyen Nghiem dirigea à plusieurs reprises des campagnes militaires contre des forces rebelles à Son Tay, Hung Hoa, Thanh Hoa, Ai Lao, Nghe An et Kinh Bac. La plupart se soldèrent par des succès, lui permettant de retrouver puis d’accroître continuellement ses charges, jusqu’au titre de Vuc quan cong.
Parallèlement à ses fonctions militaires, il occupa d’importants postes civils. En 1754, il fut nommé Ta giam thi de l’examen national (thi Hoi). À la fin de 1757, il devint Ta thi lang du ministere de la Justice.
Au début de 1761, en reconnaissance de ses mérites militaires, il fut promu Ngu su, puis Thuong thu du ministere des Travaux publics, entrant officiellement au palais seigneurial comme Boi tung (équivalent de premier ministre). Dès lors, il cessa de commander directement les troupes pour se consacrer aux affaires gouvernementales.
Il cumula ensuite plusieurs hautes fonctions : Trung thu giam du Quoc Tu Giam, responsable du Dong cac, et Tong tai du Quoc su quan. En 1764, il reçut le rang honorifique de Thieu pho. En 1767, lors de l’accession au pouvoir de Trinh Sam, Nguyen Nghiem fut honoré du titre de Thai tu Thai bao, élevé au rang de Xuan quan cong, et continua d’exercer la fonction de Boi tung.
Campagne vers le Sud
En 1774, face aux troubles internes au Sud (Dang Trong) et à l’essor du mouvement des frères Tay Son, Nguyen Nghiem, avec Hoang Ngu Phuc, soutint le projet d’une expédition méridionale. Trinh Sam décida de lancer la campagne et nomma Nguyen Nghiem Ta tuong, accompagnant Hoang Ngu Phuc à la tête de 30 000 soldats pour attaquer les seigneurs Nguyen.
Au début de 1775, les troupes Trinh s’emparèrent de Phu Xuan et avancèrent vers Quang Nam. Elles défirent les forces Tay Son à Cam Sa, contraignant Nguyen Nhac à se rendre. Cependant, à partir du milieu de 1775, une grave épidémie se déclara dans l’armée. Nguyen Nghiem et Hoang Ngu Phuc tombèrent gravement malades, forçant les troupes à suspendre l’offensive et à se replier vers Thuan Hoa.
À la fin de 1775, Nguyen Nghiem demanda l’autorisation de rentrer dans son village natal pour se soigner. En novembre lunaire de cette année-là, il revint à Tien Dien, district de Nghi Xuan, dans un état de santé très affaibli. Il décéda le 17e jour du 11e mois de l’année At Mui (7 janvier 1776), à l’âge de 68 ans. Trinh Sam lui conféra à titre posthume le nom honorifique Trung Can et le reconnut comme Thuong dang phuc than.
Heritage litteraire
Avec Ngo Thi Si, il rédigea des annotations et des commentaires pour le Dai Viet su ky ban ki tuc bien.
Il est également l’auteur de plusieurs ouvrages, dont :
- Xuan trung lien vinh
- Xuan Dinh tap vinh
- Viet su bi lam
- Lang Son doan thanh do chi
- Co le nhac chuong thi van tap
- Khong Tu mong Chu Cong
Famille
Nguyen Nghiem eut huit épouses et vingt-et-un enfants (douze fils et neuf filles).
Epouses
- Epouse principale : Dang Thi Duong (1713–1780), deuxième fille de Dang Sy Vinh, grand censeur impérial.
- Epouse secondaire : Dang Thi Tuyet (1725–1745), sœur cadette de Dang Thi Duong, épousa Nguyen Nghiem à l’âge de 15 ans.
- Tran Thi Tan (1740–1778), fille d’un fonctionnaire local, originaire de Kinh Bac (actuelle Bac Ninh), troisième épouse de Nguyen Nghiem.
Enfants
- L’aîné, Nguyen Khan, parvint au poste de Tham tung à la fin de la dynastie Le ; père et fils servirent simultanément à la cour.
- Nguyen De servit sous la dynastie Tay Son comme Ta dong nghi Trung thu sanh ; il fut envoyé en mission diplomatique à Yen Kinh pour assister à la cérémonie d’abdication de l’empereur Can Long des Qing et composa des poèmes avec des envoyés de Trieu Tien.
- Le grand poète Nguyen Du était son septième fils, né de Tran Thi Tan.
- Son gendre Vu Trinh, Tham tri Chinh su sous les Le postérieurs, était une figure culturelle éminente. La fille de Nguyen Nghiem et de Tran Thi Tan, Nguyen Thi Dien, épousa Vu Trinh, originaire du village de Xuan Lan, district de Lang Tai.
Appreciation
L’historien Phan Huy Chu porta sur lui l’appréciation suivante : « Doté de talents civils et militaires, brillant élève dès son jeune âge, il réussit les concours et servit trois règnes successifs. Tantôt ministre civil, tantôt général militaire, il occupa la charge de premier ministre pendant quinze ans. Il sut organiser avec rigueur les affaires complexes et faisait preuve d’une constance exemplaire dans ses relations. Le seigneur An vuong (Trinh Doanh) le louait souvent pour sa vertu, son prestige et son intelligence. Doyen respecté du pays, pilier de la cour, il jouissait d’un mérite et d’une renommée que tous ses contemporains admiraient. »
Culte et commemorations
Plusieurs lieux honorent aujourd’hui Xuan Quan cong Nguyen Nghiem, notamment :
- Temple Voi Nep : dédié au Hoang giap Xuan Quan cong Nguyen Nghiem, faisant partie du complexe de monuments nationaux d’exception du site commémoratif Nguyen Du, classé par la décision n°1419/QD-Ttg du 27 septembre 2012 du Premier ministre.
- Temple et tombeau de Xuan Quan cong Nguyen Nghiem : situés au hameau de Bao Ke (actuellement Minh Quang, commune de Tien Dien), couvrant une superficie d’environ 682 m², avec un plan architectural en forme du caractère Nhi, de style de la fin de la dynastie Le.
References bibliographiques
- Ngô Sĩ Liên. Viện Khoa Học Xã Hội Việt Nam (phiên dịch) (1993). Đại Việt sử ký toàn thư. Quyển Nội các quan bản. Hà Nội: NXB Khoa học Xã hội
- Vũ Khiêu (2004). Danh nhân Hà Nội. Quyển 1. Hà Nội: NXB Hà Nội.
- Quốc Chấn (2006). Thần đồng xưa của nước ta. Thanh Hóa: NXB Thanh Hóa
- Quốc sử quán triều Nguyễn; Viện Sử Học (dịch) (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Hà Nội: NXB Giáo dục
Tiếng Trung
阮儼（Nguyen Nghiem，1708—1776）
身世
阮儼 阮儼（Nguyen Nghiem），字希思 希思（Hy Tu），尊讳玿（Thieu），号毅轩 毅軒（Nghi Hien），别号鸿鱼居士 鴻魚居士（Hong Ngu Cu Si），生于农历1708年三月十四日，出生地为先田村，宜春县，今属河静省。
阮氏家族的原籍在山南镇清威县庚获村（今属河内）。17世纪初，其六世祖阮任（Nguyen Nhiem）——莫朝时期阮俭（Nguyen Thien）之侄——迁居先田，奠定家业，形成以科举与文学闻名的先田阮氏家族。
政治生涯
在科举道路上，1724年黎裕宗 黎裕宗（Le Du Tong）朝，阮儼年仅17岁即中乡试。1731年黎维祊 黎維祊（Le Duy Phuong）朝，24岁的他又考中皇甲（即二甲进士）。
阮儼早年入朝任武官，官至督率军戎，与朝中诸将协同议事，屡建战功。
1740年，因郑江 郑江（Trinh Giang）荒淫失政，致北河政局衰败，阮儼与多位大臣密议废黜郑江，拥立郑营 郑楹（Trinh Doanh）为主。凭此功劳，1741年他升任山南镇参政，继而转任国子监祭酒。
1743—1746年间，阮儼连获擢升：任翰林院承旨，封春岭伯；后任工部右侍郎，进封侯爵，并特准入王府参与陪同议政（陪讼）。
1748年，外北局势动荡，农民起义四起，他被任命为宣抚使赞理军务，兼管镇内事务，封例郡公，率军赴乂安平乱并取胜。回朝后升任刑部侍郎。不久，清化山区叛军攻占治所，他再度领兵救援，迅速收复清化营署。
1750年初，朝廷将清化失守之责归咎于他，遂降职；然当年年底，他又奉命护驾郑营赴山西平叛，立下大功，升任添都御史。
1752—1756年间，阮儼多次统军平定山西、兴化、清化、哀牢、乂安及京北等地起义，多获胜绩，官复原职并屡获晋升，最终封域郡公。
除武职外，阮儼亦长期担任重要文职。1754年任会试左监试官，1757年底任刑部左侍郎。
1761年初，因军功卓著，升任御史，继而出任工部尚书，正式入王府担任陪讼（相当于宰相）。自此不再亲临前线，转而总理朝政。
其后又兼任国子监中书监，掌东阁并任国史馆总裁。1764年封少傅。1767年，郑森 郑森（Trinh Sam）即位后，尊阮儼为太子太保，封春郡公，继续担任陪讼。
南进
1774年，面对南方内乱及西山兄弟起事，阮儼与黄五福 黄五福（Hoang Ngu Phuc）赞成南进之策。郑森遂出兵，命阮儼任左将，随黄五福率三万大军南征阮主。
1775年初，郑军攻占富春，继而进军广南，并在锦沙击败西山军，迫使阮岳 阮岳（Nguyen Nhac）请降。然而，自1775年中起，军中疫病严重流行，阮儼与黄五福皆染重病，郑军被迫停军并撤回顺化。
1775年底，阮儼请准返乡养病。农历十一月，他回到宜春县先田村时已病势沉重。乙未年十一月十七日（1776年1月7日）逝世，享年68岁。郑森赐谥号“忠勤”，追封为上等福神。
文学遗产
阮儼与吴时仕 吴時仕（Ngo Thi Si）共同为《大越史记本纪续编》作注并加评述。
其个人著作尚有：
- 《春中联咏》
- 《春庭杂荣》
- 《越史备览》
- 《谅山团城图志》
- 《古礼乐章诗文集》
- 《孔子梦周公》
家庭
阮儼共有八位妻子，子女二十一人（十二子、九女）。
妻室
- 正室邓氏阳 邓氏陽（Dang Thi Duong，1713—1780），都御史邓士荣 邓士榮（Dang Sy Vinh）之次女。
- 继室邓氏雪 邓氏雪（Dang Thi Tuyet，1725—1745），为邓氏阳之妹，15岁嫁阮儼。
- 陈氏频 陳氏頻（Tran Thi Tan，1740—1778），京北（今北宁）人，父任句计职，为阮儼第三任妻。
子女
- 长子阮侃 阮侃（Nguyen Khan），官至黎末朝参讼，与其父同朝为官。
- 阮提 阮提（Nguyen De），西山朝官员，任左同议中书省，曾出使燕京，参加清高宗乾隆帝 乾隆（Qianlong）禅位大典，并与朝鲜使臣唱和诗文。
- 大诗豪阮攸 阮攸（Nguyen Du），为其第七子，生母为陈氏频。
阮儼之女阮氏延 阮氏延（Nguyen Thi Dien）嫁予武贞 武貞（Vu Trinh），后黎时期参知政事、著名文化名人，籍贯为郎才县春兰社。
评价
史家潘辉注 潘輝注（Phan Huy Chu）评曰：“其人文武兼资，少而好学，科第出众。历事三朝，出入台署，入为文臣，出为武将，居宰相位十五年。处理繁务井然有序，待人接物始终如一。恩王（郑营）常称其德望才智兼备。为国家元老，作朝廷柱石，功名显赫，当世无不称颂。”
祭祀
今有数处祭祀春郡公阮儼之所：
- 象叠祠：奉祀皇甲春郡公阮儼，属国家特别级遗迹群——阮攸纪念区，依据2012年9月27日总理第1419/QĐ-TTg号决定列级。
- 春郡公阮儼祠墓：位于保计村（今先田社明光村），总面积约682平方米，建筑平面呈“二”字形，为后黎时期建筑风格。
参考资料
- Ngô Sĩ Liên. Viện Khoa Học Xã Hội Việt Nam (phiên dịch) (1993). Đại Việt sử ký toàn thư. Quyển Nội các quan bản. Hà Nội: NXB Khoa học Xã hội
- Vũ Khiêu (2004). Danh nhân Hà Nội. Quyển 1. Hà Nội: NXB Hà Nội.
- Quốc Chấn (2006). Thần đồng xưa của nước ta. Thanh Hóa: NXB Thanh Hóa
- Quốc sử quán triều Nguyễn; Viện Sử Học (dịch) (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Hà Nội: NXB Giáo dục
