Tên gọi và vị trí địa lý
Thái miếu nhà Hậu Lê tọa lạc trên diện tích hơn 4.200 m2 ở làng Đại Kiều (nay là Quảng Xá), phường Đông Vệ, thành phố Thanh Hóa, tỉnh Thanh Hóa. Nhà Hậu Lê là triều đại kéo dài nhất trong lịch sử Việt Nam, trải suốt 360 năm với người sáng lập ra vương triều Hậu Lê – Thái tổ Lê Lợi, đánh đuổi giặc Minh, đã chấm dứt 20 năm thuộc Minh, khôi phục nền độc lập lâu dài cho tổ quốc.
Lịch sử và nhân vật
Thái miếu nhà Hậu Lê vốn được xây dựng tại vùng đất Lam Kinh (Thọ Xuân, Thanh Hóa) dưới đời vua Lê Thái Tổ và hoàn chỉnh thời các vua kế vị Lê Thái Tông (1433 – 1442) và Lê Nhân Tông (1442 – 1459). Sau khi bị hỏa hoạn, Thái miếu được chuyển về Thăng Long với tên gọi là điện Hoằng Đức. Năm 1802, vua Gia Long đã đến Thanh Hóa để thăm quan hình thế núi sông và hỏi về sự tích của miếu thờ nhà Lê. Đến năm 1804, vua đã cho di dời lăng miếu ở Thăng Long (Hà Nội ngày nay) về Thanh Hóa để làm nơi thờ cúng chính thức cho triều đại nhà Lê, gọi là Miếu các vua Lê. Sách Đại Nam thực lục, Đệ nhất kỷ, quyển 23 chép vua Gia Long rất coi trọng việc thờ cúng nhà Hậu Lê:
“Dời dựng miếu nhà Lê về Thanh Hoa. Miếu nhà Lê ở thành Thăng Long, họ Lê tâu xin dời về Bố Vệ (tên xã, thuộc huyện Đông Sơn, là đất cũ trung hưng nhà Lê). Vua nói: “Giữ việc thờ cúng nhà Lê là trọng điểm của Triều đình.”[1]
Theo Tờ Phó ngày 20 tháng 1 năm Gia Long 4 (1805) của Công đồng cho Lê Duy Cấn và Quý Ngọc hầu, Khâm sai Cai cơ quản phủ Thiệu Thiên đến trấn Thanh Hoa đốc suất xây miếu thờ nhà Lê tại làng Bố Vệ (hiện nay là phường Đông Vệ, Tp. Thanh Hoá) nhằm tôn vinh và tri ân công lao to lớn của vương triều Hậu Lê.[2]
Nơi đây trước kia là nền điện Chiêu Hoa, thờ Tuyên từ nhân ý Chiêu túc Hoàng Thái hậu Nguyễn Thị Anh (vợ vua Lê Thái Tông, mẹ vua Lê Nhân Tông) – vị Hoàng Thái hậu được coi là tác giả của nhiều bí sử thời Lê sơ. Đây cũng là nơi sinh của vua Lê Anh tông thời Trung hưng. Vua thuộc dòng Hoằng quốc công Lê Trừ (anh trai Thái tổ), khi vua Trung Tông mất không có con kế vị nên được Trịnh Kiểm và các đại thần lập nên. Hiện nay, thái miếu thờ 27 vị vua Hoàng đế, Hoàng Thái Hậu và các vương công của nhà Hậu Lê. Trong số họ có 4 vị thánh cổ: vua Lê Thái Tổ, Lê Thần Tông, Lê Huyền Tông và Lê Gia Tông. Nơi này cũng tôn vinh 2 bậc khai quốc công thần là Nguyễn Trãi và Lê Lai.
Kiến trúc cảnh quan
Thái miếu nhà Hậu Lê là một công trình kiến trúc đặc sắc, mang đậm dấu ấn nghệ thuật của cả triều đại Hậu Lê và Nguyễn. Công trình này bao gồm các khu vực: Nghi môn, sân điện, Tiền điện và Hậu điện, với mỗi phần đều có những đặc điểm và giá trị riêng biệt. Qua Nghi môn, du khách có thể chiêm ngưỡng bức cuốn thư niên đại 1805, một hiện vật cổ quý giá còn được lưu giữ tại đây. Sau Nghi môn là bình phong và sân điện, nơi diễn ra các nghi thức tôn thờ. Trước đây, khu vực này còn có hai dãy nhà tả vu và hữu vu, mỗi dãy gồm 7 gian, nhưng đã bị phá hủy. Hiện tại, công trình đang được trùng tu và tôn tạo, nhờ sự quan tâm và bảo vệ của tỉnh Thanh Hóa.
Kiến trúc chủ yếu của Thái miếu gồm hai tòa Tiền điện và Hậu điện, được xây dựng nối tiếp nhau theo kiểu trùng thiềm (kiểu chữ Nhị), với tổng cộng 7 gian. Mái của các tòa được lợp ngói mũi hài, trang trí trên nóc với biểu tượng “lưỡng long chầu nguyệt”, biểu trưng cho quyền lực thiêng liêng và sự bảo vệ của các đấng thần linh.
Trước Tiền điện là hai cột nanh cao 6m, trên mỗi cột là hai con nghê đứng chầu. Dưới chân cột nanh, có thêm 6 con nghê bằng gỗ mít được chạm khắc tinh xảo. Trong quan niệm phong kiến, nghê là biểu tượng của sức mạnh, có khả năng xua đuổi tà khí và đem lại tài lộc. Tại gian giữa Tiền điện, một bức hoành phi lớn ghi dòng chữ “Nam quốc sơn hà tự thử”, khẳng định sự tồn tại của đất nước từ thời kỳ này, cạnh hoành phi là dòng chữ nhỏ ghi rõ năm dựng miếu là 1805.
Tiền điện có tổng cộng 5 ban thờ, trong đó ban thờ chính giữa dành để thờ hội đồng các quan. Hai ban thờ bên thờ các vương công nhà Hậu Lê. Bên cạnh đó, hai ban thờ còn lại tại phía tả và hữu thờ hai vị khai quốc công thần của nhà Hậu Lê: Nguyễn Trãi và Lê Lai, những nhân vật có công lao to lớn trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
Hậu điện được thiết kế theo lối “chồng rường kẻ bẩy”, với hệ thống 32 cột (8 cột hàng ngang và 4 cột hàng dọc) được kê trên đá tảng. Các cột này được sơn đỏ và trang trí hình rồng vờn mây, chạm khắc rất công phu và tỉ mỉ. Hiện tại, Hậu điện thờ các bài vị của 27 vị vua nhà Hậu Lê, bao gồm 21 vua tại vị và 6 vua được truy phong, cùng với các bà hoàng thái hậu và bốn thánh vị cổ như Lê Thái Tổ, Lê Thần Tông, Lê Huyền Tông và Lê Gia Tông.
Hiện vật
- Cuốn thư có niên đại Gia Long năm thứ 4 (1805)
- Hoành phi, câu đối, biển gỗ có niên đại triều Nguyễn
- 6 con Nghê gỗ niên đại thế kỷ 17
- Máng đá dài hàng chục mét hàng trăm năm tuổi nối Tiền điện và Hậu điện có niên đại triều Nguyễn
Sự kiện và lễ hội
Dưới thời nhà Nguyễn, Thái miếu được coi là quốc miếu và hằng năm tế vào hai tiết xuân thu do quan tỉnh hành lễ. Hằng năm, cứ vào ngày 21 và 22 tháng 8 Âm lịch, nguời dân Thanh Hóa lại tổ chức các hoạt động lễ hội với nhiều nghi thức truyền thống như: Tế Miếu, dâng hương tỏ lòng thành kính, tri ân Đức Lê Thái Tổ, các vị liệt thánh Hoàng Đế, các vị Hoàng Thái Hậu, các vị vương công, triều thần nhà Hậu Lê đã có công lao to lớn đối với đất nước và nhân dân. Trong khuôn khổ lễ hội sẽ diễn ra nhiều hoạt động và trò chơi dân gian như: Vật cù, cờ thẻ, cờ tướng, trình diễn thư pháp, trưng bày không gian văn hóa vương triều Hậu Lê…
Xếp hạng
Với những giá trị về văn hóa, lịch sử, năm 1995, Thái miếu nhà Hậu Lê được cấp bằng Di tích lịch sử văn hoá và kiến trúc nghệ thuật Quốc gia.
Chú thích
[1] Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, Nxb Giáo dục, 2007, tập 1, tr. 490 – 491.
[2] TTLTQGI/RST/72144-02;
Tài liệu tham khảo
- Thu Hà, Hoài Thu, “Thái miếu nhà Hậu Lê – Nơi lưu giữ nhiều kiến trúc cổ độc đáo”, báo Thanh Hóa, ngày 15/06/2020.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Nxb Giáo dục, tập 1.
- TTLTQGI/RST/72144-02;
- Thái miếu Hậu Lê, Trang thông tin điện tử thành phố Thanh Hóa.
