Nguyễn Hữu Dật (1603–1681)

Thân thế

Nguyễn Hữu Dật (1603–1681, chữ Hán: 阮有鎰) là một trong những công thần tiêu biểu của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong trong giai đoạn Trịnh – Nguyễn phân tranh. Suốt cuộc đời, ông tận trung phò tá nhiều đời chúa Nguyễn, trực tiếp tham gia chỉ huy và góp phần đẩy lùi các cuộc tiến công từ phía Bắc của tập đoàn họ Trịnh, qua đó bảo vệ và củng cố vùng lãnh thổ Đàng Trong. Với những đóng góp to lớn ấy, ông được phong tước Chiêu Vũ hầu. Sau khi qua đời, hình ảnh và công lao của ông vẫn được nhân dân Quảng Bình kính trọng, tôn xưng là “Bồ Tát” và lập đền thờ tại Thạch Xá để tưởng niệm.

Theo gia phả dòng họ Nguyễn, Nguyễn Hữu Dật là hậu duệ đời thứ mười tám của Định Quốc công Nguyễn Bặc thời nhà Đinh, đồng thời thuộc đời thứ tám tính từ đại công thần Nguyễn Trãi của triều Hậu Lê. Gia phả cũng cho biết nhánh họ của Nguyễn Hữu Dật và nhánh chúa Nguyễn (bắt đầu từ Nguyễn Kim, Nguyễn Hoàng) đều xuất phát từ dòng dõi Nguyễn Trãi, trong đó nhánh của Nguyễn Hữu Dật được xem là chi trên.

Sau biến cố Lệ Chi Viên cùng những rối ren kéo dài trong thời kỳ Nam – Bắc triều, con cháu dòng họ Nguyễn Trãi phải phân tán, di cư đến nhiều vùng khác nhau. Tổ tiên của Nguyễn Hữu Dật vì vậy từng sinh sống qua nhiều địa phương như Ninh Bình, Hải Dương, Hà Đông, Thanh Hóa trước khi ổn định lâu dài.

Nguyễn Hữu Dật sinh ra tại Thăng Long. Cha ông là Nguyễn Triều Văn, được phong tước Triều Văn hầu. Năm 1609, Nguyễn Triều Văn theo chúa Nguyễn Hoàng vào trấn nhậm Thuận Hóa, rồi sau đó định cư tại huyện Phong Lộc, thuộc vùng đất Quảng Bình ngày nay.

Sự nghiệp chính trị

Từ nhỏ, Nguyễn Hữu Dật đã tỏ ra là người thông minh lanh lợi. Được dạy dỗ từ nhỏ, năm 16 tuổi Hữu Dật đã sớm bộc lộ tài năng cả văn lẫn võ, thi đỗ khoá thi Hoa văn do chúa Nguyễn Phúc Nguyên tổ chức, rồi được bổ vào chức Tham cơ vụ. Nguyễn Hữu Dật cũng tỏ ra là người nhiều cơ mưu, đã dâng nhiều mẹo hay cho chúa Nguyễn đánh lui các đợt tấn công của quân Trịnh.

Năm 1627, chúa Trịnh Tráng mang quân nam tiến lần thứ nhất. Nguyễn Hữu Dật được làm chức Giám chiến, cùng tướng Phúc Vệ mang quân ra đóng ở nam sông Gianh. Khi hai bên đang giằng co, ông sai người phao tin phía bắc Trịnh Gia, Trịnh Nhạc sắp dấy loạn. Trịnh Tráng nghi ngờ trong họ sinh biến nên hạ lệnh rút quân về.

Năm 1631, ông theo Đào Duy Từ đắp lũy Nhật Lệ (tục gọi là lũy Thầy), một chiến lũy quan trọng giúp quân Nguyễn, vốn có lực lượng mỏng hơn, cầm cự được với quân Trịnh trong các cuộc giao tranh. Năm 1634, Đào Duy Từ mất, Nguyễn Hữu Dật tiếp tục trùng tu lũy Thầy và lũy Trường Dục. Ông tiếp tục xây dựng thêm lũy Động Cát (tức lũy Trường Sa) để củng cố tuyến phòng thủ.

Trận đánh nổi tiếng nhất của Nguyễn Hữu Dật là năm 1648, cả cha con ông cùng ra quân. Nguyễn Triều Văn lĩnh quân thủy, Hữu Dật lĩnh quân bộ, đánh thắng quân Trịnh một trận lớn. Ông được chúa Nguyễn thăng chức cai cơ, làm Ký lục dinh Bố Chính.

Tương truyền mỗi lần được chúa Nguyễn ban thưởng, ông thường chia cho cấp dưới, nhất là những người nghèo khó, hoặc xét theo hoàn cảnh mà ban thưởng. Bởi vậy ông rất được lòng tướng sĩ và nhân dân. Không những thế, đối với tù binh, ông cũng đối xử rất nhân hậu.

Năm 1650, Nguyễn Hữu Dật định dùng kế trá hàng chúa Trịnh, viết thư hẹn về hàng Bắc Hà. Tôn thất Tráng liền tâu chúa Nguyễn rằng ông muốn theo chúa Trịnh. Nguyễn Phúc Tần liền bắt giam ông. Trong ngục, ông viết tập thơ ‘‘Hoa Văn cáo thị’’, tỏ nỗi oan khuất. Chúa Nguyễn lại tha ông ra, sai làm tướng.

Năm 1661, ông được thăng làm chưởng cơ, trấn thủ dinh Bố Chính. Cuối năm đó con chúa Trịnh Tạc là Trịnh Căn mang quân vào đánh. Ông dùng kế “vườn không nhà trống”, sai dồn hết dân vào trong lũy nên ít bị tổn hại. Sang năm 1662, ông cùng Nguyễn Hữu Tiến lại đắp thêm lũy Trấn Ninh và lũy Sa Phụ, làm thế ỷ dốc cứu ứng lẫn nhau cả đường thủy và đường bộ. Năm 1664, Hữu Tiến bị bệnh, ông được cử làm Chưởng dinh kiêm Tiết chế đạo Lưu Đồn.

Năm 1672, chúa Trịnh Tạc tấn công lũy Trấn Ninh hàng tháng không hạ được, đành rút quân về bắc. Từ đó hai bên đình chiến, lấy sông Gianh làm ranh giới.

Năm 1681, Nguyễn Hữu Dật mất tại đạo Lưu Đồn, thọ 78 tuổi. Chúa Nguyễn thương tiếc truy tặng ông là Chiêu quận công, thụy là Cần Tiết. Nhân dân quanh vùng cảm đức độ đã lập đền thờ ông ở Xóm Bến, Vạn Xuân (huyện Phong Lộc), gọi là đền Tĩnh Quốc công.

Tài xem thiên văn

Điều ít người hay biết là Nguyễn Hữu Dật không chỉ giỏi cầm quân mà còn am tường thiên văn. Chính khả năng quan sát và suy đoán từ thiên tượng đã hai lần giúp ông tạo nên những chiến thắng vang dội, khiến danh tiếng lan rộng khắp đương thời. Đại Nam thực lục (Tiền biên, quyển 4) có ghi chép khá rõ về những sự kiện này.

Vào mùa thu năm Đinh Dậu (1657), quân Đàng Trong dưới sự chỉ huy của Nguyễn Hữu Dật tiến công lũy Đồng Hôn, thuộc vùng Hưng Nguyên, Nghệ An ngày nay. Khi ấy, Trịnh Căn cử một viên tướng tên Thắng Nham trấn giữ lũy. Do địa thế khu vực thấp trũng, lại thường xuyên chịu ngập lụt vào mùa thu, quân Trịnh lo sợ bị tập kích nên dự tính dời doanh trại xuống khu vực dưới chân Núi Đất. Việc này bị thám báo của phía Nguyễn phát hiện và báo lại cho Nguyễn Hữu Dật. Sau khi suy xét kỹ lưỡng, ông trao đổi với Nguyễn Hữu Tiến – lúc đó đang giữ chức Tiết chế, trực tiếp chỉ huy chiến dịch ở Nghệ An – rằng ngày 25 tháng 9 sắp tới là ngày Quý Hợi, thiên tượng báo hiệu mưa to gió lớn. Ông còn nhận thấy những dấu hiệu bất thường trên bầu trời như khí đen xuất hiện gần sao Bắc Đẩu, mây trắng che kín phương Chấn, từ đó đoán chắc vùng Tây Bắc sẽ xảy ra lũ lụt. Nguyễn Hữu Dật cho rằng nếu biết lợi dụng thời điểm ấy để tấn công thì chắc chắn sẽ giành thắng lợi.

Quả nhiên đến đúng ngày dự đoán, mưa lớn kéo dài, nước sông dâng cao. Nguyễn Hữu Dật lập tức dẫn quân đánh thẳng vào lũy Đồng Hôn, mượn thế nước lũ để phá đồn. Quân Trịnh không kịp trở tay, Thắng Nham phải bỏ chạy lên Núi Đất, còn phía Đàng Trong thu được nhiều binh khí. Nguyễn Hữu Tiến hết sức vui mừng, cho rằng sự tính toán của Nguyễn Hữu Dật quả như thần. Tuy nhiên, ông chỉ khiêm tốn đáp rằng thành công ấy là nhờ uy thế của chúa Nguyễn và sức lực của các tướng sĩ, bản thân ông không dám nhận công lao.

Sang năm sau, khi Trịnh Căn thay Thắng Nham bằng một tướng khác là Vân Khả – người nổi tiếng tham lam và hà khắc – Phạm Phượng đã đến doanh trại của Nguyễn Hữu Tiến đề nghị sớm lập kế tiến công. Nguyễn Hữu Tiến liền cho người báo tin ấy cho Nguyễn Hữu Dật. Nghe xong, Nguyễn Hữu Dật tỏ ra phấn khởi và cho biết ông vừa quan sát thiên văn, thấy mây đen che khuất sao Khôi, lại gặp ngày Mậu Thìn, được coi là ngày “lục long”, rất dễ xảy ra mưa lớn. Ông nhận định rằng nếu nhân lúc nước lũ dâng cao mà đánh thì sẽ nắm chắc phần thắng, rồi hẹn ngày cùng Nguyễn Hữu Tiến hội quân.

Đến đúng ngày đã định, mưa lớn quả nhiên xảy ra. Nguyễn Hữu Dật lập tức đem quân đánh trước vào lũy Đồng Hôn, khiến quân Trịnh hoảng loạn, tan vỡ đội hình, còn Vân Khả phải tháo chạy về An Trường. Hoàn thành mục tiêu, Nguyễn Hữu Dật cho rút quân. Sau đó, Trịnh Căn lại phải cử một tướng khác là Miện đến thay phiên trấn giữ lũy này.

Thờ tự

Hiện nay ở Huế còn tồn tại một công trình là miếu thờ danh tướng Nguyễn Hữu Dật. Miếu thờ Nguyễn Hữu Dật nằm ở vị trí trung tâm khu vực Phủ Phước Yên, mặt quay về hướng Tây Nam, cách sông Bồ (Bến Ngự Hà) khoảng 160m, miếu ẩn dưới tán cây cổ thụ, tọa lạc trên thửa đất có ký hiệu T , xung quanh là ruộng lúa, hoa màu của dân làng Phước Yên, gồm: Bình phong; Sân và Miếu thờ (Tiền đường và hậu điện). Trong đó: Bình phong cao 1,4m, dài 2,5m, được xây đặc theo kiểu cuốn thư, phía trước đắp chữ Thọ, bằng chất liệu xi măng bột màu, phía sau đặt một đỉnh ximăng để thắp nhang và đốt vàng mã trong những lần lễ, kỵ. Giữa bình phong và miếu là khoảng sân hẹp được đúc bằng xi măng, có chiều dài 6m, chiều rộng 6m (diện tích 36m2). So với các công trình kiến trúc dân gian thờ tự ở Thừa Thiên Huế, thì miếu thờ Nguyễn Hữu Dật có quy mô không lớn và cách thờ tự cũng đơn giản, phía trước là phần Tiền Đường nhỏ, hình chữ nhật, diện tích 11,25m2 (4,5m x 2,5m), để trống, phần mái đổ bê tông cốt thép, hai đầu hồi được gắn hình tượng “Long hồi” ở giữa là “Mặt nguyệt”.

Tài liệu tham khảo

Alexandre de Rhodes (1994), Lịch sử Vương quốc Đàng Ngoài, Ủy ban đoàn kết Công giáo TP. Hồ Chí Minh.
Lê Quý Đôn (2007), Phủ biên tạp lục, Viện sử học (dịch), Nxb Văn hóa – Thông tin.
Hội Đồng Trị Sự Nguyễn Phúc Tộc (1995), Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa.
Trần Trọng Kim (1928), Việt Nam sử lược, quyển Hạ, Imprimerie Vĩnh & Thành.
Phan Khoang (1969), Việt sử: Xứ Đàng Trong, Nxb Khai Trí.
Lương Ninh (2004), Lịch sử Vương quốc Chăm Pa, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục, Tập 1, Viện sử học (dịch), Nxb Giáo dục

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh

Nguyen Huu Dat (1603–1681)

Background
Nguyen Huu Dat (1603–1681; Han characters: 阮有鎰) was one of the most prominent meritorious officials of the Nguyen lords in Dang Trong during the period of the Trinh–Nguyen conflict. Throughout his life, he devoted himself loyally to serving successive Nguyen lords, directly participating in command and contributing to the repulsion of northern offensives launched by the Trinh clan, thereby defending and consolidating the territory of Dang Trong. For these great contributions, he was granted the title of Chieu Vu hau. After his death, his image and merits continued to be revered by the people of Quang Binh, who honored him as a “Bodhisattva” and established a temple at Thach Xa to commemorate him.

According to the genealogy of the Nguyen clan, Nguyen Huu Dat was an eighteenth-generation descendant of Dinh Quoc cong Nguyen Bac of the Dinh dynasty, and at the same time belonged to the eighth generation counting from the great meritorious official Nguyen Trai of the Later Le dynasty. The genealogy also records that the branch of Nguyen Huu Dat’s family and the branch of the Nguyen lords (beginning with Nguyen Kim and Nguyen Hoang) both originated from the lineage of Nguyen Trai, with Nguyen Huu Dat’s branch regarded as the senior line.

After the Le Chi Vien incident and the prolonged turmoil of the Southern and Northern Dynasties period, the descendants of Nguyen Trai’s lineage were forced to scatter and migrate to many different regions. The ancestors of Nguyen Huu Dat therefore lived in various localities such as Ninh Binh, Hai Duong, Ha Dong, and Thanh Hoa before finally settling permanently.

Nguyen Huu Dat was born in Thang Long. His father was Nguyen Trieu Van, who was granted the title Trieu Van hau. In 1609, Nguyen Trieu Van followed Lord Nguyen Hoang to take up office in Thuan Hoa, and later settled in Phong Loc district, in what is today Quang Binh.

Political and Military Career

From an early age, Nguyen Huu Dat displayed intelligence and quick wit. Educated from childhood, by the age of sixteen he had already demonstrated outstanding talent in both civil and military fields. He passed the Hoa Van examination organized by Lord Nguyen Phuc Nguyen and was appointed to the position of Tham co vu. He was also known for his strategic ingenuity, having presented many effective stratagems to the Nguyen lords to repel repeated Trinh attacks.

In 1627, Lord Trinh Trang launched his first southward campaign. Nguyen Huu Dat was appointed Giam chien, and together with General Phuc Ve led troops to camp south of the Gianh River. While the two sides were locked in a stalemate, he sent agents to spread rumors that in the north Trinh Gia and Trinh Nhac were about to rebel. Suspecting internal unrest within his clan, Trinh Trang ordered a withdrawal of his forces.

In 1631, Nguyen Huu Dat followed Dao Duy Tu in constructing the Nhat Le rampart (commonly known as the Thay rampart), an important defensive work that enabled the Nguyen forces, despite being numerically inferior, to withstand the Trinh armies in repeated engagements. After Dao Duy Tu’s death in 1634, Nguyen Huu Dat continued to repair and reinforce the Thay rampart and the Truong Duc rampart, and also built the Dong Cat rampart (also known as the Truong Sa rampart) to strengthen the defensive line.

His most famous battle took place in 1648, when both father and son went to war together. Nguyen Trieu Van commanded the naval forces, while Nguyen Huu Dat led the land troops, winning a major victory over the Trinh army. He was promoted to Cai co and appointed Ky luc of the Bo Chinh garrison.

It was said that whenever he received rewards from the Nguyen lords, he often distributed them among his subordinates, especially the poor, or allocated them according to individual circumstances. For this reason, he was deeply respected by both officers and soldiers, as well as by the people. Moreover, he treated prisoners of war with great humanity.

In 1650, Nguyen Huu Dat planned to feign surrender to the Trinh lord and wrote a letter proposing to submit to Bac Ha. A member of the Trinh clan, Ton That Trang, reported to the Nguyen lord that Nguyen Huu Dat intended to defect. Lord Nguyen Phuc Tan had him arrested. While in prison, Nguyen Huu Dat composed a collection of poems entitled Hoa Van cao thi, expressing his sense of injustice. The Nguyen lord later released him and reinstated him as a general.

In 1661, he was promoted to Chuong co and appointed governor of the Bo Chinh garrison. At the end of that year, Trinh Tac’s son, Trinh Can, led troops south to attack. Nguyen Huu Dat employed the tactic of “empty fields and deserted houses,” ordering all civilians to be evacuated into the ramparts, thereby minimizing losses. In 1662, together with Nguyen Huu Tien, he constructed the Tran Ninh rampart and the Sa Phu rampart, forming a mutually supporting defensive system by both land and water. In 1664, when Nguyen Huu Tien fell ill, Nguyen Huu Dat was appointed Chuong dinh concurrently serving as Tiet che of the Luu Don command.

In 1672, Lord Trinh Tac attacked the Tran Ninh rampart for months without success and was forced to withdraw north. From that time onward, the two sides entered a truce, taking the Gianh River as the boundary.

In 1681, Nguyen Huu Dat died at Luu Don, at the age of seventy-eight. The Nguyen lord mourned him deeply and posthumously conferred upon him the title Chieu quan cong, with the posthumous name Can Tiet. The local people, grateful for his virtue, established a temple in his honor at Xom Ben, Van Xuan (Phong Loc district), known as the Temple of Tinh Quoc cong.

Expertise in Astronomy

What few people knew was that Nguyen Huu Dat was not only an able military commander but also well versed in astronomy. His ability to observe and interpret celestial phenomena twice enabled him to achieve resounding victories, spreading his fame far and wide in his time. Dai Nam thuc luc (Early Compilation, volume 4) records these events in considerable detail.

In the autumn of the Dinh Dau year (1657), the Dang Trong forces under Nguyen Huu Dat’s command attacked the Dong Hon rampart, located in what is now Hung Nguyen, Nghe An. At that time, Trinh Can assigned a general named Thang Nham to defend the rampart. Because the terrain was low-lying and prone to flooding in autumn, the Trinh forces feared a surprise attack and planned to relocate their camp to the foothills of Nui Dat. This plan was discovered by Nguyen scouts and reported to Nguyen Huu Dat. After careful consideration, he discussed the matter with Nguyen Huu Tien—then holding the position of Tiet che and directly commanding the Nghe An campaign—stating that the upcoming twenty-fifth day of the ninth month would be the day Quy Hoi, when celestial signs indicated heavy rain and strong winds. He also observed unusual phenomena in the sky, such as dark vapors appearing near the North Star and white clouds covering the eastern direction, from which he predicted flooding in the northwest. Nguyen Huu Dat concluded that if they took advantage of this timing to attack, victory would be assured.

Indeed, on the predicted day, heavy rains fell continuously and river levels rose. Nguyen Huu Dat immediately led his troops to assault the Dong Hon rampart, using the floodwaters to break through the fortifications. The Trinh forces were caught off guard; Thang Nham fled to Nui Dat, while the Dang Trong army captured a large quantity of weapons. Nguyen Huu Tien was greatly delighted and remarked that Nguyen Huu Dat’s calculations were almost divine. Nguyen Huu Dat, however, humbly replied that the success was due to the authority of the Nguyen lord and the efforts of the officers and soldiers, and that he did not dare to claim the merit for himself.

The following year, when Trinh Can replaced Thang Nham with another general named Van Kha—known for his greed and harshness—Pham Phuong came to Nguyen Huu Tien’s camp to propose that plans for an early attack be made. Nguyen Huu Tien immediately informed Nguyen Huu Dat. Upon hearing this, Nguyen Huu Dat expressed great enthusiasm and said that he had just observed the heavens, noting dark clouds obscuring the Kui star and the occurrence of the day Mau Thin, considered a “luc long” day, which was highly likely to bring heavy rain. He judged that if they attacked when floodwaters rose, victory would be certain, and he set a date to rendezvous with Nguyen Huu Tien.

On the appointed day, heavy rain indeed occurred. Nguyen Huu Dat promptly led his troops to strike first at the Dong Hon rampart, throwing the Trinh forces into panic and disarray, forcing Van Kha to flee back to An Truong. After achieving the objective, Nguyen Huu Dat withdrew his troops. Subsequently, Trinh Can had to assign yet another general, named Mien, to take turns guarding the rampart.

Worship and Commemoration

At present in Hue, there still exists a shrine dedicated to the renowned general Nguyen Huu Dat. The shrine is located at the center of the Phu Phuoc Yen area, facing southwest, about 160 meters from the Bo River (Ben Ngu Ha). Hidden beneath the canopy of ancient trees, it stands on a plot of land marked with the symbol T, surrounded by rice fields and crops cultivated by the villagers of Phuoc Yen. The complex consists of a screen wall, a courtyard, and the shrine itself (front hall and rear sanctuary).

The screen wall is 1.4 meters high and 2.5 meters long, solidly built in the form of a folding book, with the character Tho embossed on the front in colored cement. Behind it stands a cement incense burner used for burning incense and votive paper during festivals and death anniversaries. Between the screen wall and the shrine is a narrow cement-paved courtyard measuring 6 meters by 6 meters (an area of 36 square meters). Compared with other folk religious structures in Thua Thien Hue, the shrine of Nguyen Huu Dat is modest in scale and simple in its worship practices. The front hall is small and rectangular, with an area of 11.25 square meters (4.5 m × 2.5 m), left open, with a reinforced concrete roof. At both gable ends are attached the decorative motifs of “Long hoi,” with a “Mat nguyet” motif in the center.

References

Alexandre de Rhodes (1994), Lịch sử Vương quốc Đàng Ngoài, Ủy ban đoàn kết Công giáo TP. Hồ Chí Minh.
Lê Quý Đôn (2007), Phủ biên tạp lục, Viện sử học (dịch), Nxb Văn hóa – Thông tin.
Hội Đồng Trị Sự Nguyễn Phúc Tộc (1995), Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa.
Trần Trọng Kim (1928), Việt Nam sử lược, quyển Hạ, Imprimerie Vĩnh & Thành.
Phan Khoang (1969), Việt sử: Xứ Đàng Trong, Nxb Khai Trí.
Lương Ninh (2004), Lịch sử Vương quốc Chăm Pa, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục, Tập 1, Viện sử học (dịch), Nxb Giáo dục

Tiếng Pháp

Nguyen Huu Dat (1603–1681)

Origines et parcours familial

Nguyen Huu Dat (1603–1681, nom en caracteres chinois : 阮有鎰) fut l’un des grands meritoires les plus representatifs des seigneurs Nguyen au Dang Trong durant la periode des conflits Trinh–Nguyen. Tout au long de sa vie, il servit avec une loyaute absolue plusieurs generations de seigneurs Nguyen, participant directement au commandement militaire et contribuant a repousser les offensives venues du Nord de la part du groupe des Trinh, protegeant et consolidant ainsi le territoire du Dang Trong. Pour ces contributions majeures, il fut anobli sous le titre de Chieu Vu hau. Apres sa mort, son image et ses merites continuerent d’etre veneres par la population de Quang Binh, qui le respecta et l’honora sous l’appellation de « Bo Tat » et edifiat un temple a Thach Xa pour commemorer sa memoire.

Selon la genealogie du clan Nguyen, Nguyen Huu Dat etait le descendant de la dix-huitieme generation de Dinh Quoc cong Nguyen Bac de l’epoque de la dynastie Dinh, et relevait egalement de la huitieme generation a partir du grand meritoire Nguyen Trai de la dynastie des Le posterieurs. La genealogie indique aussi que la branche familiale de Nguyen Huu Dat et celle des seigneurs Nguyen (a partir de Nguyen Kim et Nguyen Hoang) provenaient toutes deux de la lignee de Nguyen Trai, la branche de Nguyen Huu Dat etant consideree comme la branche ainee.

Apres l’affaire de Le Chi Vien et les troubles prolonges de la periode des dynasties du Nord et du Sud, les descendants de la lignee de Nguyen Trai durent se disperser et migrer vers diverses regions. Les ancetres de Nguyen Huu Dat sejournerent ainsi successivement a Ninh Binh, Hai Duong, Ha Dong et Thanh Hoa avant de s’y etablir durablement.

Nguyen Huu Dat naquit a Thang Long. Son pere, Nguyen Trieu Van, porta le titre de Trieu Van hau. En 1609, Nguyen Trieu Van suivit le seigneur Nguyen Hoang pour prendre ses fonctions a Thuan Hoa, puis s’installa definitivement dans le district de Phong Loc, correspondant aujourd’hui a la region de Quang Binh.

Carriere politique et militaire

Des son jeune age, Nguyen Huu Dat se distingua par son intelligence et sa vivacite. Instruit precocement, a seize ans il manifesta deja des talents remarquables tant dans les lettres que dans les arts militaires. Il reussit l’examen Hoa Van organise par le seigneur Nguyen Phuc Nguyen et fut nomme a la fonction de Tham co vu. Il se montra egalement ingenieux et strategique, proposant de nombreuses ruses efficaces pour aider les seigneurs Nguyen a repousser les attaques de l’armee Trinh.

En 1627, lorsque Trinh Trang mena sa premiere expedition militaire vers le Sud, Nguyen Huu Dat fut nomme Giam chien et, aux cotes du general Phuc Ve, deploya des troupes au sud de la riviere Gianh. Alors que les deux camps se trouvaient dans une impasse, il fit repandre une rumeur selon laquelle Trinh Gia et Trinh Nhac, au Nord, s’appretaient a se rebeller. Trinh Trang, craignant un trouble interne au sein de son clan, ordonna alors la retraite de ses troupes.

En 1631, il accompagna Dao Duy Tu dans la construction de la fortification de Nhat Le (communement appelee luy Thay), un ouvrage defensif essentiel qui permit aux forces Nguyen, numeriquement inferieures, de resister aux armees Trinh. Apres la mort de Dao Duy Tu en 1634, Nguyen Huu Dat poursuivit la restauration du luy Thay et du luy Truong Duc, et fit egalement eriger le luy Dong Cat (egalement appele luy Truong Sa) afin de renforcer la ligne defensive.

La bataille la plus celebre de Nguyen Huu Dat eut lieu en 1648, lorsqu’il combattit aux cotes de son pere. Nguyen Trieu Van commandait les forces navales, tandis que Nguyen Huu Dat dirigeait l’armee de terre. Ils infligerent une lourde defaite aux troupes Trinh. A la suite de cette victoire, Nguyen Huu Dat fut promu Cai co et nomme Ky luc du dinh de Bo Chinh.

La tradition rapporte qu’a chaque recompense accordee par les seigneurs Nguyen, il la partageait volontiers avec ses subordonnes, en particulier avec les plus demunis, ou la distribuait en tenant compte de la situation de chacun. Il jouissait ainsi d’une grande estime parmi les soldats et la population. De plus, il faisait preuve d’une grande humanite envers les prisonniers de guerre.

En 1650, Nguyen Huu Dat projeta d’utiliser une ruse consistant a feindre la reddition aux Trinh et redigea une lettre exprimant son intention de se rendre au Bac Ha. Des membres de la famille princiere Trinh informerent alors le seigneur Nguyen qu’il souhaitait rallier les Trinh. Nguyen Phuc Tan le fit emprisonner. En captivite, Nguyen Huu Dat composa le recueil poetique Hoa Van cao thi, exprimant son injustice. Le seigneur Nguyen reconnut ensuite son innocence, le libera et le reinstalla dans ses fonctions militaires.

En 1661, il fut eleve au rang de Chuong co et charge de la defense du dinh de Bo Chinh. A la fin de la meme annee, Trinh Can, fils de Trinh Tac, mena une attaque. Nguyen Huu Dat appliqua la strategie de la « terre brulee », ordonnant l’evacuation de toute la population a l’interieur des fortifications afin de limiter les pertes. En 1662, avec Nguyen Huu Tien, il renforca encore la defense en construisant le luy Tran Ninh et le luy Sa Phu, permettant un soutien mutuel entre les voies fluviales et terrestres. En 1664, apres la maladie de Nguyen Huu Tien, Nguyen Huu Dat fut nomme Chuong dinh, cumulant la fonction de Tiet che de la route de Luu Don.

En 1672, Trinh Tac assiegea le luy Tran Ninh pendant plusieurs mois sans parvenir a le prendre, et dut finalement se retirer vers le Nord. A partir de ce moment, les deux camps observerent une treve, la riviere Gianh servant de frontiere.

En 1681, Nguyen Huu Dat mourut a la route de Luu Don a l’age de soixante-dix-huit ans. Le seigneur Nguyen, profondement afflige, lui confera a titre posthume le rang de Chieu quan cong, avec le nom posthume Can Tiet. En reconnaissance de sa vertu, la population locale edifica un temple en son honneur a Xom Ben, Van Xuan (district de Phong Loc), connu sous le nom de temple de Tinh Quoc cong.

Connaissance de l’astronomie

Un aspect moins connu de Nguyen Huu Dat est qu’il ne fut pas seulement un brillant commandant militaire, mais egalement un fin connaisseur de l’astronomie. Sa capacite a observer les phenomenes celestes et a en tirer des deductions lui permit a deux reprises de remporter des victoires retentissantes, asseyant sa renommee dans tout le pays. Le Dai Nam thuc luc (Tien bien, volume 4) rapporte ces evenements avec precision.

A l’automne de l’annee Dinh Dau (1657), les forces du Dang Trong, sous le commandement de Nguyen Huu Dat, attaquerent le luy Dong Hon, situe dans la region correspondant aujourd’hui a Hung Nguyen, Nghe An. A cette epoque, Trinh Can confia la defense de la fortification a un general nomme Thang Nham. En raison du relief bas et marecageux de la zone, frequemment inondee en automne, les troupes Trinh craignaient une attaque surprise et projetaient de deplacer leur camp au pied du mont Nui Dat. Ce plan fut decouvert par les eclaireurs Nguyen et rapporte a Nguyen Huu Dat. Apres une analyse approfondie, il informa Nguyen Huu Tien, alors Tiet che et commandant en chef de la campagne de Nghe An, que le 25 du neuvieme mois, jour Quy Hoi, les signes celestes annoncaient de fortes pluies et des vents violents. Il observa egalement des phenomenes anormaux, tels qu’une vapeur sombre pres de l’etoile du Nord et des nuages blancs couvrant la direction Chan, deduisant qu’une inondation surviendrait dans la region du Nord-Ouest. Il affirma que profiter de ce moment garantirait la victoire.

Effectivement, le jour prevu, de fortes pluies s’abattirent et les eaux des rivieres monterent. Nguyen Huu Dat mena aussitot ses troupes a l’assaut du luy Dong Hon, utilisant la crue pour detruire la fortification. Les forces Trinh furent prises de court ; Thang Nham dut s’enfuir vers Nui Dat, tandis que les troupes du Dang Trong saisirent de nombreuses armes. Nguyen Huu Tien se rejouit grandement de la justesse des calculs de Nguyen Huu Dat, mais celui-ci demeura modeste, attribuant le succes a l’autorite du seigneur Nguyen et au courage des soldats.

L’annee suivante, lorsque Trinh Can remplaça Thang Nham par un autre general nomme Van Kha, connu pour sa cupidite et sa durete, Pham Phuong se rendit au camp de Nguyen Huu Tien pour proposer une attaque rapide. Nguyen Huu Tien transmit aussitot cette information a Nguyen Huu Dat. Celui-ci se montra enthousiaste et expliqua qu’il venait d’observer les astres : des nuages sombres masquaient l’etoile Khoi, et le jour Mau Thin, considere comme le jour des « six dragons », annoncait de fortes pluies. Il conclut qu’une attaque au moment de la crue assurerait la victoire et fixa la date de jonction avec Nguyen Huu Tien.

Le jour convenu, de fortes pluies se produisirent effectivement. Nguyen Huu Dat attaqua en premier le luy Dong Hon, plongeant les troupes Trinh dans la panique et la desorganisation, obligeant Van Kha a se replier vers An Truong. Apres avoir atteint son objectif, Nguyen Huu Dat ordonna la retraite. Par la suite, Trinh Can dut nommer un autre general, Mien, pour assurer la defense de cette fortification.

Culte et commemoration

Aujourd’hui encore, un sanctuaire dedie au celebre general Nguyen Huu Dat subsiste a Hue. Ce sanctuaire est situe au centre du complexe de Phu Phuoc Yen, oriente vers le sud-ouest, a environ 160 metres de la riviere Bo (Ben Ngu Ha). Il est dissimule sous des arbres centenaires et implante sur une parcelle identifiee par le code T, entouree de rizieres et de cultures appartenant aux habitants du village de Phuoc Yen. L’ensemble architectural comprend un ecran de protection (binh phong), une cour et le sanctuaire proprement dit (pavillon anterieur et sanctuaire posterieur).

Le binh phong mesure 1,4 metre de hauteur et 2,5 metres de longueur ; il est construit en dur selon la forme d’un ecran enroule, orne a l’avant du caractere Tho, realise en ciment colore, tandis qu’a l’arriere se trouve un brule-parfums en ciment utilise lors des ceremonies et anniversaires commemoratifs. Entre le binh phong et le sanctuaire s’etend une cour etroite en beton de 6 metres sur 6 metres, soit une superficie de 36 m². Comparativement aux edifices cultuels traditionnels de Thua Thien Hue, le sanctuaire de Nguyen Huu Dat est de dimensions modestes et son culte demeure simple. A l’avant se trouve un petit pavillon rectangulaire (Tien Duong) de 11,25 m² (4,5 m × 2,5 m), vide a l’interieur, avec une toiture en beton arme ; les deux pignons sont ornes du motif du « Long hoi », avec au centre le symbole de la « Mat nguyet ».

Bibliographie

Alexandre de Rhodes (1994), Lịch sử Vương quốc Đàng Ngoài, Ủy ban đoàn kết Công giáo TP. Hồ Chí Minh.
Lê Quý Đôn (2007), Phủ biên tạp lục, Viện sử học (dịch), Nxb Văn hóa – Thông tin.
Hội Đồng Trị Sự Nguyễn Phúc Tộc (1995), Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa.
Trần Trọng Kim (1928), Việt Nam sử lược, quyển Hạ, Imprimerie Vĩnh & Thành.
Phan Khoang (1969), Việt sử: Xứ Đàng Trong, Nxb Khai Trí.
Lương Ninh (2004), Lịch sử Vương quốc Chăm Pa, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục, Tập 1, Viện sử học (dịch), Nxb Giáo dụcTop of Form

Tiếng Trung

阮有鎰（1603–1681）

身世

阮有鎰（1603–1681，汉字：阮有鎰）是阮主政权在内地（Dang Trong）、郑—阮分争时期最具代表性的功臣之一。他毕生尽忠辅佐数代阮主，亲自参与并指挥多次军事行动，有效击退来自北方郑氏集团的进攻，从而保卫并巩固了内地的疆域。因其卓著功勋，获封昭武侯。去世之后，其形象与功绩仍为广平（Quang Binh）民众所敬仰，被尊称为“菩萨”，并在**石社（Thach Xa）**建庙奉祀以资纪念。

据阮氏族谱记载，阮有鎰为丁朝定国公阮伯（Nguyen Bac）第十八世后裔，同时又是后黎朝大功臣阮廌（Nguyen Trai）之后第八世。族谱亦称，阮有鎰一支与阮主一支（自阮金（Nguyen Kim）、**阮潢（Nguyen Hoang）**起）同源于阮廌之后，其中阮有鎰一支被视为上支。

荔枝园（Le Chi Vien）之变及其后南北朝时期的长期动荡，迫使阮廌后裔四散迁徙。阮有鎰的先祖因而辗转居于宁平（Ninh Binh）、海阳（Hai Duong）、河东（Ha Dong）、**清化（Thanh Hoa）**等地，后方得以长期定居。

阮有鎰生于升龙（Thang Long）。其父阮朝文（Nguyen Trieu Van），封朝文侯。1609年，阮朝文随阮潢入镇顺化（Thuan Hoa），其后定居于今属广平地区的丰禄县（Phong Loc）。

政治与军事生涯

阮有鎰自幼聪慧敏捷，受良好教养。十六岁即文武兼备，考中由阮福源（Nguyen Phuc Nguyen）所设“花文科”，授参机务之职。他多有谋略，屡献良策，协助阮主击退郑军多次进攻。

1627年，郑壮（Trinh Trang）首次南侵。阮有鎰任监战，与将领**福卫（Phuc Ve）率军驻守于江河（Gianh）以南。两军相持之际，他命人散布郑氏内部郑家、郑岳（Trinh Gia, Trinh Nhac）**将起内乱之谣。郑壮疑族内生变，遂下令撤军。

1631年，阮有鎰随陶维慈（Dao Duy Tu）修筑日丽垒（Nhat Le），俗称师垒（Luy Thay），此为阮军以寡制众、抗衡郑军的重要防线。1634年陶维慈去世后，阮有鎰继续修葺师垒与长育垒（Truong Duc），并增筑洞葛垒（Dong Cat），即长沙垒（Truong Sa），以强化防御体系。

1648年之战最为著名，父子同征：阮朝文统率水军，阮有鎰统率步军，大破郑军。其后升任该机，并任布政营记录。

相传阮有鎰每蒙阮主赏赐，常分予部属，尤顾贫困者，或依其境况酌予分配，因而深得将士与民众拥戴。对待俘虏亦极为仁厚。

1650年，阮有鎰拟以诈降之计诱敌，致书约降北河。宗室**庄（Trang）**遂奏称其欲归郑主，**阮福频（Nguyen Phuc Tan）**一度将其收监。狱中，阮有鎰作《花文告示》以陈冤情，旋即获释，复任将职。

1661年，阮有鎰升为掌机，镇守布政营。是年末，郑柞（Trinh Tac）之子郑根（Trinh Can）率军南下，他施行“空园空屋”之策，迁民入垒，损失甚微。1662年，与阮有进（Nguyen Huu Tien）增筑镇宁垒（Tran Ninh）与沙辅垒（Sa Phu），水陆相援。1664年，阮有进病退，阮有鎰被任为掌营兼留屯道节制。

1672年，郑柞久攻镇宁垒不克，终撤兵北归。自此双方停战，以**江河（Gianh）**为界。

1681年，阮有鎰卒于留屯道（Luu Don），享年七十八。阮主追赠昭郡公，谥号勤节。地方民众感其德业，于万春（Van Xuan）丰禄县浜村（Xom Ben）建庙奉祀，称静国公庙。

天文之学

鲜为人知的是，阮有鎰不仅善于用兵，亦精通天文。其凭观象推演，两度创造声名远播的胜绩。《大南实录·前编》（卷四）对此多有记载。

丁酉年（1657）秋，阮有鎰统率内地军进攻同昏垒（Dong Hon）（今义安（Nghe An）兴原一带）。当时郑根遣将胜岩（Thang Nham）守垒。因地势低洼，秋季多涝，郑军拟迁营至土地山（Nui Dat）山麓。此情报为阮军侦知。阮有鎰与时任节制、直接指挥义安战役的阮有进商议，指出九月二十五日为癸亥日，天象示大风暴雨；又见北斗旁黑气、震方白云蔽空，断言西北将有洪涝。若乘水势进攻，必克。

果如所料，当日暴雨连绵，河水暴涨。阮有鎰即率军直击同昏垒，借洪水之势破敌。郑军措手不及，胜岩遁走土地山，内地军获兵器甚多。阮有进赞其谋断如神，阮有鎰谦辞曰：此皆阮主威势与将士之力，己不敢居功。

翌年，郑根以另一将云可（Van Kha）代胜岩，此人贪暴苛刻。范凤（Pham Phuong）至阮有进营中建议速攻，消息转告阮有鎰。阮有鎰观象称黑云蔽魁星，又值戊辰日，为“六龙”之日，易有大雨；若乘洪水进击，胜算在我，遂约期会师。

届期果雨，阮有鎰先行突击同昏垒，郑军大乱，云可遁归安长（An Truong）。达成目标后即行撤军。其后郑根再遣将**勉（Mien）**轮守该垒。

祀典

今顺化（Hue）尚存阮有鎰名将祠庙。庙址位于福安府（Phu Phuoc Yen）核心区域，朝西南，距蒲江（Bo，御河 Ben Ngu Ha）约一百六十米，隐于古木之下，坐落于标记为T之地块，四周为福安村民之稻田与杂作。整体包括：屏风、庭院与祠庙（前堂、后殿）。

其中，屏风高1.4米、长2.5米，为卷书式实砌，正面饰“寿”字，彩色水泥材质；背面置水泥香鼎，用于祭祀焚香与化纸。屏风与祠庙之间为水泥小庭，长6米、宽6米（36平方米）。与承天顺化地区其他民间祠庙相比，此庙规模不大，祭祀形制亦简。前为小型前堂，长方形，面积11.25平方米（4.5×2.5米），堂内留空；屋顶为钢筋混凝土，两端山墙饰“龙回”，中央为“月面”。

参考资料

Alexandre de Rhodes (1994), Lịch sử Vương quốc Đàng Ngoài, Ủy ban đoàn kết Công giáo TP. Hồ Chí Minh.
Lê Quý Đôn (2007), Phủ biên tạp lục, Viện sử học (dịch), Nxb Văn hóa – Thông tin.
Hội Đồng Trị Sự Nguyễn Phúc Tộc (1995), Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa.
Trần Trọng Kim (1928), Việt Nam sử lược, quyển Hạ, Imprimerie Vĩnh & Thành.
Phan Khoang (1969), Việt sử: Xứ Đàng Trong, Nxb Khai Trí.
Lương Ninh (2004), Lịch sử Vương quốc Chăm Pa, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục, Tập 1, Viện sử học (dịch), Nxb Giáo dục