Đền Tam Phủ (Quế Võ, Bắc Ninh)

Tên gọi và vị trí địa lý

Đền Tam Phủ thuộc địa phận xã Cao Đức, huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh. Trước mặt ngôi đền là bãi bồi, hoa màu xanh biếc quanh năm, xa xa sông nước mênh mông. Bên cạnh đó, đền Tam Phủ còn có tên là đền Ba Vua.

Lịch sử và nhân vật

Đền Tam Phủ thờ các vị Thánh Mẫu đại diện cho ba cõi:

Thiên Phủ – quản lý miền trời.
Thủy Phủ – cai quản miền sông nước.
Địa Phủ – cai quản miền đất.

Ngoài ra, đền Tam Phủ còn có thể phối thờ các vị thánh khác trong hệ thống Tứ Phủ, như Chầu Bà, Quan Lớn, Ông Hoàng và Cô Bé.

Đền Tam Phủ, bãi Nguyệt Bàn là những địa danh ghi dấu trong lịch sử gắn liền với những thắng lợi hào hùng của dân tộc. Theo tư liệu ở địa phương, đền được khởi dựng từ lâu đời trên gò đất cao giữa bãi Nguyệt Bàn – bãi bồi lớn nổi lên giữa dòng thuộc hạ lưu sông Đuống và cũng là nơi tiếp giáp với Lục Đầu Giang.

Di tích gắn liền với sự kiện lịch sử các vua quan nhà Trần triệu tập Hội nghị Bình Than (hội nghị quân sự) bàn kế sách đánh thắng giặc Nguyên – Mông xâm lược nước ta vào thế kỷ XIII (năm 1282) đã lên bãi Nguyệt Bàn – Đền Tam Phủ làm lễ tế cáo trời đất, cầu mong thắng giặc, giữ yên bờ cõi. Về sông Bình Than và các đoạn sông như Đại Than, cửa Đại Than, đã được thư tịch sử sách cổ ghi chép lại. Sách “Đại Việt sử ký toàn thư” có đoạn ghi chép như sau:

Mùa đông, tháng mười (1282), vua ra ngự Bình Than⁽¹⁾ đóng ở vùng Trần Xá họp các vương hầu và trăm quan bàn kế sách công thủ và chia nhau đóng giữ những nơi hiểm yếu.⁽²⁾

Đoạn khác của sách lại ghi:

Mùa thu, tháng Tám (1283) Hưng Đạo Vương điều các quân của vương hầu duyệt binh lớn ở Đông Bộ Đầu⁽³⁾, chia quân đóng giữ Bình Than và những nơi xung yếu khác.⁽⁴⁾

Kiến trúc cảnh quan

Đền xây từ rất lâu đời và được trùng tu, tôn tạo nhiều lần trong đó để lại dấu ấn đậm nét nhất là những đường nét kiến trúc nghệ thuật của thời Lê, Nguyễn. Trước cửa đền là một khoảng sân rộng với nhiều cây cổ thụ rợp bóng trong đó lâu đời nhất là cây đa lan có tuổi thọ hàng trăm năm. Nhiều người khi đến đây không khỏi bất ngờ vì loài cây độc đáo có thân và bộ rễ xù xì như cây đa nhưng lại ra lá và hoa giống như cây lan. Cây đa lan tươi tốt quanh năm, tỏa hương thơm ngát như một nét chấm phá khiến không gian đền thêm phần cổ kính, thâm nghiêm.

Trải qua nhiều biến thiên lịch sử, khu di tích đền Tam Phủ ngày nay mang nhiều lớp tín ngưỡng. Phía trước là đền thờ “Ba vua” (Thiên phủ, Địa phủ, Thủy phủ), phía sau là ngôi chùa thờ Phật và sau cùng là đền thờ Mẫu Liễu Hạnh. Trong đó có giá trị lịch sử, kiến trúc nổi bật nhất là ngôi đền thờ “Ba vua” gồm 3 tòa: tiền tế, trung đền và hậu cung. Tòa tiền tế được xây dựng theo kiến trúc 3 gian 2 trái, mái đao cong, khung dựng hoàn toàn bằng gỗ lim với nhiều đường nét chạm trổ hình rồng, phượng, cây cỏ, hoa lá… tinh vi. Nơi đây có ban thờ đức Thánh Trần (Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn) – người đã có công đánh giặc Nguyên Mông ở vùng cửa Đại Than, được nhân dân nơi đây lập đền thờ và các triều vua ban tặng sắc phong.

Trung đền có kiến trúc tương tự như tòa tiền tế, là nơi đặt ban thờ Ngũ vị tiên ông, Đức ông và Bà chúa Lục Đầu Giang. Đặc biệt, trên khám thờ có treo bức hoành phi cổ bằng tiếng Hán “Tam phủ linh từ” (đền tam phủ linh thiêng), cột hai bên treo câu đối: “Vạn cổ nguy nga Tam Phủ điện/ Thiên thu đột ngột Lục đầu giang”. Ngăn cách giữa trung đền và hậu cung là một khoảng sân khá rộng, lát gạch vuông thường gọi là sân rồng. Hậu cung là nơi tối linh thiêng, đặt tượng thờ ba vị: Thiên phủ, Địa phủ, Thủy phủ trong dáng vẻ uy nghiêm. Mỗi vị mặc một màu áo khác nhau: Đức Thiên phủ mặc áo màu đỏ đầu đội mũ đỏ, đức Địa phủ mặc áo màu vàng, đầu đội mũ vàng, đức Thuỷ phủ mặc áo trắng, đầu đội mũ trắng. Tại tòa này còn có bức hoành phi ca ngợi bằng chữ Hán “Tôn cư tam giới” (ba ngài bậc tôn quý nhất ở ba cõi).

Xếp hạng

Với những giá trị lịch sử tiêu biểu tại di tích, Di tích Đền Tam Phủ và địa điểm Bãi Nguyệt Bàn được UBND tỉnh xếp hạng Di tích lịch sử văn hoá năm 2007 và là một trong 14 điểm du lịch của tỉnh.

Chú thích

Bình Than: Đoạn sông Lục Đầu chảy qua huyện Chí Linh tỉnh Hải Hưng ngày nay.
Ngô Sĩ Liên, Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Nxb Khoa Học Xã Hội, 1993, tr 188.
Đông Bộ Đầu: tức bến sông Hồng phía trên cầu cầu Long Biên gần dốc Hàng Than, Hà Nội ngày nay.
Ngô Sĩ Liên, Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, sđd, tr 189.

Tham khảo

Ngô Sĩ Liên (1993), Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Nxb Khoa Học Xã Hội.
Ngọc Đăng (2024), Thăm đền Tam Phủ, website baobacninh.vn.

___________________

Các ngôn ngữ khác

1. English

Name and Geographical Location

Tam Phu Temple (also called Ba Vua Temple) stands in Cao Duc Commune, Que Vo District, Bac Ninh Province. In front of the shrine stretch fertile alluvial fields in lush green, with broad waterways in the distance.

History and Figures

Tam Phu Temple venerates the Holy Mothers of the Three Realms:

Heavenly Palace (Thien Phu) — domain of the sky;
Watery Palace (Thuy Phu) — domain of rivers and waters;
Earthly Palace (Dia Phu) — domain of the land.

It may also enshrine other deities within the Tu Phu pantheon, such as Chau Ba (Lady Attendants), Quan Lon (Great Mandarins), Ong Hoang (Princes), and Co Be (Maiden Spirits).

According to local tradition, the temple was first erected long ago on a raised knoll in the Bai Nguyet Ban alluvial field — a large mid-stream islet in the lower Duong River, near the confluence known as the Luc Dau River.

The site is associated with the Binh Than Military Council (1282) convened by the Tran court to plan the resistance against the Mongol–Yuan invasions. Chronicles record that the king and nobles performed sacrifices to Heaven and Earth at Bai Nguyet Ban – Tam Phu Temple to pray for victory and peace along the borders. The Binh Than reach (and related reaches such as Dai Than and Cua Dai Than) are noted in the Dai Viet Su Ky Toan Thu.

Winter, Tenth Month (1282): The king went to Binh Than, encamped at Tran Xa, and gathered princes and officials to deliberate on strategy and assign the defense of key passes.

Autumn, Eighth Month (1283): Prince Hung Dao mustered the vassal armies for a grand review at Dong Bo Dau, then deployed troops to Binh Than and other strategic points.

Architecture and Setting

Built in antiquity and restored many times, the temple today bears strong Le and Nguyen stylistic features. A broad forecourt is shaded by venerable trees, notably a rare “banyan-orchid” tree, centuries old, with aerial roots like a banyan yet leaves and blossoms like an orchid, perfuming the sacred space.

The present complex layers multiple cults: the front is the Ba Vua (Three Realms) temple; behind stands a small Buddhist shrine; and at the rear a hall venerating Mau Lieu Hanh.

The Ba Vua temple—architecturally the most significant—comprises three halls: Front Ritual Hall, Central Hall, and Rear Sanctuary.

The Front Hall (three bays, two lean-tos, upturned eaves) is framed entirely in ironwood and richly carved with dragons, phoenixes, foliage; it houses the altar of Sage Tran (Hung Dao Vuong Tran Quoc Tuan), the victor over Mongol forces at Cua Dai Than, honored here and in dynastic investiture edicts.
The Central Hall mirrors the front and enshrines the Five Immortal Elders, Duc Ong, and Lady of the Luc Dau River. Above the altar hangs the antique plaque “Tam Phu Linh Tu” (The Numinous Temple of the Three Realms); the paired couplet reads: “For ten thousand ages stands majestic the Hall of the Three Realms; / For a thousand autumns surges the Luc Dau River.”
A paved “dragon court” square separates the central hall from the Rear Sanctuary, where statues of the Three Realms are enthroned in solemn attire: Heavenly (red robe and crown), Earthly (yellow), Watery (white). Another plaque extols “Ton cu tam gioi” — the most honored in the Three Realms.

Classification

With its outstanding historical associations, Tam Phu Temple and Bai Nguyet Ban were designated a Provincial Historical–Cultural Site in 2007 and listed among 14 key tourist sites of the province.

References

Ngo Si Lien (1993), Dai Viet Su Ky Toan Thu, Social Sciences Publishing House.
Ngoc Dang (2024), “Visiting Tam Phu Temple,” baobacninh.vn.

2. Français

Nom et localisation géographique

Le temple Tam Phu (également temple Ba Vua) se trouve dans la commune de Cao Duc, district de Que Vo, province de Bac Ninh. Devant le sanctuaire s’étendent des alluvions fertiles au vert intense, avec de vastes cours d’eau à l’horizon.

Histoire et figures vénérées

Le temple honore les Saintes Mères des Trois Royaumes :

Ciel (Thien Phu),
Eaux (Thuy Phu),
Terre (Dia Phu).

Peuvent s’y ajouter d’autres divinités du système Tu Phu : Chau Ba (dames d’assistance), Quan Lon (grands mandarins), Ong Hoang (princes) et Co Be (esprits jeunes).

Édifié très anciennement sur un tertre au cœur de l’alluvion Bai Nguyet Ban, dans l’aval de la rivière Duong près de la confluence de la rivière Luc Dau, le site est lié au Conseil militaire de Binh Than (1282) tenu par la cour Tran pour organiser la résistance contre les Mongols–Yuan. Les chroniques rapportent les sacrifices à Ciel et Terre effectués à Bai Nguyet Ban – temple Tam Phu pour implorer la victoire.

1282 (10e mois) : le roi se rend à Binh Than, campe à Tran Xa et réunit princes et dignitaires pour répartir la défense des lieux stratégiques.

1283 (8e mois) : le prince Hung Dao passe en revue les troupes à Dong Bo Dau et en détache vers Binh Than et d’autres points clés. (Dai Viet Su Ky Toan Thu.)

Architecture et cadre

Bâti dans l’Antiquité puis souvent restauré, le temple conserve de forts accents Le et Nguyen. Le parvis, vaste et ombragé, abrite un “banian-orchidée” pluricentenaire, aux racines de banian et au feuillage fleuri d’orchidée, embaumant le lieu sacré.

Le complexe superpose aujourd’hui plusieurs strates cultuelles : à l’avant, le temple des Trois Royaumes (Ba Vua) ; en arrière, une pagode bouddhique ; au fond, le sanctuaire de la Déesse-Mère Lieu Hanh.

Le temple Ba Vua comprend trois corps : avant-nef, salle centrale et sanctuaire arrière.

Avant-nef (trois travées, deux appentis, toits relevés), charpente en bois de fer sculptée de dragons, phénix, rinceaux ; autel du sage Tran (Hung Dao Vuong Tran Quoc Tuan), vainqueur à Cua Dai Than, honoré par des édits impériaux.
Salle centrale, de même facture, dédiée aux Cinq Immortels, à Duc Ong et à la Dame de la rivière Luc Dau ; au-dessus, l’ancienne tablette « Tam Phu Linh Tu » ; le distique proclame : « Majestueux pour dix mille générations, le palais des Trois Royaumes ; / Impétueuse pour mille automnes, la rivière Luc Dau. »
Une cour pavée (« cour du dragon ») mène au sanctuaire arrière, où trônent les Trois Royaumes en habits rituels : Céleste (rouge), Terrestre (jaune), Aquatique (blanc). Une autre tablette lit « Ton cu tam gioi » — les plus vénérés des trois mondes.

Classement

Le temple Tam Phu et Bai Nguyet Ban ont été classés site historique et culturel provincial en 2007 et figurent parmi les 14 sites touristiques de la province.

Références