Niên đại: Năm 1764 (triều vua Lê Hiển Tông, thời Lê Trung Hưng)
Chất liệu: Bột màu trên giấy bồi
Kích thước: Cao khoảng 1,50 m; rộng 0,98 m
Loại hình: Tranh chân dung truyền thần
Nơi phát hiện: Nhà thờ dòng họ Nguyễn Quý, làng Đại Mỗ, huyện Từ Liêm, thành phố Hà Nội.
Đơn vị lưu giữ: Nhà thờ dòng họ Nguyễn Quý tại Đại Mỗ (bản tranh thờ)
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là bức tranh chân dung truyền thần khắc họa Nguyễn Quý Kính (1693–1766), một danh thần nổi tiếng thời Lê Trung hưng, từng giữ các chức Thái học tự khanh, Bồi tụng, Thượng thư bộ Lễ và Tham tụng trong phủ chúa Trịnh. Ông là cháu đích tôn của Thám hoa Nguyễn Quý Đức, con trưởng của Hoàng giáp Nguyễn Quý Ân, xuất thân từ dòng họ khoa bảng danh tiếng ở làng Thiên Mỗ, huyện Từ Liêm, trấn Sơn Tây xưa. Nguyễn Quý Kính từng đảm nhiệm việc giảng dạy cho Trịnh Giang và Trịnh Doanh, tham gia giải quyết những biến động chính trị trong phủ chúa, đặc biệt là sự kiện đưa Trịnh Doanh lên ngôi chúa năm 1740. Sau khi qua đời, ông được triều đình truy phong Đại vương, được dân chúng địa phương phụng thờ như một vị phúc thần. Bức chân dung được thực hiện vào khoảng năm 1764, khi Nguyễn Quý Kính đã ở tuổi ngoài bảy mươi, sau đó được lưu truyền và phụng thờ tại từ đường dòng họ Nguyễn Quý ở Đại Mỗ.
Về bố cục và phong cách tạo hình, Nguyễn Quý Kính được khắc họa trong tư thế ngồi khoan thai, một chân co đặt trên tọa cụ, thân hình hơi nghiêng nhưng gương mặt hướng về phía trước. Ông để đầu trần, mái tóc bạc trắng, chòm râu dài buông xuống ngực, thân khoác áo giao lĩnh màu xanh lam sẫm với những họa tiết nhỏ màu vàng nhạt điểm xuyết trên bề mặt. Một tay ông cầm chiếc quạt, tay còn lại đặt tự nhiên trên đầu gối, thể hiện dáng vẻ ung dung, điềm đạm của một bậc lão thần. Diện mạo nhân vật được miêu tả bằng những đường nét mềm mại, khuôn mặt gầy, trán cao, đôi mắt sáng và thần thái trầm tĩnh. Đáng chú ý, khác với hình tượng quan lại thường xuất hiện trong triều phục trang nghiêm, Nguyễn Quý Kính được thể hiện trong bộ thường phục giản dị, không đội mũ quan, qua đó làm nổi bật phong thái của một bậc trí thức Nho học khi đã bước vào tuổi già.
Phía sau nhân vật là không gian nội thất được bố trí nhiều đồ vật gắn với sinh hoạt của tầng lớp quan lại, trí thức đương thời. Bên trái có bàn gỗ đặt sách và ống đựng bút, trong khi phía bên phải xuất hiện những vật dụng nghi lễ cùng một chiếc rìu lớn được treo trên giá. Các đồ vật được sắp xếp cân đối trên nền phông sáng, vừa gợi không gian thư phòng, vừa biểu đạt địa vị và cuộc đời từng trải của nhân vật. Đặc biệt, việc đặt những vật dụng biểu trưng cho văn học và quyền lực xung quanh chân dung tạo nên sự kết hợp giữa hình tượng một nhà Nho uyên bác với vị thế của bậc đại thần từng giữ trọng trách trong triều đình.
Về kỹ thuật, tác phẩm sử dụng bột màu trên nền giấy, kết hợp lối vẽ nét khoanh hình với phương pháp chuyển sắc nhằm diễn tả hình khối và diện mạo nhân vật. Những nếp gấp trên áo được thể hiện bằng các dải màu xanh đậm nhạt, tạo cảm giác mềm mại và chiều sâu của chất liệu vải. Trong khi đó, phần khuôn mặt, bàn tay và bàn chân được xử lý bằng những sắc độ sáng, tương phản với áo xanh sẫm, giúp làm nổi bật nhân vật trung tâm. Các vật dụng ở hậu cảnh được thể hiện khá chi tiết, góp phần tăng tính hiện thực cho bố cục. Sự kết hợp giữa phương pháp tả thực chân dung với ngôn ngữ tạo hình truyền thống khiến tác phẩm trở thành nguồn tư liệu đáng chú ý về mỹ thuật Đại Việt thế kỷ XVIII.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là tư liệu hội họa quý hiếm gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của Tham tụng Nguyễn Quý Kính, một đại thần có vai trò quan trọng trong hoạt động chính trị và giáo dục thời Lê Trung hưng. Tác phẩm góp phần lưu giữ hình tượng một nhân vật từng trực tiếp tham gia những biến động lớn của chính quyền Lê – Trịnh trong thế kỷ XVIII, đồng thời phản ánh vị trí của tầng lớp quan lại, trí thức Nho học trong xã hội đương thời. Những chi tiết về y phục, đồ dùng sinh hoạt, cách bài trí không gian và tư thế nhân vật cung cấp nguồn cứ liệu trực quan để nghiên cứu đời sống vật chất, văn hóa và quan niệm thẩm mỹ của tầng lớp đại thần Đại Việt.
Giá trị văn hóa: Thể hiện truyền thống tôn kính tổ tiên, đề cao đạo học và gìn giữ gia phong của các dòng họ khoa bảng đất Thăng Long. Việc bức tranh được lưu truyền trong dòng họ Nguyễn Quý, nơi có ba thế hệ liên tiếp giữ những chức vụ quan trọng trong triều đình, phản ánh ý thức bảo tồn ký ức gia tộc và tôn vinh những người có công với đất nước. Hình tượng Nguyễn Quý Kính trong thường phục, với vẻ ung dung, điềm đạm, còn gợi lên lý tưởng sống của tầng lớp sĩ đại phu Nho học, đề cao sự thanh nhã, học vấn và nhân cách hơn những biểu hiện bên ngoài của quyền lực. Tác phẩm đồng thời gắn liền với không gian thờ tự Tam Đại Vương tại Đại Mỗ, góp phần duy trì truyền thống văn hóa và ký ức lịch sử của cộng đồng địa phương.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho nghệ thuật tranh chân dung truyền thần Việt Nam thế kỷ XVIII, đặc biệt ở khả năng kết hợp giữa lối tạo hình tả thực và phương pháp biểu đạt mang tính biểu tượng. Khác với nhiều bức chân dung công thần được thể hiện trong tư thế ngồi chính diện, trang phục nghi lễ và bố cục trang trọng, tác phẩm khắc họa Nguyễn Quý Kính trong không gian sinh hoạt với tư thế tự nhiên, tạo cảm giác gần gũi và giàu tính đời thường. Kỹ thuật phối hợp các sắc độ xanh, vàng, nâu cùng phương pháp vờn khối trên khuôn mặt và y phục đã góp phần thể hiện chiều sâu hình thể, đồng thời tạo nên sự hài hòa giữa nhân vật và hậu cảnh. Việc thể hiện tương đối chi tiết các đồ vật trong không gian nội thất cho thấy sự quan tâm của người họa sĩ đối với việc tái hiện môi trường sống, một phương diện đáng chú ý trong sự phát triển của hội họa chân dung thời Lê Trung hưng.
Giá trị độc đáo: Là một trong những bức tranh chân dung đại thần thời Lê Trung hưng hiếm hoi được lưu truyền cùng hệ thống tư liệu gia phả, văn bia và di tích thờ tự có liên quan trực tiếp đến nhân vật. Điểm đặc biệt của tác phẩm nằm ở hình thức khắc họa một vị Tham tụng trong thường phục, với mái tóc bạc trắng, tay cầm quạt và không gian thư phòng, thay vì nhấn mạnh uy quyền thông qua triều phục, mũ áo và nghi trượng. Bức tranh đồng thời phản ánh sự phát triển của kỹ thuật hội họa chân dung trên giấy, trong đó các yếu tố tả thực và biểu tượng được kết hợp để thể hiện diện mạo, phẩm chất và địa vị xã hội của nhân vật. Sự tồn tại của tác phẩm trong truyền thống thờ tự dòng họ Nguyễn Quý, cùng những bản sao phục vụ trưng bày tại bảo tàng, tạo nên nguồn tư liệu có giá trị đối với nghiên cứu lịch sử mỹ thuật, trang phục, văn hóa Nho giáo và hoạt động bảo tồn di sản hội họa truyền thống Việt Nam.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
