Đinh Liệt (1400 – 1471)

Thân thế

Đinh Liệt sinh năm Canh Thìn (1400) dưới triều Hồ Quý Ly, quê Lam Sơn, huyện Thọ Xuân (Thanh Hóa). Ông là em ruột danh tướng Đinh Lễ, cháu gọi vua Lê Thái Tổ bằng cậu; theo gia phả họ Đinh Danh (Thái Bình), ông là hậu duệ của Nam Việt vương Đinh Liễn, con vua Đinh Tiên Hoàng. Thuở nhỏ tên Hồng Mai, Đinh Liệt nổi tiếng thông minh, giỏi thao lược, sớm nuôi chí lớn và lòng yêu nước.

Theo Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn, khi Lê Lợi chuẩn bị khởi nghĩa, Đinh Liệt cùng các anh tích cực hưởng ứng và là một trong 19 người dự Hội thề Lũng Nhai (tháng 2/1416). Ông thuộc số ít nhân vật được chứng kiến cả ngày đại thắng lẫn giai đoạn đầu thái bình, thịnh trị của triều Lê sơ. Cùng với Đinh Lễ và Đinh Bồ, Đinh Liệt là một trong những tướng tài góp phần quan trọng vào thắng lợi của khởi nghĩa Lam Sơn.

Tham gia khởi nghĩa Lam Sơn

Cuối năm 1424, nghĩa quân Lam Sơn bắt đầu tấn công vào Nghệ An bằng nhiều trận chiến, nhưng sống mái nhất là trận Khả Lưu. Nghĩa quân chiếm được châu Trà Lân và chuẩn bị vây đánh thành Nghệ An thì bị quân Minh bất ngờ kéo đến phản công. Lê Lợi sai tướng Đinh Lễ dẫn quân đến mai phục trước ở vùng đất hiểm tại Khả Lưu. Đinh Liệt được lệnh đem hơn một ngàn quân, bí mật luồn xuống phía Đỗ Gia (nay là đất Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh) để từ đó mà vòng lên đánh tập hậu, hỗ trợ cho Đinh Lễ. Quả nhiên, giặc bị sa vào ổ mai phục của Đinh Lễ, chưa biết xoay xở thế nào thì bị quân của tướng Đinh Liệt đánh ồ ạt từ phía sau lên, giặc Minh đại bại.Sau đó, Đinh Liệt còn lập công đánh chiếm Tùng Lĩnh, Linh Cảm, giải phóng châu Trà Lân, Ngọc Ma và có ý kiến tâu với Lê Lợi chuyển đại bản doanh sang vùng núi Thiên Nhẫn. Trong thời gian này Hoàng hậu Bạch Ngọc nhà Hậu Trần đang chiêu dân lập ấp, khai phá vùng đất này, bà đã mở một buổi tiệc chiêu đãi các tướng có nhiều đóng góp cho cuộc khởi nghĩa chống giặc Minh của Lê Lợi, tướng Đinh Liệt đã được mời và khoản đãi.

Cuối năm 1427, được tin Liễu Thăng cùng nhiều tướng giỏi của nhà Minh cầm đầu viện binh hùng hậu gồm 10 vạn tên sang tiếp viện cho Vương Thông, đang bị quân ta vây chặt ở Đông Quan. Quân Lam Sơn quyết định đánh trận quyết chiến với giặc tại hai địa điểm quan trọng nhất là Chi Lăng và Xương Giang. Lê lợi đã cử các tướng Đinh Liệt, Lê Sát, Lê Vấn, Lưu Nhân Trú đem 1 vạn quân lên bí mật ém quân mai phục địch ở vùng Chi Lăng hiểm trở thuộc Lạng Sơn để trực tiếp đánh những trận đầu tiên với đạo viện binh của giặc. Đội quân do Đinh Liệt chỉ huy đã có công lớn trong trận tập kích tại núi Mã Yên, chém chết Liễu Thăng ngay tại trận. Thắng lợi vang dội của trận tập kích này đã khích lệ mạnh mẽ tinh thần chiến đấu của tướng sĩ Lam Sơn, tạo ra sức mạnh tinh thần to lớn cho những trận đánh quan trọng sau đó.

Tham dự chính sự

Bởi những công lao nói trên, ngay sau khi lên ngôi hoàng đế (năm Thuận Thiên thứ nhất, năm 1428), vua Lê Thái Tổ ban thưởng cho 93 công thần. Trong đó, Đinh Liệt và Đinh Lễ được phong chức Thứ thủ (Phó Chỉ huy) của vệ quân Thiết Đột, được xếp vào hạng cao nhất trong số các Khai quốc công thần từng có mặt từ Hội thề Lũng Nhai. Một năm sau (1429), khi khắc biển công thần, ông được phong làm Đình Thượng hầu. Năm 1442, ông được gia hàm Nhập nội Tư mã, được tham dự triều chính.

Tháng 5 năm 1434 đời vua Lê Thái Tông, ở phía Nam có quân Chiêm Thành vào cướp phá, ông được lệnh đem quân vào đánh địch, nhưng chỉ mới đến Hóa Châu (vùng Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên – Huế ngày nay), vua Chiêm là Bồ Đề nghe có tướng Đinh Liệt cầm quân vào đánh, sợ quá đã vội rút quân về. Người Man trưởng ở đây là Đạo Thành bị người cùng tộc thù nghịch đến đánh, đã cầu cứu Đinh Liệt, ông bèn dẫn quân vào giúp đánh tan quân Man.

Tháng 7 năm 1444, sau vụ án Lệ Chi Viên (vào năm 1442) thuộc đời vua Lê Nhân Tông. Do vua còn nhỏ, lại có kẻ gièm pha làm hại ông, thái hậu Nguyễn Thị Anh cầm quyền nhiếp chính sai bắt giam cả nhà Đinh Liệt lúc này đang giữ chức Thái phó. 4 năm sau, nhờ có người trong hoàng tộc là Lê Khắc Phục và công chúa Ngọc Lan nài nỉ xin hộ, ông mới được tha ra, nhưng gia quyến vẫn bị giam, đến gần 2 năm sau mới được thả.

Năm 1454, ông được phục chức, được ban hàm Thái Bảo. Đêm mồng 3 tháng 10 năm 1459, Lạng Sơn vương Lê Nghi Dân bí mật phát động chính biến. Ông ta bắc thang, chia quân làm ba mũi, trèo qua cửa Đông, lẻn vào cung cấm, sát hại vua Lê Nhân Tông cùng Tuyên Từ Hoàng hậu. Đến ngày mồng 7 tháng 10 cùng năm, Lê Nghi Dân tự lập làm hoàng đế, khiến triều chính rơi vào tình trạng rối ren, lòng người bất ổn.

Trước cục diện đó, ngày mồng 6 tháng 6 năm 1460, Đinh Liệt – khi ấy giữ chức Khai phủ nghi đồng tam ty, Thái phó, bình chương quân quốc trọng sự, tước Á quận hầu – đã cùng nhiều trọng thần trong triều như Nguyễn Xí, Lê Lăng, Lê Niệm, Lê Nhân Thuận, Lê Nhân Khoái, Trịnh Văn Sái, Trịnh Đạc, Nguyễn Đức Trung, Nguyễn Yên, Lê Vĩnh Trường, Lê Yên, Lê Giải… bí mật bàn mưu lật đổ Lê Nghi Dân nhằm ổn định triều cương và khôi phục chính thống nhà Lê.

Sau buổi chầu, Nguyễn Xí và Đinh Liệt trực tiếp chỉ huy quân sĩ giết Phạm Đồn, Phan Ban – tay chân thân cận của Nghi Dân – rồi phế truất ông ta, giáng làm Lệ Đức hầu. Các đại thần sau đó rước hoàng tử Tư Thành lên ngôi, tức vua Lê Thánh Tông, mở đầu thời kỳ hưng thịnh bậc nhất của triều Lê sơ.

Tháng 10 năm 1460, vua Lê Thánh Tông phong Đinh Liệt tước Lân Quận công. Đến tháng 12 cùng năm, ông cùng Lê Lăng cầm quân dẹp loạn tù trưởng họ Cầm ở miền biên viễn, lập thêm công lớn và được thăng giữ chức Thái sư phụ chính.

Năm 1465, sau khi công thần Nguyễn Xí qua đời, Đinh Liệt trở thành trụ cột hàng đầu của triều đình. Với uy tín, tài năng và kinh nghiệm chính trị, ông thường tham gia quyết đoán những đại sự quốc gia, được nhà vua và triều thần đặc biệt kính trọng.

Năm 1470, trong chiến dịch Nam chinh đánh Chiêm Thành, Đinh Liệt giữ chức Chinh lỗ tướng quân, cùng Lê Niệm làm tiên phong, tiến đánh kinh thành Đồ Bàn, bắt sống vua Chiêm là Trà Toàn, góp phần quyết định vào thắng lợi của cuộc chinh phạt.

Năm 1471, Đinh Liệt qua đời, được truy phong Trung Mục vương. Ông là một trong những công thần khai quốc sống thọ và chứng kiến trọn vẹn thời kỳ thịnh trị Hồng Đức. Con cháu ông tiếp tục nhiều đời làm quan dưới triều Hậu Lê và thời Lê – Trịnh, góp phần duy trì truyền thống trung quân, tận tụy với quốc gia.

Gia đình

Bà Lương Minh Nguyệt , người làng Chuế Cầu, tỉnh Nam Định, có nhan sắc và giỏi nghề ca hát Ả đào. Trong thời gian Lê Lợi kháng Minh, bà đã mở quán rượu nổi tiếng ở gần thành Cổ Lộng (Đông Đô tức Thăng Long), cốt ý dò la tin giặc, giúp kháng chiến. Trong một cuộc tấn công thành Cổ Lộng, bà Minh Nguyệt đã cùng các cô gái tiếp viên phục rượu một số tướng Minh say mèm, và làm ám hiệu để quân Lam Sơn dưới quyền chỉ huy của tướng Lê Thạch chiếm được thành.

Sau Đinh Liệt được phong tước Quốc công, mang họ nhà vua (họ Lê), và bà là Nhất phẩm phu nhân. Các vua đời sau đều có sắc phong vợ chồng bà là Phúc thần. Theo tài liệu của Giáo sư Trần Gia Phụng, bà Lương Thị Huệ có lẽ là một tên khác của bà Lương Minh Nguyệt (?), hiện có đền thờ tại huyện Thọ Xương và dân chúng còn gọi bà là Ngọc Kiều Phu nhân.

Thờ tự

Hiện nay đền thờ Đinh Lễ có mặt ở nhiều nơi trên nước ta như:

Đền thờ Đinh Lễ tại thị trấn Vạn Hà, huyện Thiệu Hóa được công nhận Di tích lịch sử – văn hóa cấp Quốc gia năm 1994.

Đền thờ tam Quốc công: Đinh Lễ, Đinh Bồ, Đinh Liệt tại làng Đông Cao, xã Trung Chính, huyện Nông Cống.

Để ghi nhớ công lao, tên ông cùng anh trai là danh tướng Đinh Lễ được đặt cho các con phố tại trung tâm Hà Nội. Riêng phố Đinh Liệt hiện nay nằm ở quận Hoàn Kiếm, dài khoảng 175m, nối từ Hàng Bạc ra Cầu Gỗ. Ngoài ra, tên Đinh Liệt còn được dùng đặt cho nhiều tuyến đường tại Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và Nha Trang, thể hiện sự tri ân của hậu thế đối với một công thần lớn của lịch sử dân tộc.

Tài liệu tham khảo

1. Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
2. Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
3. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
4. Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.

 Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh

Dinh Liet (1400–1471)

Background

Dinh Liet was born in the Canh Thin year (1400) under the reign of Ho Quy Ly. He came from Lam Son, Tho Xuan district (Thanh Hoa). He was the younger brother of the famous general Dinh Le and a nephew of King Le Thai To (Le Loi). According to the genealogy of the Dinh Danh clan (Thai Binh), he was a descendant of Dinh Lien, King of Nam Viet, son of Emperor Dinh Tien Hoang. His childhood name was Hong Mai. From an early age, Dinh Liet was known for his intelligence and military talent, nurturing great ambitions and strong patriotism.

According to Dai Viet thong su by Le Quy Don, when Le Loi was preparing for the uprising, Dinh Liet and his brothers actively responded and were among the 19 participants in the Lung Nhai Oath (February 1416). He was one of the few figures who witnessed both the great victory over the Ming and the early peaceful and prosperous years of the Early Le dynasty. Together with Dinh Le and Dinh Bo, Dinh Liet was one of the outstanding generals who made crucial contributions to the success of the Lam Son Uprising.

Participation in the Lam Son Uprising

At the end of 1424, the Lam Son army began attacking Nghe An through a series of battles, the fiercest of which was the battle of Kha Luu. After capturing Tra Lan chau and preparing to besiege Nghe An citadel, the Lam Son forces were suddenly counterattacked by Ming troops. Le Loi ordered General Dinh Le to lead troops to set up an ambush at the strategically dangerous Kha Luu area. Dinh Liet was tasked with leading over one thousand soldiers to secretly move toward Do Gia (now Huong Son district, Ha Tinh province) and then circle around to attack the enemy from the rear in coordination with Dinh Le. As expected, the Ming troops fell into Dinh Le’s ambush and, before they could react, were fiercely attacked from behind by Dinh Liet’s forces, suffering a crushing defeat.

Afterward, Dinh Liet also distinguished himself by capturing Tung Linh and Linh Cam, liberating Tra Lan and Ngoc Ma, and advising Le Loi to move the main headquarters to the Thien Nhan mountain area. During this period, Empress Bach Ngoc of the Later Tran dynasty was encouraging settlement and land reclamation in the region and hosted a banquet to honor generals who had made major contributions to the anti-Ming resistance. General Dinh Liet was among those invited and honored.

At the end of 1427, news arrived that Lieu Thang, together with many capable Ming generals, was leading a massive relief force of 100,000 troops to support Vuong Thong, who was besieged at Dong Quan. The Lam Son leadership decided to engage the enemy in decisive battles at two key locations: Chi Lang and Xuong Giang. Le Loi dispatched Generals Dinh Liet, Le Sat, Le Van, and Luu Nhan Tru with 10,000 troops to secretly ambush the enemy in the treacherous terrain of Chi Lang (Lang Son). The force commanded by Dinh Liet achieved a major victory in a surprise attack at Ma Yen mountain, where Lieu Thang was killed on the spot. This resounding victory greatly boosted the morale of the Lam Son troops and provided strong momentum for subsequent decisive battles.

Participation in State Affairs

In recognition of these merits, immediately after ascending the throne in 1428 (the first year of Thuan Thien), King Le Thai To rewarded 93 meritorious officials. Among them, Dinh Liet and Dinh Le were appointed Deputy Commanders of the Thiet Dot Guard, ranked at the highest level among the founding meritorious officials who had participated since the Lung Nhai Oath. One year later (1429), when the tablets of meritorious officials were engraved, he was granted the title Dinh Thuong hau. In 1442, he was promoted to the rank of Nhap noi Tu ma and allowed to participate in court affairs.

In May 1434, during the reign of King Le Thai Tong, Champa forces raided the southern frontier. Dinh Liet was ordered to lead troops to repel them. When he had only reached Hoa Chau (modern Quang Binh, Quang Tri, and Thua Thien–Hue), the Champa king Bo De, upon hearing that Dinh Liet was leading the expedition, became frightened and withdrew his forces. At the same time, a local tribal chief named Dao Thanh, attacked by rival tribesmen, sought Dinh Liet’s help. Dinh Liet led troops to assist and successfully defeated the attackers.

In July 1444, following the Le Chi Vien case (1442) during the reign of King Le Nhan Tong, while the king was still young, slander led to Dinh Liet’s downfall. The regent Nguyen Thi Anh ordered the arrest of his entire family while he was serving as Thai pho. Four years later, thanks to pleas from royal relatives such as Le Khac Phuc and Princess Ngoc Lan, he was released, though his family remained imprisoned for nearly two more years before being freed.

In 1454, Dinh Liet was reinstated and granted the rank of Thai Bao. On the night of October 3, 1459, Prince Lang Son Le Nghi Dan launched a palace coup, assassinating King Le Nhan Tong and Queen Tuyen Tu, then proclaimed himself emperor on October 7, plunging the court into chaos. In response, on June 6, 1460, Dinh Liet—then holding the titles Khai phu nghi dong tam ty, Thai pho, binh chuong quan quoc trong su, and bearing the title A quan hau—joined with senior officials such as Nguyen Xi, Le Lang, Le Niem, and others to plot the overthrow of Le Nghi Dan and restore legitimacy to the Le dynasty.

After court, Nguyen Xi and Dinh Liet personally commanded troops to kill Pham Don and Phan Ban, Nghi Dan’s close associates, deposed him, and demoted him to Le Duc hau. The ministers then enthroned Prince Tu Thanh as King Le Thanh Tong, ushering in the most prosperous era of the Early Le dynasty.

In October 1460, King Le Thanh Tong granted Dinh Liet the title Lan Quan cong. In December of the same year, he and Le Lang led troops to suppress a rebellion by the Cam clan chieftain in the border regions, earning further merit and promotion to Thai su phu chinh. After the death of the meritorious official Nguyen Xi in 1465, Dinh Liet became a central pillar of the court, frequently participating in major state decisions and enjoying great respect from the king and officials alike.

In 1470, during the southern campaign against Champa, Dinh Liet served as Chinh lo tuong quan, acting as vanguard alongside Le Niem. They captured the Champa capital Do Ban and took King Tra Toan prisoner, playing a decisive role in the victory. In 1471, Dinh Liet passed away and was posthumously granted the title Trung Muc vuong. He was one of the founding meritorious officials who lived to witness the full prosperity of the Hong Duc era. His descendants continued to serve the state for generations under the Later Le and Le–Trinh regimes.

Family

Luong Minh Nguyet, from Chue Cau village, Nam Dinh province, was renowned for her beauty and skill in ao dao singing. During Le Loi’s resistance against the Ming, she operated a famous tavern near Co Long citadel (Dong Do, now Thang Long) to gather intelligence on the enemy. In one attack on Co Long, she and other attendants intoxicated Ming generals and signaled Lam Son forces under General Le Thach, enabling the successful capture of the citadel.

After Dinh Liet was granted the title Quoc cong and adopted the royal surname Le, she was honored as Nhat pham phu nhan. Later kings bestowed titles upon the couple as Phuc than. According to Professor Tran Gia Phung, Luong Thi Hue may have been another name for Luong Minh Nguyet. She is worshiped at temples in Tho Xuong district and is popularly known as Ngoc Kieu Phu nhan.

Worship and Legacy

Temples dedicated to Dinh Le and Dinh Liet exist throughout Vietnam. Notable sites include the Dinh Le Temple in Van Ha town, Thieu Hoa district, recognized as a National Historical–Cultural Relic in 1994, and the Temple of the Three Quoc cong—Dinh Le, Dinh Bo, and Dinh Liet—in Dong Cao village, Trung Chinh commune, Nong Cong district.

In recognition of their contributions, streets in central Hanoi are named after Dinh Liet and his brother Dinh Le. Dinh Liet Street, located in Hoan Kiem district, is about 175 meters long, connecting Hang Bac and Cau Go. His name is also used for streets in Ho Chi Minh City, Da Nang, and Nha Trang, reflecting enduring gratitude for a great meritorious official in Vietnamese history.

References

1. Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
2. Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
3. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
4. Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.

Tiếng Pháp

Dinh Liet (1400–1471)

Origines
Dinh Liet naquit en l’an Canh Thin (1400), sous le regne de Ho Quy Ly, au village de Lam Son, district de Tho Xuan (Thanh Hoa). Il etait le frere cadet du celebre general Dinh Le, et le neveu maternel du roi Le Thai To. Selon la genealogie du clan Dinh Danh (Thai Binh), il etait un descendant de Dinh Lien, roi de Nam Viet, fils du roi Dinh Tien Hoang. Dans son enfance, il portait le nom de Hong Mai. Dinh Liet etait renomme pour son intelligence, son sens de la strategie, son ambition precoce et son profond patriotisme.

D’apres le Dai Viet thong su de Le Quy Don, lorsque Le Loi prepara l’insurrection, Dinh Liet et ses freres y repondirent activement et firent partie des 19 personnes ayant participe au serment de Lung Nhai (fevrier 1416). Il fait partie des rares personnages qui ont ete temoins a la fois du jour de la grande victoire et des premieres annees de paix et de prosperite du debut de la dynastie des Le. Avec Dinh Le et Dinh Bo, Dinh Liet fut l’un des generaux talentueux ayant joue un role decisif dans le succes de l’insurrection de Lam Son.

Participation a l’insurrection de Lam Son

A la fin de l’annee 1424, l’armee de Lam Son lanca plusieurs attaques contre Nghe An, dont la plus decisive fut la bataille de Kha Luu. Apres la prise de la prefecture de Tra Lan, les forces rebelles se preparaient a assieger la citadelle de Nghe An lorsqu’elles furent soudainement contre-attaquees par les troupes Ming. Le Loi ordonna au general Dinh Le de tendre une embuscade dans la region strategique de Kha Luu. Dinh Liet recut pour mission de conduire plus d’un millier de soldats, de se faufiler secretement vers Do Gia (actuelle region de Huong Son, province de Ha Tinh) afin de contourner l’ennemi et de l’attaquer par l’arriere pour soutenir Dinh Le.

Comme prevu, l’armee Ming tomba dans l’embuscade de Dinh Le et, alors qu’elle etait encore desorganisee, elle fut violemment attaquee par les troupes de Dinh Liet arrivant par l’arriere. Les Ming subirent une defaite ecrasante. Par la suite, Dinh Liet se distingua encore en s’emparant de Tung Linh et de Linh Cam, liberant les prefectures de Tra Lan et de Ngoc Ma. Il proposa egalement a Le Loi de transferer le quartier general vers la region montagneuse de Thien Nhan. A cette periode, l’imperatrice Bach Ngoc de la dynastie des Tran posterieurs etait en train d’encourager le peuplement et la mise en valeur de cette region. Elle organisa un banquet pour honorer les generaux ayant contribue de maniere notable a la resistance contre les Ming, et Dinh Liet y fut invite et honore.

A la fin de l’annee 1427, apprenant que Lieu Thang, accompagne de nombreux generaux d’elite de la dynastie Ming, menait une puissante armee de renfort de cent mille hommes pour secourir Vuong Thong assiege a Dong Quan, l’armee de Lam Son decida de livrer une bataille decisive aux deux points strategiques de Chi Lang et Xuong Giang. Le Loi envoya les generaux Dinh Liet, Le Sat, Le Van et Luu Nhan Tru avec dix mille soldats pour se dissimuler et tendre une embuscade dans la region escarpee de Chi Lang (Lang Son), afin d’affronter directement l’armee de renfort ennemie.

Les troupes commandees par Dinh Liet se distinguerent particulierement lors de l’attaque surprise du mont Ma Yen, ou Lieu Thang fut tue sur le champ de bataille. Cette victoire retentissante stimula puissamment le moral des soldats de Lam Son et crea un elan psychologique determinant pour les combats majeurs qui suivirent.

Participation aux affaires de l’Etat

En reconnaissance de ces merites, immediatement apres son accession au trone (premiere annee de Thuan Thien, 1428), le roi Le Thai To recompensa 93 meritorieux serviteurs. Parmi eux, Dinh Liet et Dinh Le furent nommes vice-commandants de la garde d’elite Thiet Dot, se classant au plus haut rang des fondateurs du regime issus du serment de Lung Nhai. Un an plus tard (1429), lors de la gravure des tablettes des merites, il fut eleve au titre de Dinh Thuong hau. En 1442, il recut le rang de Nhap noi Tu ma et participa directement aux affaires gouvernementales.

En mai 1434, sous le regne de Le Thai Tong, des troupes du Champa penetrerent au sud pour piller les frontieres. Dinh Liet fut charge de mener l’armee pour les repousser. Arrive seulement jusqu’a Hoa Chau (region correspondant aujourd’hui au Quang Binh, Quang Tri et Thua Thien–Hue), le roi du Champa, Bo De, effraye a l’idee que Dinh Liet commandait l’expedition, se retira precipitamment. Dans cette region, un chef montagnard nomme Dao Thanh, attaque par des ennemis de son propre peuple, sollicita l’aide de Dinh Liet, qui mena ses troupes pour vaincre ces forces.

En juillet 1444, a la suite de l’affaire de Le Chi Vien (1442), sous le regne de Le Nhan Tong, alors que le roi etait encore mineur, des calomnies porterent atteinte a Dinh Liet. La regente, l’imperatrice douairiere Nguyen Thi Anh, ordonna l’arrestation de toute sa famille, alors qu’il occupait la charge de Thai pho. Quatre ans plus tard, grace aux intercessions de membres de la famille royale, notamment Le Khac Phuc et la princesse Ngoc Lan, il fut libere, bien que sa famille demeurat detenue encore pres de deux ans.

En 1454, il fut rehabilite et recut le rang de Thai Bao. Dans la nuit du 3 octobre 1459, le prince de Lang Son, Le Nghi Dan, orchestra un coup d’Etat, fit assassiner le roi Le Nhan Tong et l’imperatrice Tuyen Tu, puis s’autoproclama empereur le 7 octobre, plongeant la cour dans le chaos.

Face a cette situation, le 6 juin 1460, Dinh Liet — alors Khai phu nghi dong tam ty, Thai pho, binh chuong quan quoc trong su, titré A quan hau — s’allia avec de nombreux hauts dignitaires tels que Nguyen Xi, Le Lang, Le Niem, Le Nhan Thuan, Le Nhan Khoai, Trinh Van Sai, Trinh Dac, Nguyen Duc Trung, Nguyen Yen, Le Vinh Truong, Le Yen, Le Giai… pour comploter secrètement en vue de renverser Le Nghi Dan et restaurer la legitimite de la dynastie des Le.

Apres l’audience, Nguyen Xi et Dinh Liet commanderent directement les troupes qui eliminerent Pham Don et Phan Ban, proches partisans de Nghi Dan, deposerent ce dernier et le degraderent au rang de Le Duc hau. Les dignitaires accueillirent ensuite le prince Tu Thanh sur le trone, qui devint le roi Le Thanh Tong, inaugurant l’une des periodes les plus prosperes de la dynastie des Le posterieurs.

En octobre 1460, Le Thanh Tong confera a Dinh Liet le titre de Lan quan cong. En decembre de la meme annee, il mena avec Le Lang une expedition pour reprimer la rebellion d’un chef local de la famille Cam dans les regions frontieres, remportant de nouveaux succes et fut promu Thai su, regent du royaume.

Apres la mort du meritoire Nguyen Xi en 1465, Dinh Liet devint le pilier principal de la cour. Par son prestige, son talent et son experience politique, il participa aux decisions majeures de l’Etat et jouit d’un profond respect de la part du roi et des dignitaires.

En 1470, lors de la campagne meridionale contre le Champa, Dinh Liet occupa la fonction de Chinh lo tuong quan, mena l’avant-garde aux cotes de Le Niem, attaqua la capitale Do Ban et captura vivant le roi cham Tra Toan, contribuant de maniere decisive a la victoire finale.

En 1471, Dinh Liet mourut et fut honore a titre posthume du rang de Trung Muc vuong. Il fut l’un des fondateurs du regime a avoir vecu longtemps et a avoir ete temoin de l’apogee de l’ere Hong Duc. Ses descendants continuerent, sur plusieurs generations, a servir l’Etat sous les dynasties Le posterieures et Le–Trinh, perpetuant une tradition de loyaute et de devotion a la nation.

Famille
Son epouse, dame Luong Minh Nguyet, originaire du village de Chue Cau (province de Nam Dinh), etait reputee pour sa beaute et son talent de chanteuse de a dao. Durant la resistance de Le Loi contre les Ming, elle tint une taverne celebre pres de la citadelle de Co Long (Dong Do, actuelle Thang Long), servant de couverture pour recueillir des renseignements sur l’ennemi. Lors d’une attaque contre Co Long, elle et les jeunes femmes servant le vin enivrerent plusieurs generaux Ming et donnerent le signal permettant aux troupes de Lam Son, commandees par le general Le Thach, de s’emparer de la citadelle.

Apres que Dinh Liet eut ete eleve au rang de Quoc cong et eut adopte le nom de famille imperial Le, elle fut nommee dame du premier rang. Les souverains posterieurs confererent a ce couple le statut de divinites bienfaitrices. Selon les recherches du professeur Tran Gia Phung, Luong Thi Hue pourrait etre un autre nom de Luong Minh Nguyet. Un temple lui est dedie dans le district de Tho Xuong, et la population la venere sous le nom de Ngoc Kieu phu nhan.

Culte et memoire

Aujourd’hui, des temples dedies a Dinh Le existent dans de nombreuses regions du pays, notamment :
– Le temple de Dinh Le a Van Ha (district de Thieu Hoa), classe monument historique et culturel national en 1994.

– Le temple des trois Quoc cong — Dinh Le, Dinh Bo et Dinh Liet — au village de Dong Cao, commune de Trung Chinh, district de Nong Cong.

Pour perpetuer leur memoire, les noms de Dinh Liet et de son frere Dinh Le ont ete attribues a des rues du centre de Hanoi. La rue Dinh Liet, situee dans l’arrondissement de Hoan Kiem, mesure environ 175 metres et relie Hang Bac a Cau Go. Son nom a egalement ete donne a de nombreuses rues a Ho Chi Minh-Ville, Da Nang et Nha Trang, temoignant de la reconnaissance des generations posterieures envers ce grand serviteur de l’histoire nationale.

References

1. Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
2. Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
3. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
4. Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.

Tiếng Trung

丁烈（Dinh Liet，1400–1471）

身世

丁烈（Dinh Liet）生于庚辰年（1400年），时值胡季犛（Ho Quy Ly）执政时期，籍贯蓝山，寿春县（今清化省）。他是著名将领丁礼（Dinh Le）的胞弟，称黎太祖（黎利，Le Loi）为舅父；据《丁氏家谱》（太平）记载，他是南越王丁琏（Dinh Lien）——丁先皇（Dinh Tien Hoang）之子的后裔。幼名红梅（Hong Mai），丁烈自幼聪慧过人，善于谋略，胸怀大志，富有爱国情怀。

据黎贵惇（Le Quy Don）所著《大越通史》记载，当黎利（Le Loi）筹备起义时，丁烈与诸兄积极响应，是1416年2月参加陇崖誓会的19人之一。他是少数亲历黎初王朝由大战告捷到初期太平盛世的历史人物之一。与丁礼（Dinh Le）、丁菩（Dinh Bo）一道，丁烈成为对蓝山起义胜利作出重要贡献的杰出将领。

参加蓝山起义

1424年末，蓝山义军开始向乂安发动进攻，其中最激烈者为可留之战。义军攻占茶麟州，正准备围攻乂安城时，明军突然反击。黎利（Le Loi）命丁礼（Dinh Le）率军在可留险地设伏，丁烈奉命率一千余人，秘密绕行至杜嘉一带（今河静省香山县），从后方突袭以策应丁礼。果然，明军陷入伏击，又遭丁烈所部从后猛攻，明军大败。

此后，丁烈又攻占松岭、灵感，解放茶麟、玉摩诸地，并建议黎利（Le Loi）将大本营迁至天忍山区。期间，后陈朝皇后白玉（Bach Ngoc）在当地招民立邑、开垦土地，并设宴款待对抗明军有功的将领，丁烈亦受邀出席。

决战明军援兵

1427年末，得知明将柳升（Lieu Thang）率十万援军入境，解救被围于东京（东关）的王通（Vuong Thong），蓝山军决定在支棱、昌江展开决战。黎利（Le Loi）派丁烈（Dinh Liet）、黎杀（Le Sat）、黎问（Le Van）、刘仁注（Luu Nhan Chu）等率一万兵力，秘密埋伏于谅山支棱险地。

丁烈所部在马鞍山（Ma Yen）突袭中立下大功，当场斩杀柳升（Lieu Thang）。这一辉煌胜利极大鼓舞了蓝山将士的士气，为后续关键战役奠定了决定性精神基础。

参预政务

因上述战功，黎太祖（Le Thai To）于1428年即位后，封赏93位功臣，丁烈与丁礼（Dinh Le）被任命为铁突卫副指挥，位列自陇崖誓会以来开国功臣最高等级。1429年刻功臣碑时，封为殿上侯。1442年，加授入内司马，参与朝政。

1434年5月，黎太宗（Le Thai Tong）时期，占城（Chiêm Thành）南侵，丁烈奉命率军南征，军至化州（今广平、广治、承天顺化一带），占城王菩提（Bo De）闻丁烈领兵，惊惧撤军。当地蛮族首领道成（Dao Thanh）遭敌对部族进攻，向丁烈求援，丁烈率军击溃蛮军。

1444年7月，因荔枝园案（1442年）余波，黎仁宗（Le Nhan Tong）年幼，太后阮氏英（Nguyen Thi Anh）摄政，丁烈时任太傅，遭人谗害，全家被捕。四年后，经黎克复（Le Khac Phuc）与玉兰公主（Ngoc Lan）求情获释，其家属又被拘禁近两年方得释放。

1454年复职，授太保。1459年10月初三夜，谅山王黎宜民（Le Nghi Dan）发动政变，弑杀黎仁宗（Le Nhan Tong）及宣慈皇后。10月初七自立为帝，朝政大乱。

拥立黎圣宗

1460年6月初六，丁烈——时任开府仪同三司、太傅、平章军国重事，爵亚郡侯——与阮矣（Nguyen Xi）、黎棱（Le Lang）、黎念（Le Niem）、黎仁顺（Le Nhan Thuan）、黎仁快（Le Nhan Khoai）、郑文洒（Trinh Van Sai）、郑铎（Trinh Dac）、阮德忠（Nguyen Duc Trung）、阮安（Nguyen Yen）、黎永长（Le Vinh Truong）、黎安（Le Yen）、黎解（Le Giai）等重臣密谋废黜黎宜民。

朝毕后，阮矣（Nguyen Xi）与丁烈亲自率兵诛杀范屯（Pham Don）、潘班（Phan Ban），废黎宜民为厉德侯，迎立皇子思诚即位，是为黎圣宗（Le Thanh Tong），开启黎初王朝最为鼎盛的洪德盛世。

1460年10月，黎圣宗（Le Thanh Tong）封丁烈为麟郡公；同年12月，与黎棱（Le Lang）平定边疆琴氏土司叛乱，升任太师辅政。

1465年，功臣阮矣（Nguyen Xi）去世后，丁烈成为朝廷支柱人物。1470年南征占城，任征虏将军，与黎念（Le Niem）为先锋，攻克占城都城图盘（Do Ban），俘获占城王茶全（Tra Toan），立下决定性战功。

1471年，丁烈去世，追封忠穆王。他是少数高寿并亲历洪德盛世的开国功臣之一，其后代在后黎及黎–郑时期世代为官，延续忠君报国的传统。

家庭

夫人梁明月（Luong Minh Nguyet），南定省锥桥村人，美貌善歌。抗明期间，在古垄城（Dong Do，即升龙）附近开设酒肆，暗中刺探敌情。一次攻城中，她与侍女灌醉明将，暗作标记，助黎石（Le Thach）所部夺城。

丁烈封国公、赐黎姓后，梁氏封一品夫人，后世屡加敕封为福神。据陈嘉凤（Tran Gia Phung）教授考证，梁氏惠（Luong Thi Hue）或为梁明月之别名，现寿昌县尚有其祠，人称玉翘夫人（Ngoc Kieu Phu Nhan）。

祀典

全国多地建有丁礼（Dinh Le）祠庙，如：

• 清化省绍化县万河镇丁礼祠，1994年列为国家级历史文化遗迹；
• 农贡县中政社东高村三国公祠，奉祀丁礼、丁菩、丁烈。

为纪念其功绩，河内市中心多条街道以丁烈、丁礼命名。丁烈街位于还剑郡，全长约175米，连接行银街与桥木街。此外，胡志明市、岘港、芽庄等地亦设有丁烈街道，彰显后世对这位伟大功臣的敬仰。

参考文献

1. Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
2. Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
3. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
4. Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.