Chống lại nhà chúa
Lê Duy Mật là hoàng thân nhà Hậu Lê, con thứ vua Lê Dụ Tông (1705 – 1729). Từ sau công nghiệp trung hung thành công, các chúa Trịnh từ Trịnh Tùng thâu tóm quyền lực, vua Lê chỉ giữ ngôi vị trên danh nghĩa, mọi việc lớn nhỏ trong triều đều do chúa Trịnh quyết định. Những vị vua Lê nào có ý định thoát khỏi sự khống chế của họ Trịnh hoặc chống lại quyền lực của chúa đều nhanh chóng bị loại bỏ.
Năm 1728, theo sự sắp đặt của Trịnh Cương, Lê Dụ Tông bị buộc phải lên làm Thái thượng hoàng, nhường ngôi cho người con thứ là Lê Duy Phường. Đây là một bước đi quen thuộc của họ Trịnh nhằm củng cố quyền kiểm soát triều đình. Sang năm sau (1729), Trịnh Cương đột ngột qua đời, con trai là Trịnh Giang lên kế vị, tức Uy Nam vương. Khác với cha, Trịnh Giang muốn nhanh chóng khẳng định uy quyền tuyệt đối của mình đối với triều đình và hoàng tộc nhà Lê.
Sau khi Thái thượng hoàng Dụ Tông qua đời vào năm 1731, Trịnh Giang bắt đầu tiến hành những hành động cứng rắn hơn. Năm 1732, ông phế truất và sát hại vua Lê Duy Phường, người từng được cha ông là Trịnh Cương lập lên. Tiếp đó, Trịnh Giang lập người con trai trưởng của Dụ Tông, tức anh cả của Lê Duy Mật là Lê Duy Tường lên ngôi, lấy niên hiệu Lê Thuần Tông. Tuy nhiên, Thuần Tông chỉ ở ngôi được bốn năm thì mất sớm. Trịnh Giang lại tiếp tục thao túng việc kế vị, đưa người em của Thuần Tông là Lê Duy Thận lên ngôi, tức vua Lê Ý Tông.
Trong bối cảnh đó, trước sự lộng hành của họ Trịnh và sự suy đồi của Trịnh Giang, Lê Duy Mật đã bí mật bàn bạc với chú ruột là Lê Duy Chúc và em là Lê Duy Quý, dự định tiến hành một cuộc binh biến ngay tại Thăng Long nhằm lật đổ quyền lực của họ Trịnh, khôi phục thực quyền cho nhà Lê. Kế hoạch được chuẩn bị khá táo bạo: vào tháng 12 năm 1738, nhóm của Duy Mật dự định đốt kinh thành làm tín hiệu khởi sự, nhân lúc hỗn loạn mà hành động.
Tuy nhiên, âm mưu chưa kịp triển khai thì bị bại lộ. Trước nguy cơ bị bắt và sát hại, ba người buộc phải bỏ trốn để bảo toàn tính mạng. Lê Duy Mật cùng chú là Lê Duy Chúc chạy về vùng Nghi Dương (nay thuộc Kinh Môn, Hải Dương), trong khi Lê Duy Quý chạy vào Cẩm Thủy (thuộc Quảng Hóa, Thanh Hóa).
Khởi nghĩa tại Thanh Hóa
Sau khi chú và em lần lượt qua đời, Lê Duy Mật được thổ hào Ngô Hưng Tạo ở Nghi Dương giúp đỡ, đưa gia quyến chạy vào Thanh Hóa. Với danh nghĩa hoàng thân nhà Lê, ông nhanh chóng được dân địa phương ủng hộ, bắt đầu gây dựng lực lượng chống họ Trịnh. Duy Mật chọn Thạch Thành làm căn cứ, đắp lũy ở Ngọc Lâu (nay thuộc xã Thành Minh) và tự xưng là Thiên Nam Đế Tử.
Phong trào của ông trở thành ngòi nổ cho hàng loạt cuộc nổi dậy mang khẩu hiệu “Phù Lê diệt Trịnh”. Trước sức ép ấy, họ Trịnh buộc phải phế Trịnh Giang, lập Trịnh Doanh lên thay để ổn định tình hình.
Tháng 1 năm 1740, từ Ngọc Lâu, Lê Duy Mật tiến quân đánh Phúc Lộc và Tiên Phong (Hà Tây). Quân Trịnh lập tức phản công mạnh, lần lượt điều Trần Đình Miên rồi Nguyễn Bá Lân ra đánh. Trước lực lượng áp đảo, Duy Mật phải rút về Thanh Hóa.
Tháng 5 cùng năm, Trịnh Doanh buộc vua Ý Tông nhường ngôi cho Duy Diêu, tức Lê Hiển Tông. Đây là một nước cờ chính trị nhằm trả ngôi cho ngành trưởng, xoa dịu bất bình trong thiên hạ, từ đó làm suy giảm tính chính danh của phong trào do Lê Duy Mật khởi xướng.
Tháng 9 năm 1741, Lê Duy Mật lại kéo quân ra Hưng Hóa và Sơn Tây. Trịnh Doanh sai Đặng Đình Mật ứng chiến. Ban đầu, Đình Mật tập kích ban đêm khiến quân Duy Mật rối loạn, nhưng sau đó Duy Mật kịp chỉnh đốn lực lượng, phục kích và thắng lại một trận. Dù vậy, ông không giữ được thế lâu, cuối cùng phải rút về Văn Lãng (Thái Nguyên), rồi trở lại căn cứ Ngọc Lâu.
Sau khi Lê Duy Mật rút quân, Trịnh Doanh cử Lê Hữu Kiều làm Lưu thủ, cùng Hà Tông Huân giữ chức Tham tụng vào Thanh Hóa phủ dụ dân chúng. Nhờ khéo vận dụng danh nghĩa vua Lê Hiển Tông, triều đình dần lôi kéo được một bộ phận nhân tâm, khiến thế lực của Duy Mật gặp nhiều bất lợi.
Trước tình hình ấy, Lê Duy Mật để quân giữ Ngọc Lâu, còn mình dẫn lực lượng vào Nghệ An, chiếm Cổ Nam (Quỳ Châu) và dựng căn cứ mới. Giữa năm 1742, ông quay lại Thanh Hóa, đánh bại quân Trịnh ở Bái Thượng. Đến tháng 10, Trịnh Doanh phải điều các tướng mạnh như Đặng Đình Mật, Nguyễn Nghiễm và Hà Tông Huân hợp quân đánh vào Lôi Dương, quyết tiêu diệt lực lượng của ông tại Thịnh Mỹ. Tuy nhiên, khi quân Trịnh tiến tới thì Duy Mật đã kịp rút về Lang Chánh.
Trong lúc triều Trịnh phải căng sức đối phó với các cuộc khởi nghĩa lớn khác, Lê Duy Mật tranh thủ củng cố thế lực ở Lang Chánh, biến nơi đây thành căn cứ kiên cố suốt bảy năm (1742–1749). Từ đó, ông hình thành thế chân vạc với ba căn cứ: Ngọc Lâu, Cổ Nam và Lang Chánh.
Tháng 3 năm 1749, Lê Duy Mật lại kéo quân ra Kinh Lão, áp sát Thăng Long. Trịnh Doanh lo ngại, sai Văn Đình Ức và Mai Thế Chuẩn chặn đánh phía trước, đồng thời phái Lân Trung hầu tập kích Ngọc Lâu để cắt đường lui. Hay tin căn cứ bị uy hiếp, Duy Mật buộc phải bỏ dở chiến dịch ở Hà Tây, quay về giữ đất, chấm dứt lần bắc tiến thứ ba.
Giữ Trấn Ninh
Khi các cuộc khởi nghĩa lớn của Nguyễn Hữu Cầu và Nguyễn Danh Phương lần lượt bị dập tắt, thủ lĩnh Tương cũng tử trận, đến năm 1763 chỉ còn Lê Duy Mật và Hoàng Công Chất tiếp tục kháng cự họ Trịnh. Rảnh tay, Trịnh Doanh dồn toàn lực đối phó với Duy Mật, khiến ông nhiều lần phải rút lui trước sức ép ngày càng lớn.
Tháng 5 năm 1763, Lê Duy Mật bất ngờ tiến quân chiếm Trấn Ninh và Cao Châu, rồi mở rộng sang Quỳ Châu và Trà Lân. Ông dựng căn cứ mới ở núi Trình Quang (Trấn Ninh), một hệ thống phòng thủ cực kỳ kiên cố với nhiều đồn lũy, hào sâu, chông sắt, nỏ gỗ và hỏa khí dồi dào; quân số khoảng vài nghìn người, lại có voi chiến và ngựa. Từ đây, ông thường xuyên đánh xuống Thanh Hóa và Nghệ An, khiến triều Trịnh phải tăng cường lực lượng trấn áp.
Trước áp lực ấy, Lê Duy Mật từng cầu viện chúa Nguyễn ở Thuận Hóa với khẩu hiệu “diệt Trịnh phù Lê”, nhưng không được hưởng ứng. Năm 1767, nhân Trịnh Doanh qua đời, ông tiến chiếm Thanh Chương và Hương Sơn, song nhanh chóng bị quân Trịnh phản công, buộc phải rút về miền tây Nghệ An.
Đến năm 1769, Trịnh Sâm huy động đại quân ba đạo mở cuộc tấn công lớn. Lê Duy Mật giữ vững phòng tuyến ở phủ Ngoại, khiến quân Trịnh lâm vào thế giằng co. Trước tình thế đó, Trịnh Sâm điều Hoàng Ngũ Phúc-một danh tướng dày dạn-đến tăng viện. Biết không thể công phá trực diện, Hoàng Ngũ Phúc dùng kế ly gián: bắt mẹ của Lại Thế Thiều, con rể Duy Mật, ép viết thư dụ con phản bội.
Vì thương mẹ, Lại Thế Thiều quay sang theo Trịnh, bí mật mở cửa thành cho quân Trịnh tràn vào. Biết không còn đường thoát, Lê Duy Mật tập hợp gia quyến rồi tự thiêu, kết thúc cuộc khởi nghĩa kéo dài nhiều năm chống họ Trịnh.
Thờ tự
Hiện nay tại khu di tích Bạch Đằng Giang có đền thời Thiên Nam Đế Tử Lê Duy Mật.
Tài liệu tham khảo
- Ngô Sĩ Liên. Viện Khoa Học Xã Hội Việt Nam (phiên dịch) (1993). Đại Việt sử ký toàn thư. Quyển Nội các quan bản. Hà Nội: NXB Khoa học Xã hội
- Vũ Khiêu (2004). Danh nhân Hà Nội. Quyển 1. Hà Nội: NXB Hà Nội.
- Quốc Chấn (2006). Thần đồng xưa của nước ta. Thanh Hóa: NXB Thanh Hóa
- Quốc sử quán triều Nguyễn; Viện Sử Học (dịch) (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Hà Nội: NXB Giáo dục
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Le Duy Mat (?–1770)
Resistance against the Trinh Lords
Le Duy Mat was a prince of the Later Le dynasty, the fourth son of King Le Duy Tong (r. 1705–1729). After the successful Restoration of the Le dynasty, the Trinh lords—beginning with Trinh Tung—monopolized real power. The Le kings retained only nominal authority, while all major and minor state affairs were decided by the Trinh. Any Le king who attempted to escape Trinh control or oppose their power was swiftly removed.
In 1728, at the arrangement of Trinh Cuong, Le Duy Tong was forced to abdicate and become Retired Emperor, yielding the throne to his second son, Le Duy Phuong. This was a familiar Trinh maneuver to consolidate control over the court. The following year (1729), Trinh Cuong suddenly died, and his son Trinh Giang succeeded him with the title Uy Nam Vuong. Unlike his father, Trinh Giang sought to rapidly assert absolute authority over both the court and the Le royal family.
After Retired Emperor Duy Tong died in 1731, Trinh Giang began taking harsher measures. In 1732, he deposed and executed King Le Duy Phuong, whom his father Trinh Cuong had installed. He then enthroned the eldest son of Duy Tong—Le Duy Tuong, elder brother of Le Duy Mat—who took the reign title Le Thuan Tong. However, Thuan Tong reigned for only four years before dying young. Trinh Giang continued to manipulate the succession by placing Thuan Tong’s younger brother, Le Duy Than, on the throne as King Le Y Tong.
Against this backdrop of Trinh excesses and Trinh Giang’s decadence, Le Duy Mat secretly conferred with his paternal uncle Le Duy Chuc and his younger brother Le Duy Quy, planning a coup in Thang Long to overthrow Trinh power and restore real authority to the Le dynasty. The plan was bold: in December 1738, they intended to set fire to the capital as the signal to launch the uprising and act amid the ensuing chaos.
The plot was exposed before it could be carried out. Facing imminent arrest and execution, the three fled to preserve their lives. Le Duy Mat and his uncle Le Duy Chuc escaped to Nghi Duong (now Kinh Mon, Hai Duong), while Le Duy Quy fled to Cam Thuy (Quang Hoa, Thanh Hoa).
Uprising in Thanh Hoa
After his uncle and brother passed away, Le Duy Mat received assistance from the local strongman Ngo Hung Tao in Nghi Duong, who helped move his family to Thanh Hoa. As a Le royal prince, he quickly gained local support and began building forces against the Trinh. He chose Thach Thanh as his base, constructed fortifications at Ngoc Lau (now in Thanh Minh commune), and proclaimed himself Thien Nam De Tu.
His movement became the spark for a series of uprisings under the banner “Support the Le, eliminate the Trinh.” Under such pressure, the Trinh were forced to depose Trinh Giang and install Trinh Doanh to stabilize the situation.
In January 1740, from Ngoc Lau, Le Duy Mat advanced to attack Phuc Loc and Tien Phong (Ha Tay). Trinh forces immediately counterattacked, first dispatching Tran Dinh Mien and then Nguyen Ba Lan. Facing overwhelming strength, Duy Mat withdrew to Thanh Hoa.
In May of the same year, Trinh Doanh compelled King Y Tong to abdicate in favor of Duy Dieu, who became King Le Hien Tong. This was a political move to return the throne to the senior line, placate public discontent, and thereby undermine the legitimacy of Le Duy Mat’s movement.
In September 1741, Le Duy Mat again marched to Hung Hoa and Son Tay. Trinh Doanh ordered Dang Dinh Mat to oppose him. Initially, Dang Dinh Mat launched a night raid that threw Duy Mat’s forces into confusion, but Duy Mat soon reorganized, set an ambush, and won a countervictory. Even so, he could not maintain momentum and eventually retreated to Van Lang (Thai Nguyen), then returned to his base at Ngoc Lau.
After Duy Mat’s withdrawal, Trinh Doanh appointed Le Huu Kieu as Luu thu and Ha Tong Huan as Tham tung to go to Thanh Hoa to pacify the populace. By skillfully invoking the authority of King Le Hien Tong, the court gradually won over segments of public support, placing Duy Mat at a growing disadvantage.
In response, Le Duy Mat left troops to hold Ngoc Lau while he led forces into Nghe An, captured Co Nam (Quy Chau), and established a new base. In mid-1742, he returned to Thanh Hoa and defeated Trinh troops at Bai Thuong. By October, Trinh Doanh mobilized powerful commanders such as Dang Dinh Mat, Nguyen Nghiem, and Ha Tong Huan to jointly attack Loi Duong, aiming to annihilate Duy Mat’s forces at Thinh My. However, by the time Trinh troops arrived, Duy Mat had already withdrawn to Lang Chanh.
While the Trinh were preoccupied with other major uprisings, Le Duy Mat consolidated his power at Lang Chanh, turning it into a stronghold for seven years (1742–1749). From there, he formed a three-pronged base system at Ngoc Lau, Co Nam, and Lang Chanh.
In March 1749, Le Duy Mat again marched to Kinh Lao, approaching Thang Long. Alarmed, Trinh Doanh sent Van Dinh Uc and Mai The Chuan to block him, while dispatching Lan Trung Hau to raid Ngoc Lau and cut off his retreat. Upon learning that his base was under threat, Duy Mat abandoned the Ha Tay campaign and returned to defend his territory, ending his third northward advance.
Holding Tran Ninh
After the major uprisings of Nguyen Huu Cau and Nguyen Danh Phuong were successively suppressed, and the leader Tuong was killed, by 1763 only Le Duy Mat and Hoang Cong Chat continued to resist the Trinh. Freed from other fronts, Trinh Doanh concentrated his full strength against Duy Mat, forcing him to retreat repeatedly under mounting pressure.
In May 1763, Le Duy Mat suddenly seized Tran Ninh and Cao Chau, then expanded into Quy Chau and Tra Lan. He established a new base at Mount Trinh Quang (Tran Ninh), creating an extremely strong defensive system with multiple forts, deep moats, iron stakes, wooden crossbows, and abundant firearms. His forces numbered several thousand and included war elephants and cavalry. From there, he frequently launched attacks into Thanh Hoa and Nghe An, compelling the Trinh court to intensify suppression efforts.
Under such pressure, Le Duy Mat sought assistance from the Nguyen lords in Thuan Hoa under the slogan “Eliminate the Trinh, support the Le,” but received no response. In 1767, upon Trinh Doanh’s death, he captured Thanh Chuong and Huong Son, but was quickly counterattacked by Trinh forces and forced to withdraw to western Nghe An.
In 1769, Trinh Sam mobilized a three-pronged grand offensive. Le Duy Mat held firm at the defensive line of phu Ngoai, resulting in a stalemate. Trinh Sam then dispatched Hoang Ngu Phuc—a seasoned and renowned general—as reinforcement. Realizing a direct assault would fail, Hoang Ngu Phuc employed a strategy of sowing discord: he captured the mother of Lai The Thieu, Duy Mat’s son-in-law, and forced her to write a letter urging her son to defect.
Out of filial devotion, Lai The Thieu defected to the Trinh and secretly opened the gates for Trinh troops to pour in. Knowing there was no escape, Le Duy Mat gathered his family and immolated himself, bringing to an end his long-running uprising against the Trinh.
Worship
Today, at the Bach Dang Giang historical site, there is an inscription commemorating Thien Nam De Tu Le Duy Mat.
References
- Ngô Sĩ Liên. Viện Khoa Học Xã Hội Việt Nam (phiên dịch) (1993). Đại Việt sử ký toàn thư. Quyển Nội các quan bản. Hà Nội: NXB Khoa học Xã hội
- Vũ Khiêu (2004). Danh nhân Hà Nội. Quyển 1. Hà Nội: NXB Hà Nội.
- Quốc Chấn (2006). Thần đồng xưa của nước ta. Thanh Hóa: NXB Thanh Hóa
- Quốc sử quán triều Nguyễn; Viện Sử Học (dịch) (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Hà Nội: NXB Giáo dục
Tiếng Pháp
Le Duy Mat (?–1770)
Lutte contre les seigneurs Trinh
Le Duy Mat etait un prince de la dynastie des Le posterieurs, fils cadet du roi Le Du Tong (1705–1729). Apres le succes de la restauration de la dynastie, les seigneurs Trinh, a partir de Trinh Tung, concentrerent progressivement tout le pouvoir entre leurs mains. Les rois Le ne conserverent plus qu’un role nominal, tandis que toutes les affaires importantes de la cour etaient decidees par les Trinh. Tout souverain Le qui tentait d’echapper a cette tutelle ou de s’opposer a l’autorite des seigneurs etait rapidement elimine.
En 1728, sur l’initiative de Trinh Cuong, Le Du Tong fut contraint d’abdiquer en faveur de son fils cadet Le Duy Phuong, devenant empereur emerite. Il s’agissait d’une manoeuvre habituelle des Trinh pour renforcer leur controle sur la cour. L’annee suivante (1729), Trinh Cuong mourut subitement et son fils Trinh Giang lui succeda sous le titre de Uy Nam vuong. Contrairement a son pere, Trinh Giang chercha a affirmer rapidement une autorite absolue sur la cour et la famille royale Le.
Apres la mort de l’empereur emerite Du Tong en 1731, Trinh Giang adopta une ligne encore plus dure. En 1732, il deposa puis fit assassiner le roi Le Duy Phuong, qu’avait pourtant installe son pere. Il placa ensuite sur le trone Le Duy Tuong, fils aine de Du Tong et frere aine de Le Duy Mat, sous le nom de regne Le Thuan Tong. Toutefois, Thuan Tong ne regna que quatre ans avant de mourir prematurement. Trinh Giang continua alors a manipuler la succession en intronisant Le Duy Than, frere cadet de Thuan Tong, qui devint le roi Le Y Tong.
Dans ce contexte marque par l’arbitraire des Trinh et la decadence morale de Trinh Giang, Le Duy Mat complota secretement avec son oncle paternel Le Duy Chuc et son frere Le Duy Quy afin de lancer un coup de force a Thang Long pour renverser le pouvoir des Trinh et restaurer l’autorite reelle de la maison Le. Le plan etait audacieux : en decembre 1738, ils prevoyaient d’incendier la capitale comme signal du soulèvement et de profiter du chaos pour agir.
Cependant, le complot fut decouvert avant d’etre mis a execution. Menaces d’arrestation et d’execution obligeaient les trois hommes a prendre la fuite. Le Duy Mat et son oncle se refugierent dans la region de Nghi Duong (actuelle Kinh Mon, Hai Duong), tandis que Le Duy Quy gagna Cam Thuy (Quang Hoa, Thanh Hoa).
Insurrection a Thanh Hoa
Apres la mort successive de son oncle et de son frere, Le Duy Mat, aide par le notable local Ngo Hung Tao a Nghi Duong, emmena sa famille a Thanh Hoa. En tant que prince de sang de la dynastie Le, il obtint rapidement le soutien de la population locale et commenca a constituer des forces contre les Trinh. Il choisit Thach Thanh comme base, fit construire des fortifications a Ngoc Lau (actuelle commune de Thanh Minh) et se proclama Thien Nam De Tu.
Son mouvement devint l’etincelle d’une serie de soulèvements sous le mot d’ordre « Phu Le diet Trinh » (soutenir les Le, exterminer les Trinh). Sous cette pression, les Trinh durent deposer Trinh Giang et installer Trinh Doanh afin de stabiliser la situation.
En janvier 1740, depuis Ngoc Lau, Le Duy Mat marcha sur Phuc Loc et Tien Phong (Ha Tay). Les Trinh contre-attaquerent immediatement en envoyant successivement Tran Dinh Mien puis Nguyen Ba Lan. Face a des forces superieures, Duy Mat dut se replier vers Thanh Hoa.
En mai de la meme annee, Trinh Doanh contraignit le roi Y Tong a abdiquer en faveur de Duy Dieu, devenu Le Hien Tong. Cette manoeuvre politique visait a restituer le trone a la branche ainee, apaiser le mecontentement general et ainsi affaiblir la legitimite du mouvement de Le Duy Mat.
En septembre 1741, Le Duy Mat mena de nouveau ses troupes vers Hung Hoa et Son Tay. Trinh Doanh chargea Dang Dinh Mat de lui faire face. Une attaque nocturne initiale sema le desordre dans les rangs de Duy Mat, mais celui-ci parvint a reorganiser ses forces, tendit une embuscade et remporta une victoire. Neanmoins, il ne put maintenir sa position et dut finalement se retirer vers Van Lang (Thai Nguyen), puis revenir a sa base de Ngoc Lau.
Apres son retrait, Trinh Doanh envoya Le Huu Kieu comme gouverneur militaire et Ha Tong Huan comme grand conseiller a Thanh Hoa pour rallier la population. En utilisant habilement le nom du roi Le Hien Tong, la cour reussit a regagner une partie des soutiens populaires, mettant le camp de Duy Mat en difficulte.
Face a cette situation, Le Duy Mat laissa des troupes a Ngoc Lau et conduisit personnellement une force vers Nghe An, ou il s’empara de Co Nam (Quy Chau) et y etablit une nouvelle base. A la mi-1742, il revint a Thanh Hoa et battit les troupes Trinh a Bai Thuong. En octobre, Trinh Doanh mobilisa des generaux de premier plan, dont Dang Dinh Mat, Nguyen Nghiem et Ha Tong Huan, pour lancer une offensive decisive a Loi Duong contre la position de Thinh My. Toutefois, Duy Mat se replia a temps vers Lang Chanh.
Alors que la cour Trinh devait faire face a d’autres grandes insurrections, Le Duy Mat consolida sa position a Lang Chanh, qu’il transforma en forteresse pendant sept ans (1742–1749). Il etablit ainsi un dispositif triangulaire avec trois bases principales : Ngoc Lau, Co Nam et Lang Chanh.
En mars 1749, Le Duy Mat mena une nouvelle expedition vers Kinh Lao, s’approchant de Thang Long. Inquiet, Trinh Doanh envoya Van Dinh Uc et Mai The Chuan pour l’arreter de front, tout en chargeant Lan Trung hau d’attaquer Ngoc Lau afin de couper sa retraite. Apprenant que sa base etait menacee, Duy Mat dut interrompre sa campagne a Ha Tay et revenir defendre son territoire, mettant fin a sa troisieme avance vers le Nord.
Defense de Tran Ninh
Apres l’ecrasement des grandes insurrections de Nguyen Huu Cau et Nguyen Danh Phuong, et la mort du chef Tuong, seuls Le Duy Mat et Hoang Cong Chat poursuivaient encore la lutte contre les Trinh en 1763. Libere de ces fronts, Trinh Doanh concentra toutes ses forces contre Duy Mat, l’obligeant a de frequents replis sous une pression croissante.
En mai 1763, Le Duy Mat lança une offensive surprise, s’emparant de Tran Ninh et Cao Chau, puis etendant son controle sur Quy Chau et Tra Lan. Il etablit une nouvelle base sur le mont Trinh Quang (Tran Ninh), dotee d’un systeme defensif extremement solide comprenant fortins, fosses profondes, pieges de fer, arbaletes en bois et abondantes armes a feu. Ses forces, fortes de plusieurs milliers d’hommes, disposaient egalement d’elephants de guerre et de chevaux. A partir de la, il mena regulierement des attaques contre Thanh Hoa et Nghe An, contraignant la cour Trinh a renforcer la repression.
Sous cette pression, Le Duy Mat sollicita l’aide des seigneurs Nguyen a Thuan Hoa sous le slogan « diet Trinh phu Le », mais sans succes. En 1767, profitant de la mort de Trinh Doanh, il occupa Thanh Chuong et Huong Son, mais fut rapidement repousse par une contre-offensive Trinh et contraint de se replier vers l’ouest de Nghe An.
En 1769, Trinh Sam mobilisa une grande armee en trois colonnes pour lancer une offensive majeure. Le Duy Mat tint solidement la ligne defensive a phu Ngoai, plongeant les forces Trinh dans une impasse. Face a cette situation, Trinh Sam fit appel au general chevronne Hoang Ngu Phuc. Incapable de percer frontalement, celui-ci employa une strategie de division : il captura la mere de Lai The Thieu, gendre de Duy Mat, et la contraignit a ecrire une lettre incitant son fils a la trahison.
Par pitie filiale, Lai The Thieu passa du cote des Trinh et ouvrit secretement les portes de la forteresse. Constatant qu’il n’y avait plus d’issue, Le Duy Mat rassembla sa famille et se donna la mort par le feu, mettant fin a une longue insurrection contre les seigneurs Trinh.
Culte
Aujourd’hui, sur le site historique de Bach Dang Giang, se trouve une stele dediee a Thien Nam De Tu Le Duy Mat.
References
- Ngô Sĩ Liên. Viện Khoa Học Xã Hội Việt Nam (phiên dịch) (1993). Đại Việt sử ký toàn thư. Quyển Nội các quan bản. Hà Nội: NXB Khoa học Xã hội
- Vũ Khiêu (2004). Danh nhân Hà Nội. Quyển 1. Hà Nội: NXB Hà Nội.
- Quốc Chấn (2006). Thần đồng xưa của nước ta. Thanh Hóa: NXB Thanh Hóa
- Quốc sử quán triều Nguyễn; Viện Sử Học (dịch) (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Hà Nội: NXB Giáo dục
Tiếng Trung
黎维密（Le Duy Mat，?–1770）
反抗郑主政权
黎维密（Le Duy Mat）为后黎朝宗室，系黎裕宗（Le Duy Tong，1705–1729）之次子。自中兴功业完成后，自郑松（Trinh Tung）起，郑氏诸主逐步把持朝政，黎帝仅存名义地位，朝中大权悉归郑主。凡黎帝或宗室稍有摆脱郑氏控制、反抗其权力之意者，皆迅速遭到清除。
1728年，在郑纲（Trinh Cuong）的安排下，黎裕宗被迫退居太上皇，禅位于次子黎维坊（Le Duy Phuong）。此乃郑氏巩固对朝廷控制的惯用手段。翌年（1729），郑纲猝然去世，其子郑江（Trinh Giang）即位，号威南王。不同于其父，郑江急于确立对朝廷与黎氏皇族的绝对权威。
1731年，太上皇黎裕宗去世后，郑江行事愈发强硬。1732年，他废黜并杀害黎维坊——此人正是其父郑纲所立之君。随后，郑江拥立黎裕宗长子、亦即黎维密之兄黎维祥（Le Duy Tuong）即位，年号黎纯宗（Le Thuan Tong）。然纯宗在位仅四年便早逝。郑江旋即继续操纵继位，立纯宗之弟黎维慎（Le Duy Than）为帝，是为黎意宗（Le Y Tong）。
在此背景下，面对郑氏的专横与郑江的昏暴，黎维密秘密与其叔黎维祝（Le Duy Chuc）及其弟黎维贵（Le Duy Quy）谋议，计划在升龙发动兵变，推翻郑氏权力，恢复黎朝实权。计划颇为大胆：拟于1738年十二月纵火京城为起事信号，乘乱举事。
然阴谋未及实施即告败露。为免被捕害，三人被迫出逃。黎维密与其叔黎维祝逃往宜阳（Nghi Duong，今海阳省京门），而黎维贵则奔入锦水（Cam Thuy，属清化省广化）。
清化起义
其后叔与弟相继去世，黎维密在宜阳获土豪吴兴造（Ngo Hung Tao）相助，携家眷入清化。以黎朝宗室之名，他迅速得到当地民众支持，开始集结力量反郑。黎维密以石城（Thach Thanh）为根据地，在玉楼（Ngoc Lau，今属成明社）筑垒，自称天南帝子。
其运动遂成为一系列“扶黎灭郑”起义的导火索。迫于压力，郑氏被迫废黜郑江，改立郑楹（Trinh Doanh）以图稳定局势。
1740年正月，黎维密自玉楼出兵攻福禄、先锋（河西）。郑军迅速反击，先后遣陈廷勉（Tran Dinh Mien）、阮伯兰（Nguyen Ba Lan）迎战。因敌众我寡，黎维密退回清化。
同年五月，郑楹迫使黎意宗禅位于黎维祧（Le Duy Dieu），即黎显宗（Le Hien Tong）。此举旨在“还位长房”，以安抚人心，削弱黎维密起事的正当性。
1741年九月，黎维密再出兵至兴化、山西。郑楹命邓廷密（Dang Dinh Mat）迎战。初战夜袭致黎军紊乱，然黎维密旋即整军反伏，赢得一仗。终因势不久长，退往文朗（Van Lang，太原），继而回守玉楼。
黎维密撤军后，郑楹遣黎有矫（Le Huu Kieu）为留守，并令何宗勋（Ha Tong Huan）以参从之职入清化抚谕民众。借助黎显宗之名，朝廷逐渐收拢部分人心，使黎维密势力受挫。
在此形势下，黎维密留兵守玉楼，自率部入乂安，占古南（Co Nam，琼州），另建根据地。1742年中，他返清化，于拜上（Bai Thuong）击败郑军。至十月，郑楹调邓廷密、阮俨（Nguyen Nghiem）、何宗勋合军攻雷阳，意在于盛美（Thinh My）歼灭其部。然郑军至时，黎维密已撤至郎正（Lang Chanh）。
当郑朝疲于应对他处大起义之际，黎维密趁机在郎正固守七年（1742–1749），形成玉楼—古南—郎正三足鼎立之势。
1749年三月，黎维密再出兵至京老（Kinh Lao），逼近升龙。郑楹忧惧，遣文廷益（Van Dinh Uc）、梅世准（Mai The Chuan）正面拦截，并派麟忠侯（Lan Trung Hau）袭击玉楼断其退路。闻据点受威，黎维密被迫中止河西战事，回防本土，结束第三次北进。
镇守镇宁
当阮有求（Nguyen Huu Cau）、阮名方（Nguyen Danh Phuong）等大起义相继被镇压，首领相（Tuong）亦战死，至1763年，反郑者仅余黎维密与黄公质（Hoang Cong Chat）。郑楹得以集中兵力对付黎维密，迫使其屡次后撤。
1763年五月，黎维密突袭占镇宁、高州，并扩展至琼州、茶邻。他在镇宁呈光山（Trinh Quang）建立新据点，防御体系极为坚固：多重堡垒、深壕、铁蒺藜、木弩与充足火器，兵力数千，并配有战象与战马。自此频繁南下攻扰清化、乂安，迫使郑朝加紧镇压。
其后，黎维密曾以“灭郑扶黎”为号，向顺化的阮主（chua Nguyen）求援，未获响应。1767年，适逢郑楹去世，他进占清章、香山，旋遭郑军反击，被迫退回乂安西部。
至1769年，郑森（Trinh Sam）调集三路大军发动总攻。黎维密固守外府（phu Ngoai）防线，使战事陷入胶着。郑森遂调派名将黄五福（Hoang Ngu Phuc）增援，并以离间计破之：拘捕黎维密女婿赖世绍（Lai The Thieu）之母，胁迫其写信诱其叛变。
赖世绍为救其母，转投郑军，暗开城门，郑军蜂拥而入。自知无路可退，黎维密聚集家眷，自焚而死，至此，持续多年的反郑起义告终。
祭祀
今于白藤江遗址群，尚有题记纪念天南帝子黎维密（Thien Nam De Tu Le Duy Mat）。
参考文献
- Ngô Sĩ Liên. Viện Khoa Học Xã Hội Việt Nam (phiên dịch) (1993). Đại Việt sử ký toàn thư. Quyển Nội các quan bản. Hà Nội: NXB Khoa học Xã hội
- Vũ Khiêu (2004). Danh nhân Hà Nội. Quyển 1. Hà Nội: NXB Hà Nội.
- Quốc Chấn (2006). Thần đồng xưa của nước ta. Thanh Hóa: NXB Thanh Hóa
- Quốc sử quán triều Nguyễn; Viện Sử Học (dịch) (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Hà Nội: NXB Giáo dục
