Niên đại: Thế kỷ XVII
Chất liệu: Gỗ phủ sơn
Kích thước: Cao 111 cm; khuôn mặt cao 19 cm; ngang vai 43 cm; ngang hai đầu gối 67 cm; dày thân tượng 45 cm
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam
Số đăng ký: 2075.ĐK/a2 – 363
Nguồn gốc: Sưu tầm tại chùa Mật Sơn (Đại Bi tự), Bố Vệ, Đông Sơn, Thanh Hóa
Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc
Trịnh Thị Ngọc Trúc (1595–1660) là con gái của chúa Trịnh Tráng và là Hoàng hậu của vua Lê Thần Tông. Bà là một nhân vật đặc biệt trong lịch sử văn hóa Việt Nam thời Lê Trung Hưng, nổi tiếng không chỉ bởi địa vị trong hoàng tộc mà còn bởi học vấn và sự gắn bó sâu sắc với Phật giáo. Bà quy y với Thiền sư Minh Hành tại chùa Bút Tháp, được ban pháp danh Pháp Tánh, hiệu Diệu Viêm, và còn được biết đến với danh xưng Bà chúa Kim Cương. Trịnh Thị Ngọc Trúc còn gắn với việc biên soạn Chỉ Nam Ngọc Âm giải nghĩa, một công trình từ điển Hán – Nôm quan trọng của Việt Nam. Nội dung sách được diễn giải bằng văn vần lục bát, gồm khoảng 3.000 câu, chia thành nhiều mục đề cập tới thiên văn, địa lý, con người, lễ nghi, nhạc cụ và nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội. Tên tuổi và vai trò của bà được ghi nhận trong nhiều nguồn sử liệu. Tượng thờ Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc từng được tạo dựng tại nhiều nơi, trong đó pho tượng có nguồn gốc từ chùa Mật Sơn, Thanh Hóa được đánh giá là một trong những tác phẩm đặc sắc nhất
Giới thiệu hiện vật
Tượng Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc là một tác phẩm điêu khắc chân dung đặc sắc của nghệ thuật Việt Nam thế kỷ XVII. Pho tượng được tạc bằng gỗ, phủ sơn, thể hiện Hoàng hậu trong tư thế ngồi kiết già toàn phần. Một tay bà ngửa đặt trong lòng đùi, tay còn lại giơ ngang trước ngực kết ấn Vô Úy. Cách tạo hình mang đậm tinh thần Phật giáo, vừa thể hiện sự che chở, phổ độ, vừa gợi nhắc đến đời sống tu hành và lòng sùng kính Phật pháp của nhân vật được tạc.
Điểm nổi bật đầu tiên của pho tượng là chiếc vương miện được chạm khắc hết sức tinh xảo. Vành dưới ôm sát đầu trang trí vân xoắn; vành thứ hai chạm những cụm hoa sen nổi cao; vành trên cùng chạm thủng hoa sen kết hợp vân lửa – những mô típ đặc trưng của nghệ thuật điêu khắc thế kỷ XVII. Chính giữa phía trước mũ có một hình vòng cung, bên trong tạc tượng Phật A Di Đà đang ngồi thiền định. Đây là biểu tượng thường xuất hiện trên tượng Quan Âm, đồng thời cho thấy dấu ấn Phật giáo rất rõ trong hình tượng Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc.
Bên trong vương miện, mái tóc được tạo theo lối vấn cao trên đỉnh đầu, phía ngoài có tấm che tóc chạm trổ cầu kỳ. Từ hai bên mũ buông xuống hai dải mềm mại, vắt về phía trước vai, tạo nên sự cân đối và uyển chuyển cho toàn bộ hình tượng.
Trang phục là một trong những giá trị đặc biệt của pho tượng. So với nhiều tượng hậu thế kỷ XVII còn được biết đến, tượng Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc thể hiện một bộ triều phục đặc biệt cầu kỳ, gồm ba lớp áo phía trong và một lớp vân kiên khoác ngoài.
Tấm vân kiên được chạm trang trí công phu với mô típ lưỡng long triều phụng – đôi rồng chầu phượng ở trước ngực. Phía dưới là ba lớp áo được điểm những chuỗi ngọc châu tỉ mỉ. Trên cổ Hoàng hậu còn có một chuỗi hạt dài buông mềm xuống lòng đùi.
Những chi tiết này không chỉ làm tăng vẻ trang trọng của pho tượng mà còn cung cấp nguồn tư liệu quý cho việc nghiên cứu trang phục và nghi chế của Hoàng hậu dưới thời Lê Trung Hưng.
Ấn tượng nổi bật nhất của tác phẩm nằm ở khuôn mặt Hoàng hậu. Nghệ nhân đã tạo nên một gương mặt tươi sáng, phúc hậu và giàu sức sống, với dái tai dài, cổ cao ba ngấn cùng những đường nét mang tính chân dung rõ rệt.
Pho tượng hiện còn tương đối nguyên vẹn, lưu giữ được màu sắc và lớp sơn có nguồn gốc từ thế kỷ XVII. Một số vị trí xuất hiện vết nứt và bong sơn nhẹ nhưng không ảnh hưởng đáng kể đến tổng thể hiện vật.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Đây là tác phẩm điêu khắc nguyên gốc có niên đại thế kỷ XVII, đồng thời là một trong những tượng chân dung hiếm hoi còn lưu giữ hình ảnh của Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc – một nhân vật có vị trí đáng chú ý trong lịch sử và văn hóa Việt Nam thời Lê Trung Hưng.
Giá trị nghệ thuật: Pho tượng là đại diện xuất sắc cho nghệ thuật điêu khắc tượng hậu và tượng chân dung Việt Nam thế kỷ XVII. Kỹ thuật tạo hình, chạm khắc, trang trí và phủ sơn được thực hiện công phu, đặc biệt thể hiện qua vương miện, vân kiên, trang sức và diện mạo nhân vật.
Giá trị văn hóa: Việc mô tả chi tiết vương miện, trang phục, trang sức và nghi thức tạo hình giúp pho tượng trở thành nguồn tư liệu trực quan quan trọng cho nghiên cứu phục sức cung đình, nghi chế hoàng gia và đời sống Phật giáo thời Lê Trung Hưng.
Với giá trị lịch sử, nghệ thuật và tư liệu đặc biệt, Tượng Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc không chỉ là một tác phẩm điêu khắc chân dung quý hiếm mà còn là chứng tích sinh động về văn hóa cung đình, tín ngưỡng Phật giáo và trình độ nghệ thuật của người Việt trong thế kỷ XVII.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
