Chùa Phúc Long (Gia Lâm, Hà Nội)

Tên gọi và vị trí địa lý

Chùa Phúc Long, còn được gọi là chùa Chính Trung, tọa lạc tại số 205 phố Ngô Xuân Quảng, xã Gia Lâm, huyện Gia Lâm. Xưa kia, khu vực này thuộc tổng Nghĩa Trai, huyện Gia Lâm, phủ Kinh Bắc, một vùng đất giàu truyền thống lịch sử và văn hóa. Ngày 6/2/2005, thực hiện Nghị định số 02/CP của Chính phủ, xã Trâu Quỳ được thành lập thị trấn Trâu Quỳ, gồm 12 tổ dân phố: An Đào, An Lạc, Cửu Việt, Chính Trung, Thành Trung, Đào Nguyên, Kiên Thành, Nông Lâm, Vườn Dâu, Voi Phục, Kiên Trung và Bình Minh. Theo sự điều chỉnh địa giới hành chính qua các thời kỳ, địa chính hiện nay của chùa Phúc Long thuộc xã Gia Lâm, thành phố Hà Nội, tiếp tục giữ vai trò là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của khu vực.

Chùa nằm ngay trên trục đường chính, giữa khu dân cư sinh sống đông đúc, giúp dễ dàng được nhận diện và tiếp cận. Chùa Phúc Long là một ngôi chùa mang đậm giá trị tâm linh và văn hóa, gắn bó mật thiết với đời sống sinh hoạt tinh thần của cộng đồng dân cư trên địa bàn Gia Lâm, Hà Nội.

Lịch sử và nhân vật

Đến nay chưa xác định được chính xác thời điểm xây dựng chùa. Chỉ biết rằng trong giai đoạn trước đây, chùa Phúc Long có quy mô nhỏ, kiến trúc còn đơn sơ, chủ yếu đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, sinh hoạt tâm linh của nhân dân trong vùng. Khi đó, chùa chưa có sư trụ trì, việc hương khói, gìn giữ và trông nom ngôi chùa đều do cộng đồng dân cư địa phương cùng nhau đảm nhiệm. Về sau, Thượng tọa Thích Đức Nguyên về chùa và được bổ nhiệm làm trụ trì chùa Phúc Long, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong việc ổn định Phật sự, củng cố tổ chức và từng bước xây dựng, phát triển ngôi chùa ngày càng khang trang, đáp ứng tốt hơn nhu cầu tu học và tín ngưỡng của Phật tử và nhân dân.

Ngày 23/5/2014, chùa Phúc Long chính thức được khởi công tôn tạo, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong quá trình phát triển của ngôi chùa. Vào tháng 9/2016, chùa tiếp tục tổ chức lễ khởi công đúc tượng Phật Tổ và chuông đại hồng, góp phần hoàn thiện không gian thờ tự và nâng cao giá trị tâm linh của chùa. Những công trình này không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo sâu sắc mà còn thể hiện sự đồng lòng, phát tâm công đức của tăng ni, Phật tử và nhân dân địa phương.

Kiến trúc cảnh quan

Trải qua nhiều lần trùng tu tôn tạo, chùa Phúc Long ngày nay mang kiến trúc theo lối hiện đại, được xây dựng khang trang, với cảnh quan sạch đẹp, không gian trang nghiêm gồm các hạng mục kiến trúc chính: Tam quan, Tam Bảo, Nhà Tổ, Nhà Mẫu, Nhà Địa Tạng, Nhà Khách.

Điểm đặc biệt là toàn bộ các hạng mục công trình trong khuôn viên chùa đều được để gạch mộc, không trát vữa tạo nên vẻ mộc mạc, cổ kính cho công trình.

Tam Quan là công trình kiến trúc đầu tiên được xây dựng với quy mô bề thế, theo phong cách truyền thống gồm ba lối cửa dạng vòm cung. Lối cửa chính giữa có diện tích và chiều cao lớn nhất gồm hai tầng mái chồng diêm, hai lối cửa phụ hai bên thấp hơn, mỗi bên có một tầng mái. Hệ mái lợp ngói đỏ, các góc mái cong vút, tạo hình nổi bật với các họa tiết hình đầu rồng, vân mây, hổ phù, góc mái gắn con kìm. Dưới mái, hệ vì kèo, kẻ bẩy bằng gỗ được chạm khắc hoa văn, bố trí gọn gàng, làm rõ kỹ thuật kết cấu truyền thống trong kiến trúc chùa Bắc Bộ. Phía trên lối cửa chính, tại tầng dưới treo bức đại tự chữ Hán 門瘻貳不 (Bất nhị pháp môn). Tầng trên là bức đại tự 寺隆福 (Chùa Phúc Long). Hai lối cổng nhỏ, mỗi bên treo bức cuốn thư khắc chữ Hán, một bên là 智慧 (Trí tuệ), một bên là 慈悲 (Từ Bi).

Cổng Tam Quan sử dụng hệ cửa kim loại màu vàng đồng, tạo điểm nhấn nổi bật trên nền kiến trúc gạch trần và mái ngói truyền thống. Bề mặt cánh cửa được chạm khắc dày đặc hoa văn trang trí, tổ chức theo bố cục đăng đối; trung tâm là đồ hình bánh xe pháp luân, xung quanh là các mảng hoa văn hoa sen cách điệu.

Bước qua cổng Tam Quan, là một khoảng sân rộng lát gạch Bát Tràng, ở phía bên trái sân đặt ban thờ Quan Thế Âm Bồ Tát với dáng đứng trên bệ cao, một tay kết ấn, một tay cầm bình cam lồ, miệng hơi mỉm cười, khuôn mặt hiền từ. Toàn bộ tượng và bệ thờ đều được tạc bằng đá trắng, phía sau tượng là hòn non bộ, mô phỏng phong cảnh núi non, sông hồ tự nhiên, tạo không gian hài hòa và tôn nghiêm. Trước bệ thờ là hương án bày biện đồ thờ cúng, hai bên đặt đôi đèn đá cân xứng.

Bên cạnh ban thờ là lò hóa sớ, dùng làm nơi hóa vàng mã, công trình có kết cấu đơn giản, dạng hình tháp hai tầng, trên đỉnh gắn hình hồ lô. Kế bên hòn non bộ là một ngôi tháp Tổ cao ba tầng. Tuy được gọi là tháp Tổ, nhưng bên trong không thờ hay an táng vị sư nào, mà là một ngôi tháp trống, mang tính biểu trưng.

Đứng từ sân nhìn thẳng vào là tòa Tam Bảo gồm ba tầng, được xây theo kiến trúc nhà tầng hiện đại, gồm 2 tầng mái. Từ sân chùa, người hành hương đi theo hai lối cầu thang đối xứng, rộng khoảng 1 mét dẫn lên tầng trên. Điểm nhấn của khu vực này là hệ bậc thềm lát đá, hệ thống lan can được ốp gạch men gốm trang trí các họa tiết quen thuộc như hình đồng tiền, chữ Vạn, trên mỗi bậc còn chạm nổi hình lá đề.

Khi lên đến tầng 2, ở trước hiên Tam Bảo là một khoảng sân chờ, tại đây có đặt bức bình phong dạng cuốn thư, bề mặt trang trí các đề tài truyền thống như: hổ phù, lưỡng long chầu nguyệt, vân mây. Ở mặt ngoài hướng từ cổng nhìn vào, chính giữa bình phong khắc ba chữ Hán 寺隆福 (Phúc Long tự), mặt trong khắc bốn chữ Hán 無量壽光 (Vô lượng thọ quang). Hai bên bình phong là hai trụ thấp, hình vuông bốn mặt, trên đỉnh trụ gắn nghê chầu cách điệu.

Tại lối ra vào là hệ thống cửa gỗ kiểu thượng song hạ bản, phía dưới là bức bàn, phía trên là các thanh gỗ xếp song song, tạo thành các chấn song, tạo độ thoáng và đón sáng. Toàn bộ cửa được trang trí dày đặc các họa tiết trang trí như tứ linh, tứ quý cùng nhiều hoa văn đan xen khác, tạo nên vẻ đẹp sinh động và trang nghiêm.

Bước qua lớp cửa vào bên trong, không gian Tam Bảo hiện ra rộng rãi và thoáng đãng gồm hệ thống cột gỗ tròn chịu lực cho toàn bộ phần mái, các gian không chia vách, tạo sự liên thông giữa các gian. Phía trên nóc mái có treo một bức đại tự khắc chữ Hán 諸佛海會/Chư Phật Hải Hội, nghĩa là hội lớn (đại pháp hội) của tất cả chư Phật.

Liền kề gian Tam Bảo, về phía tay trái là khu Nhà Mẫu gồm ba gian, được thiết kế thông hoàn toàn với Tam Bảo, không có cửa ngăn, tạo sự liên kết hài hòa giữa không gian thờ Phật và thờ Mẫu. Ở hai bên gian mẫu, bố trí Lầu Cô và Lầu Cậu, mỗi lầu cao hai tầng, bên trong đặt tượng Cô và tượng Cậu theo tín ngưỡng dân gian. Bên trong Nhà Mẫu các gian được trang trí hệ thống cửa võng chạm lộng kênh bong với các đề tài tứ linh, hoa sen, vân mây cách điệu. Phía trên treo hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng.

Từ gian Tam Bảo, theo lối bậc thang đi xuống tầng dưới là sẽ tới Nhà Tổ. Đây là nơi thờ các vị Tổ sư, những bậc tiền nhân truyền bá Phật pháp và duy trì sinh hoạt Phật giáo qua các đời. Công trình là một không gian rộng, được xây dựng theo kiểu đổ mái bằng. Bên trong, ở vị trí cuối dãy là không gian thờ tự, chia thành ba gian thờ, bệ thờ được xây bằng gạch với hai cấp cao thấp.

Nằm liền kề khu chùa chính là dãy nhà ba tầng, được xây dựng theo phong cách hiện đại, phục vụ các sinh hoạt chung của nhà chùa, được bố trí hợp lý theo từng tầng. Tầng một là Nhà Khách, được bố trí làm nơi đón tiếp Phật tử và du khách thập phương. Mỗi tầng được chia thành nhiều gian, phục vụ đầy đủ cho sinh hoạt, nghỉ ngơi cũng như việc tiếp đón khách khi về chùa lễ Phật. Ở tầng thứ hai của tòa nhà là Nhà Tăng, nơi sinh hoạt và nghỉ ngơi của các vị Tăng Ni.

Khi men theo lối bậc thềm dẫn lên Tam Bảo, nhìn sang phía tay phải sẽ thấy một cánh cửa gỗ, khi mở cửa này ra, sẽ tới Nhà Địa Tạng, nằm ở tầng trên cùng của dãy nhà ba tầng. Đi dọc theo lối hành lang phía trước hiên, về cuối dãy nhà sẽ thấy một quả chuông Phúc Long tự chung treo trên giá chuông. Quả chuông này mới được đúc trong thời gian gần đây, thường được sử dụng trong các dịp lễ của nhà chùa.

Hiện vật

Ở vị trí trung tâm là gian Tam Bảo với hệ thống tượng Phật được bài trí theo thứ tự từ cao xuống thấp gồm:

Hàng cao nhất là bộ tượng Tam Thế Phật, gồm ba pho tượng với tư thế ngồi khoanh chân trên tòa sen.
Hàng thứ hai là tượng A Di Đà, hai bên là Văn Thù Bồ Tát và Phổ Hiền Bồ Tát; trong đó tượng A Di Đà là pho tượng có kích thước lớn nhất trong chùa.
Hàng thứ ba là tượng Thích Ca Liên Hoa, hai bên là A Nan và Ca Diếp.
Hàng thứ tư là hệ thống tượng Dược Sư.

Bên trong Nhà Mẫu là ba hàng tượng đặt trên bệ giật cấp:

Hàng cao nhất là Tam Tòa Thánh Mẫu (Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn, Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ), các tượng được đặt trong khám kính. Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên là vị Mẫu đứng đầu trong Tam Tòa Thánh Mẫu, cai quản cõi trời, tượng trưng cho quyền năng tối cao và sự che chở, bảo hộ cho muôn dân. Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn là vị Mẫu cai quản miền rừng núi, đại diện cho thiên nhiên, cây cối và nguồn sống gắn bó mật thiết với đời sống con người. Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ là vị Mẫu cai quản sông nước, biển cả, gắn với ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt và sự sinh sôi, phát triển của vạn vật.
Hàng thứ hai là tượng Ngũ vị Tôn Quan, gồm năm vị Quan Lớn, là những vị thần có nhiệm vụ cai quản các miền, giữ gìn trật tự và bảo hộ cho cuộc sống con người.
Hàng thứ ba là các tượng Ông Hoàng, là những vị thánh nam có công giúp dân, trừ tà, ban phúc lộc, được nhân dân đặc biệt sùng kính trong sinh hoạt tín ngưỡng.

Hệ thống hoành phi, câu đối

Nhà Mẫu:

Nhà Tổ:

Nhà Địa Tạng:

Sự kiện và lễ hội

Sau nhiều năm xây dựng và hoàn thiện, đến tháng 4/2025, chùa Phúc Long long trọng tổ chức Lễ khánh thành, chính thức khoác lên mình diện mạo mới với lối kiến trúc hiện đại, trang nghiêm nhưng vẫn giữ được sự gần gũi, hài hòa với cảnh quan và đời sống xung quanh. Từ đó, chùa Phúc Long tiếp tục phát huy vai trò là nơi sinh hoạt tôn giáo, gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời là điểm đến tâm linh quen thuộc của Phật tử và du khách thập phương.

Tham khảo

Vũ Văn Quân (2019), Hồ sơ tư liệu văn hiến Thăng Long – Hà Nội, tập 9, Nxb Hà Nội.
Dương Thị The, Phạm Thị Hoa (dịch và biên soạn) (1981), Tên Làng Xã Việt Nam Đầu Thế Kỷ XIX, Nxb Khoa Học Xã Hội.
Song Mai, Quỳnh Trang (tuyển chọn) (2006), Phong tục thờ cúng của người Việt, Nxb Văn hóa Thông tin.
Phúc Thịnh – Phúc Thông, “Hòa Bình: Thượng tọa Thích Đức Nguyên được tái suy cử Trưởng ban Trị sự nhiệm kỳ 2022 – 2027”, báo Giác Ngộ Online, ngày 18/7/2022.
Tài liệu ghi âm phỏng vấn Thượng tọa Thích Đức Nguyên, ngày 14/1/2025, lưu trữ tại Văn phòng Bảo tồn di sản Phật giáo chùa Sủi.
Tài liệu ghi âm phỏng vấn Thượng tọa Thích Thanh Phương, ngày 20/1/2025, lưu trữ tại Văn phòng Bảo tồn di sản Phật giáo chùa Sủi.